Sosyal Medya Şirketlerinden Paranızı Aldınız mı?

97,6 B görüntülenme14.01.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıWhatsApp Zaten 2016'dan Beri Verilerinizi Facebook ile Paylaşıyordu! Alternatifleriniz Neler?
Derinlemesine

Özet

Videoda WhatsApp'ın yeni sözleşme kararı bağlamında sosyal medya şirketlerinin iş modeli, veri paylaşımı ve gizlilik sorunları ele alınıyor; WhatsApp kararının aslında 2016'dan beri var olan bir uygulamayı resmiyetleştirdiği, asıl problemin içerik üreticilerine ödeme yapılmaması ve reklam gelirlerinin Facebook/Google gibi büyük oyuncularda yoğunlaşması olduğu anlatılıyor. Ayrıca kullanıcıların hangi koşullarda WhatsApp, Signal veya Telegram gibi alternatifleri tercih edebileceği, paralı sosyal medyanın bu sorunları çözmeyeceği ve hukuki düzenlemelerin rolü tartışılıyor.

Terimler

  • Eğer bir ürüne para vermiyorsanız, ürün sizsiniz

    Sosyal medya eleştirilerinin merkezinde yer alan moto. Anlamı: Eğer bir hizmet için doğrudan para ödemiyorsanız, o hizmetin sağlayıcısı sizin dikkatinizin, verilerinizin ve etkileşiminizin karşılığını reklamverenlere satar; dolayısıyla siz hizmetin ürünü haline gelirsiniz.

  • WhatsApp'ın yeni sözleşme kararı

    Videoda açıklananı: Bu yeni sözleşme hiçbir şeyi yeni baştan değiştirmiyor; halihazırda var olan bir kararı resmiyete döküyor. WhatsApp 2014'te Facebook çatı grubuna katıldıktan sonra 2016'da kullanıcılarına Facebook ile veri paylaşımı yapılacağını bildirmiş, 30 gün içinde reddetme seçeneği sunmuştu. 30 günlük süreden sonra gelen kullanıcılar için ise bu reddetme şansı olmamış; dolayısıyla veriler 2016'dan beri Facebook ile paylaşılıyordu. Yeni sözleşme, bu süreci resmileştiriyor.

  • Facebook çatı grubu

    Facebook'un sadece tek bir platform olmadığı, WhatsApp ve Instagram gibi birçok firmanın satın alınmasıyla oluşmuş bir çatı oluşum olduğu açıklaması.

  • Profilleme (profil tutma)

    Kullanıcıların sosyal medyada bilgi verdikçe, birbirleriyle bağlandıkça, gruplara/sayfalara girip çıktıkça ve paylaşımlar yaptıkça bu verilerin toplanıp kullanıcıların ilgi alanlarını, tercihlerini ve demografik özelliklerini yansıtan profillerin oluşturulması süreci. Yapay zekânın güçlenmesiyle bu profillerin doğruluğu ve öngörü yeteneği artıyor.

  • Sosyal medya firmalarının reklam aracı olması

    Sosyal medya firmalarının aslında esas ürününün sosyal medya platformu değil, reklamverenlerle reklamı izleyecek hedef kitle arasındaki köprüyü kurmak olduğu açıklaması. Ellerinde iyi profillenmiş demografiler olduğu için reklamverenlere 'gelin bana reklam verin' diyerek gelir elde ediyorlar.

  • Hedefleme

    Geleneksel medyada (billboard, televizyon, radyo) mümkün olmayan çok spesifik demografik grupların hedeflenebilmesinin sosyal medya sayesinde yapılabilmesi. Örneğin yaş, eğitim, gelir gibi parametrelere göre reklamların istenen kitleye gösterilmesi.

  • Yapay zeka

    Videoda doğrudan teknik tanımı verilmemekle birlikte yapay zekânın profilleme ve kullanıcı davranışlarını öngörme kapasitesini güçlendiren bir teknoloji olduğu, sosyal medyada kullanıcıların ilgi alanlarını ve tercihlerini daha iyi tahmin etmeyi sağladığı şeklinde açıklanıyor.

  • İçerik üreticisi

    Sosyal medyadaki içerikleri üreten kişiler; eskiden haberleri, olayları veren ve bunun için maaş alan gazeteciler/kanallar iken, sosyal medyada bu içeriği üretenin kullanıcılar olduğu, fakat bu kullanıcıların oluşturduğu içeriklerden gelir elde edenin genellikle platformlar olduğu vurgulanıyor.

  • Cambridge Analytica skandalı

    Videoda hatırlatıldığı şekliyle: Kullanıcı verileri kullanılarak belli kararsız kitlelere spesifik reklamlar gösterilip onların belirli seçmenlere dönüştürülmesine örnek olan skandal; veri ve hedeflemeyle demokratik süreçlerin yönlendirilebileceğini gösteren vaka.

