- Doğal seçilim
Atalarımız, işte bu en uysal ve ağırbaşlı olanları daha çok besledi, daha saldırgan olanlarıysa kovdu ve hatta öldürdü. Böylece insanlar, kurtlar üzerinde farkında olmadan bir doğal seçilim baskısı oluşturmaya başladılar. Yaklaşık 15-20 bin yıl boyunca devam eden bu seçilim baskısı, giderek vahşi kurtların vücutlarını küçülttü, kulakları sarkık hale getirdi, kürklerini seyreltti ve daha farklı renklere dönüştürdü, kuyruklarını sallanır hale getirdi, beyinlerini ufalttı, sivri dişleri barındıran ağızlarını kısalttı.
- Yapay seçilim
O noktadan sonraysa doğal seçilimin yerini yapay seçilim almaya başladı: Yani başta bugünkü gibi yüzlerce köpek çeşidi yoktu; hatta bundan birkaç asır öncesine kadar Asya'dan Avrupa'ya, Okyanusya'dan Amerika'ya yayılmış bir coğrafyada, doğal seçilim yoluyla sadece 10 civarında köpek çeşidi evrimleşmişti. Bugün var olan 450 küsür köpek çeşidi, sadece son birkaç asırdır süregelen köpek yetiştiriciliği uygulaması ve onların sebep olduğu yapay seçilim baskısı sonucunda evrimleşti.
- Evcilleştirme
Özetle, atalarımızın uyguladığı bu seçilim baskısı, 'kurt' dediğimiz hayvandan, bugün 'köpek' dediğimiz hayvanın evrimine sebep oldu. Bu süreçte köpekler bize avlanmada, kabileyi korumada, istenmeyen kemirgenleri öldürmede, eşya taşımada, yön bulmada yardım ettiler. Mesela az bilinen bir gerçek: Sadece insanlar kurtları ve sonrasında köpekleri seçmediler, kurtlar ve köpekler de insanları seçtiler ve insan evrimi, bu bağı en güçlü şekilde kurabilenlerden etkilendi. Dolayısıyla biz onları evcilleştirdik ama onlar da bizi evcilleştirdiler.
- Popülasyon dinamikleri
Sorunu daha iyi teşhis edebilmemiz için, bunların popülasyon dinamiklerine de bakmamız lazım, sadece statik kategorilere bakamayız. Burada da karşımıza bu saydığımız gruplar arası geçişkenlik ile birlikte doğum, kısırlaştırma ve ölüm oranları çıkıyor.
- Geçişkenlik
Köpekler, bu noktaya kadar saydığım gruplar arasında çeşitli derecelerde geçiş yapabiliyorlar: Mesela sahipli bir köpek evden kaçtığında 'kayıp' konumuna geçiyor, bulunduğunda tekrardan 'sahipli ve sınırlandırılmış köpeğe' dönüşüyor. Bazen iyi sınırlandırılmamış bahçelerde yaşayan köpekler, sokaklarda özgürce dolaşıp sonra geri dönebilirler. Yani sınırlandırılmışlarla geziciler arasında da geçiş var. Ne yazık ki bazen köpek sahipleri köpeklerini sokağa atarak terk edebiliyorlar; bu da sahipli sınırlandırılmışların başıboş konumuna geçmesine neden oluyor. Tabii başıboş bir köpek sahiplendirilirse de tam tersi yönde bir geçiş oluyor. Veya sokak köpekleri toplanarak barınaklara götürülebiliyorlar veya başıboş köpekler, komünite bakımı altına girebiliyor veya kayıp köpeklerin sahibi bulunamazsa bunlar başıboş hale geçebiliyorlar.
