- Güneş parlamaları
Güneş parlamaları, Güneş'in içindeki ve civarındaki manyetik alanların anlık olarak birbirine bağlanması sırasında fışkırttıkları elektromanyetik radyasyon ve yüklü parçacıklara verdiğimiz isim.
- Koronal Kütle Atımı
Bazen bunlar öylesine şiddetli oluyor ki, uzay boşluğuna bir seferde 1.5 trilyon kilogramdan fazla kütle de saçılıyor. Bu korkunç olaylara, "koronal kütle atımı" diyoruz.
- Güneş Döngüsü
11 yıllık Güneş döngülerinin her birinde bunlardan yüzlercesi yaşanıyor. (Video bağlamında: şu anda 25. Güneş Döngüsü'nün pik noktası civarındayız ve döngünün pik yapma zamanına göre gelecekte daha büyük veya daha küçük parlama olasılıkları değerlendiriliyor.)
- Güneş patlamalarının kategorileri (A, B, C, M, X)
Güneş patlamalarını, en küçükleri A olmak üzere, A, B, C, M ve X diye 5 kategoriye ayırıyoruz. Hatta A o kadar düşük ki çoğu zaman görmezden geliniyor ve diğer 4 kategori kullanılıyor. Bunlar, Güneş'in saçtığı enerjinin (spesifik olaraksa, dalgaboyu 1 ilâ 8 Angström arası olan X-ışınlarının), yerden 36.000 kilometre yüksekte, Dünya ile aynı açısal hızda dönen GOES uydularına ulaştıkları andaki akısını (yani metrekare başına düşen güç miktarını) ölçmeye dayanıyor. Şu anda ekranda, metrekareye düşen Watt cinsinden akı miktarının hangi aralığa düştüğüne bağlı olarak, Güneş Patlamalarının hangi kategoriye girdiğini görüyorsunuz. Tıpkı deprem büyüklüğünü ölçen Richter Ölçeği'nde olduğu gibi, Güneş Patlamalarının gücünü de logaritmik bir ölçekte ölçüyoruz, dolayısıyla her bir kategori arasındaki fark, 10 kat. Dahası, X hariç bu kategorilerin de her biri, 1'den 9'a kadar 9'ar alt kategoriye bölünmüş halde. Dolayısıyla mesela X mertebesinde bir parlama, M'deki aynı seviye bir parlamadan 10 kat daha büyük, C'dekindense 100 kat büyük oluyor. Aynı kategori altındaysa sayıları birbirine bölerek kıyaslama yapabiliyoruz: Mesela M3'lük bir parlama, M1'lik bir parlamadan 3 kat büyük demek. X'in altında da aslında kategoriler var, ama onlar sadece 9'a kadar gitmiyor, sınırsız devam ediyorlar. Dolayısıyla M12 veya C34 diye bir parlama yok (onlar 9'a kadar gitmek zorunda); ama X12'den veya X40'tan bahsedebiliyoruz.
- GOES uyduları
Bunlar, yerden 36.000 kilometre yüksekte, Dünya ile aynı açısal hızda dönen ve Güneş'in saçtığı enerjinin (özellikle dalgaboyu 1 ilâ 8 Angström arası olan X-ışınlarının) ulaştığı andaki akıyı ölçen uydulardır.
- Akı (flux)
Akı, yani metrekare başına düşen güç miktarı; Güneş'in saçtığı enerjinin GOES uydularına ulaştığı andaki ölçülen değerdir (metrekareye düşen Watt cinsinden akı miktarı).
- Logaritmik ölçek
Güneş Patlamalarının gücünü tıpkı deprem büyüklüğünü ölçen Richter Ölçeği'nde olduğu gibi logaritmik bir ölçekte ölçüyoruz, dolayısıyla her bir kategori arasındaki fark 10 kat.
- Jeomanyetik fırtına
Bu patlamaların etkisi atmosferi çalkalamaya başladığında oluşan olaylar; aynı parlama, Dünya'nın o anki konumuna veya elektromanyetik özelliklerine bağlı olarak bambaşka sonuçlar yaratabiliyor. K-endeksi, A-endeksi ve G-skalasıyla ölçülüyor; K-endeksindeki 5'ten 9'a kadar olan seviyeler 'jeomanyetik fırtına' olarak değerlendiriliyor ve bu üst kısım G-skalasıyla neredeyse birebir aynı şeylere denk geliyor.
- K-endeksi
K-endeksi, Dünya'nın manyetik alanının yatay bileşeninin durgunluğunu veya öfkesini, 0'dan 9'a kadar değişen bir skalada ölçen bir ölçek. Bu skalada 1'den 4'e kadar olan seviyeler 'sakin', 5'ten 9'a kadar olan seviyelerse 'jeomanyetik fırtına' olarak değerlendiriliyor.