- Kısırlaştırma
Kısırlaştırma, belli grupların yavru verme sayısını azaltan bir uygulama. Şans eseri, %70 civarında bir kısırlık oranı, popülasyonun kontrolsüz büyümesinin önüne geçiyor ve daha sabit bir popülasyon sağlıyor. Eğer amaç önce popülasyonu bir miktar azaltmaksa, kısırlaştırma da %90'lara çıkmalı, sonra %70'lere gerilemeli. Hazır bir köpeği kuduz aşısı yapmak için yakalamışken, aynı zamanda kısırlaştırmanın da yapılması gerekiyor.
- Sürü bağışıklığı
Bu %70 sayısı, kuduzu kontrol altında tutmak için aşılamak gereken köpek popülasyonundan geliyor. Kuduz için sürü bağışıklığının devreye girdiği nokta o yani.
- Başıboş (veya gezici) köpekler
Biz sokakta bir köpek gördüğümüzde genelde hemen 'sokak köpeği' deyip geçiyoruz ve genel görünümlerine, kulaklarında küpe olmasına veya sağlıklarına bakarak bunu çoğu zaman doğru tespit edebiliyoruz; ama bir sokak köpeğinin bulunabileceği 4 farklı durum var... Bunlara genel olarak 'başıboş (veya gezici) köpekler' diyoruz; çünkü bunlar ne sebeple olursa olsun 'serbest gezer' haldeler.
- Sahipsiz köpekler
İlki, evet, 'sahipsiz köpekler' (sokakta sahibi olmayan köpekler).
- Kayıp köpekler
İkincisi, sahipli ama 'kaybolmuş köpekler'. Hani bazen 'Köpek Aranıyor' ilanları görüyoruz ya, işte o köpekler, bu köpekler.
- Sahipli geziciler
Üçüncüsü, sahipli ama sahiplerinin serbestçe dolaşmasına izin verdiği köpekler. Bunlara 'sahipli geziciler' diyoruz. Bunlar hem çok iyi besleniyorlar, hem de eğer kısırlaştırılmamışlarsa özgürce çiftleşebiliyorlar.
- Komünite tarafından bakılan köpekler
Dördüncüsü: 'Komünite Tarafından Bakılan Köpekler'. Bunlar, hayvanseverlerin veya bazı kurum ve kuruluşların kolektif olarak, sokakta baktıkları köpekler.
- Sahipli ve sınırlandırılmış köpekler (ev köpeği)
Bunun zıttı olan 5. grup da, tabii ki sokaklarda görmediğimiz 'sahipli ve sınırlandırılmış köpekler'; kısaca 'ev köpeği' de diyebiliriz.
- Barınaklar
Barınaklar kesinlikle kalıcı yaşam alanları olarak görülmemeli. Türkiye'deki köpek yönetiminde 'kolay bir çözüm' olarak tüm köpeklerin barınaklara tıkılması büyük bir hata. Her şeyden önce, barınak dediğiniz şey inanılmaz masraflı bir işletme ve sokak köpeklerini azaltmak adına vergilerimizin buna gereğinden fazla harcanması çok müsrif bir tutum. Ayrıca adı üstünde, 'barınak'. Bunlar, hayvanların geçici olarak bakım almaları amacıyla kurulmuş yardımevlerinden ibaretler; köpek oteli değiller. Barınaklar kendilerine gelen köpekleri tedavi etmeli, çipleri yoksa çip takmalı, sahipsizlerse kısırlaştırmalı ve en kısa sürede buldukları yere bırakmalılar. Sahipli köpekleri de sahiplerine ulaştırmalılar. Yani gelen hayvanları elden geçirip en kısa sürede göndermeliler; asla köpekler barınaklarda aylarca kalmamalı. Ve tüm bunları yapabilmeleri için de bu barınaklara yeterli kaynaklar ayrılmalı ve işlerini yaptıklarından emin olmak için sıkı sıkıya denetlenmeliler.
- ICAM (Uluslararası Refakatçi Hayvan Yönetimi Koalisyonu)
Uluslararası Refakatçi Hayvan Yönetimi Koalisyonu (veya kısaca ICAM) gibi son derece profesyonel ekipler, ülkelerin kedi-köpek popülasyonlarını nasıl sağlıklı tutabilecekleri konusunda harika yönergeler çıkarıyorlar.
- Üreme başarısı
Bir hayvanın üreme başarısı, hayatta kalma başarısı ile doğrudan ilişkili, bunu evrimsel biyolojiden de çok iyi biliyoruz. Dolayısıyla bu kategorilerin hepsi eşit miktarda üremiyor: Mesela komünite tarafından bakılan köpekler, başıboş köpeklerden çok daha iyi korunduğu ve beslendiği için, kısırlaştırma göz ardı edilecek olursa, genelde başıboş köpeklerden daha fazla yavru üretiyorlar. Ama onlardan daha çok üreyen bir grup, sahipli ama gezici olan köpekler.
- Sosyal agresyon
Köpekler arasında da insanlarda olduğu gibi sosyal agresyon, açlık veya besin koruma sebebiyle öfke, hastalıkların sebep olduğu korku ve öfke gibi şeyler de görülüyor.
- Tahammül sınırı
Ayrıca her insan gibi, her köpeğin de her davranışa belli bir tahammül sınırı var ve pitbull veya rottweiler gibi çeşitlere kötü namını veren şey de genelde bunların saldırgan olmaktan çok düşük tahammüllü olacak şekilde seçilmiş olmaları.
- Kuduz
Kuduz için sürü bağışıklığının devreye girdiği nokta %70 civarıdır; bu %70 sayısı, kuduzu kontrol altında tutmak için aşılamak gereken köpek popülasyonundan geliyor. Ölüm, sadece bir saldırı sonrasında veya kuduz gibi vakalarda bir seçeneğe indirgenmeli ve o durumda bile dikkatlice uygulanmalı.
- Çip takma (mikroçipleme)
Barınaklar kendilerine gelen köpekleri tedavi etmeli, çipleri yoksa çip takmalı, sahipsizlerse kısırlaştırmalı ve en kısa sürede buldukları yere bırakmalılar.
- Popülasyon kontrol yöntemi (köpeklerin öldürülmesi)
Eğer bu varsayımı kabul etmiyorsanız, sizin için çözüm basittir: Fazlalık olarak görülen tüm köpekler katledilir ve sorun çözülür. ... Köpek öldürmeyi bir popülasyon kontrol yöntemi olarak kullanmamak ve sunmamak gerekiyor. Amerika'da her yıl 3 milyon civarında kedi-köpek öldürülüyor. Ölüm, sadece bir saldırı sonrasında veya kuduz gibi vakalarda bir seçeneğe indirgenmeli ve o durumda bile dikkatlice uygulanmalı.
- Refakatçi hayvan yönetimi
Köpek-insan çatışmaları ve bunların nasıl azaltılabileceği, halihazırda uluslararası ölçekte köpek popülasyonlarının sağlığı ve iyiliği üzerine çalışan uzmanların araştırdığı bir konu. Ve bu konunun oldukça iyi oturmuş prensipleri var. Mesela ICAM gibi ekipler, ülkelerin kedi-köpek popülasyonlarını nasıl sağlıklı tutabilecekleri konusunda harika yönergeler çıkarıyorlar.
- Türcülük (speciesism)
İnsanların belli hayvanlarla ilişkisi özeldir ve insanlar, belli bağlamlarda o hayvanları belli seviyelere kadar kayırır. Türcülük varsayımı olarak özetleyebileceğimiz bu varsayım, hayvan hakları konusunda sıkça tartışmaya neden olan bir konu: En basitinden, bir alışveriş merkezi inşa ederken katlettiğimiz on binlerce karıncayı, yüzlerce fareyi veya köstebeği kimse umursamaz, kimse sokaklara dökülüp onların haklarını aramaz; ama 1 köpeğin ölümü bile çok ciddi bir tepkiyi doğurabiliyor.