- G-skalası
Jeomanyetik fırtınaları ölçen skalalardan en popüler olanı; Amerika'nın kullandığı G-skalasıdır. Bu da tıpkı kasırgaları ölçmekte kullandığımız gibi, en zayıfı G1 olmak üzere G1'den G5'e kadar gidiyor. Mesela G5'lik bir fırtına, K-9'a karşılık geliyor ve bu tür fırtınalarda küresel voltaj kontrol problemleri ve transformatör bozulmaları, bazı elektrik sistemlerinde çökme ve hatta şehirler ve ülkeler ölçeğinde elektrik kayıpları yaşanabiliyor.
- Carrington Olayı (1859)
1859 Carrington Olayı: Önceki videoda anlatıldığı üzere Dünya'da fişe takılı olmayan telgrafların 'aurora enerjisiyle' kablosuz bir şekilde çalışmasını sağlamış olan olay. Kıyas olması bakımından, Carrington Olayı'nın bile en fazla X42 civarında olduğu düşünülüyor.
- Ekim 2003 parlamaları (Cadılar Bayramı Güneş Fırtınaları)
Bugüne kadar bu sistemle kaydedilen en büyük parlama, Ekim 2003'te, yani 23. Güneş Döngüsü'nün pik noktasında yaşandı. Bu, öylesine güçlü bir parlamaydı ki ölçüm aletinin sensörlerini anında boğarak X28 seviyesinde tıkanmalarına ve daha fazlasını ölçememelerine neden oldu. Sonradan yapılan tahminler, o parlamanın X45'e kadar ulaştığını gösteriyor. Sonuç olarak iletişimde aksaklıklar yaşandı, kutup bölgesi civarındaki uçakların enlemlerini değiştirmesi önerildi, yeryüzündeki yüz binlerce evde voltaj dalgalanmaları oldu, Kuzey Avrupa şebekesinde çok sayıda transformatör bozuldu, İsveç genelinde 1 saatlik elektrik kaybı yaşandı, ISS'deki astronotlar ekstra kalkanlanmış bölgelere yönlendirildi, Avrupa ve Kuzey Amerika'nın en güney noktalarında bile kuzey ışıkları görüldü ve GPS sinyalleri aksadı.
- ADEOS-II
Japonya'nın Ulusal Uzay Gelişimi Ajansı (NASDA) tarafından 2002 yılında gönderilmiş; Dünya'daki su, karbon ve enerji döngülerini analiz etmekle görevli olan 570 milyon dolarlık ADEOS-II'nin güneş panelleri bir parlama nedeniyle bozuldu. Bundan kısa bir süre sonra uyduyla olan iletişim tamamen koptu ve aslen 5 yıllığına gönderilen uydu, sadece 11 aylık kullanımdan sonra maalesef tamamen kullanılamaz hale geldi.
- ACE (İleri Düzey Kompozisyon Kaşifi) ve EPAM sensörü
İleri Düzey Kompozisyon Kaşifi (yani ACE) isimli bir uydunun üzerinde yer alan, "Elektron, Proton ve Alfa Parçacıkları Monitörü" olarak da bilinen EPAM diye bir sensör, aşırı yüksek enerjili parçacıklar nedeniyle kalıcı olarak bozuldu. Bu, Güneş parlamalarına yönelik erken uyarı sistemlerinde aksaklığa neden oldu ve potansiyel olarak çok daha büyük sorunların önünü açtı.
- İyonosfer
Güneş'ten saçılan parçacıklar Dünya'mızın iyonosferini dövmeye başladığında, burada fazladan çok sayıda ekstra elektron ve diğer parçacık yaratıyorlar. Özellikle Antarktika gibi erişmesi zor yerlerde bulunan istasyonlarla iletişim kurmakta kullandığımız radyo dalgaları, normalde iyonosferden yansıtılarak on binlerce kilometre uzaktaki bir yerle bile konuşabilmemizi sağlıyor. Ama iyonosferdeki iyonize parçacık sayısı çok artınca, radyo dalgaları da bu ekstra etkileşimden ötürü çok hızlı sönümleniyor ve iletişimde bozulmalar, hatta tamamen kesilmeler yaşanıyor.
- NOAA Güneş Döngüsü İlerlemesi grafikleri
Amerika'nın Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi (NOAA), Güneş Döngüsü İlerlemesi grafiklerini halka açık bir şekilde yayınlıyor. Bu grafiklerde kırmızı çizgi, bilimsel raporların beklediği Güneş lekesi ve radyo akısı miktarlarını; gri alan, o tahminler üzerinde bulunan "beklenen hata payını"; siyah noktalarsa gerçek ölçümlerimizi gösteriyor. Grafikleri dikkatle incelerseniz, kesin bir şey söylemenin halen zor olduğunu görebilirsiniz: Evet, iki grafikte de bir pik yaşandıktan sonra aşağı yönlü bir harekete başlamış gibi; ama önceki senelerde de benzer düşüşlerden sonra yukarı çıkmaya devam ettiğini görebilirsiniz.