  • Uçtan uca şifreleme

    Videoda Signal örneğinde geçtiği haliyle: Mesajların yalnızca gönderen ve alıcı tarafından okunabilir şekilde şifrelendiği güvenlik yaklaşımı; Signal bunun ötesine geçerek sadece mesaj güvenliğini sağlamıyor, kullanıcı verilerini de minimize etmeye çalışıyor.

  • Signal

    Videoda tanımlandığı üzere kar amacı gütmeyen bir vakfa ait, piyasadan bağımsız bir mesajlaşma uygulaması. WhatsApp'a göre verileri çok daha kısıtlı tutuyor, uçtan uca şifreleme sunuyor ve herhangi bir üst çatı kuruluşu olmadığı için Facebook gibi kurumlardan veri paylaşmak zorunda değil. Bu nedenle gizlilik ve güvenlik açısından daha tercih edilir gösteriliyor.

  • Telegram

    Videodaki açıklamaya göre WhatsApp alternatifi olarak karşımıza çıkan bir uygulama. Gizli mesajlaşma özellikleri bulunuyor ve mobil kullandığınız müddetçe mesajlarınız güvenle saklanıyor, ancak çeşitli veriler Telegram'da işlenmeye ve tutulmaya devam ediyor; bu yüzden Signal kadar güvenli değil ama bazı kullanıcılar için bir alternatif.

  • Kişisel verilerin korunması kanunu (Türkiye)

    Videoda bahsedildiği şekilde Türkiye'de henüz piyasada yeterince güçlü uygulanmayan, kişilik haklarını savunan yasaların eksik olması WhatsApp gibi firmaların kendi kararlarını kafalarına göre alabilmesine zemin hazırlıyor. Avrupa Birliği'nde bu tür hakları savunan yasalar firmaların keyfi hareket etmesini engelliyor.

  • Tekelleşme

    Sosyal medya ve dijital reklam sektöründe oyuncuların sayısının azalarak (özellikle Facebook ve Google'ın öne çıkmasıyla) neredeyse tekelleşme noktasına gelmesi. Bu iki firmanın reklam gelirleri akışını yoğunlaştırması ve piyasadaki kontrolünün fazla olması sorunu.

  • Reklam geliri yoğunlaşması

    Videoda verilen bilgiye göre reklam gelirlerinin yaklaşık yüzde 75'inin sadece Facebook ve Google'a gitmesi durumu. Bu gelirleri sağlayan içeriklerin çoğunu bu platformların üretmediği, fakat geliri kendilerinin topladığı noktayı vurguluyor.

  • Paralı sosyal medya

    Sosyal medya araçlarını ücretli hale getirmenin (kullanıcıdan aylık ücret alma) bu sorunları çözmeyeceği açıklaması. Çünkü ücretli olunsa bile platformlar hâlâ kullanıcıları ana sayfa akışını kişiselleştirmek için verilerini işleyecek; örnek olarak Netflix'in paralı olmasına rağmen kullanıcı verilerini izleme ve kişiselleştirme için işlediği belirtiliyor. Ayrıca ücretli modele geçmenin sosyo-ekonomik eşitsizlikleri derinleştireceği vurgulanıyor.

  • Veri paylaşımı ve hukuki süreçler

    Videoda anlatıldığı üzere şirketlerin verileri başka kurumlarla (örneğin istihbarat örgütleriyle) paylaşma zorunlulukları olabileceği; ABD'de böyle hukuki süreçler ve veri paylaşımı uygulamaları olduğu, kullanıcı verilerinin hukuki süreçlere dahil edilebildiği belirtiliyor.

  • Demokratik süreçlere müdahale riski

    Platformların veri ve hedefleme gücüyle seçmen davranışlarını etkileyebilme olanağı; reklamlarla içimizdeki mevcut eğilimleri pekiştirerek davranış değişikliği yaratılabilmesi ve bunun demokratik süreçler üzerinde yarattığı hukuki ve etik problemler.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • “Ürüne para vermiyorsanız tamamen ürünsünüz” ifadesi harfi harfine doğru ve tek başına açıklayıcıdır.

    Bu ifade bir metafordur; asıl olan kullanıcıların verilerinin, zamanının ve dikkatinin reklamcılara sunulmasıdır — kullanıcılar doğrudan satılan bir ürün değil ama onların verileri ve dikkati gelir kaynağıdır.

  • WhatsApp’ın 2021’teki sözleşme değişikliği yeni bir mahremiyet ihlali getiriyor.

    Bu değişiklik çoğu kullanım için yeni bir uygulama getirmiyor; 2016’dan beri (reddetmeyen kullanıcılar için) Facebook ile veri paylaşımı zaten uygulanıyordu; değişiklik daha çok resmiyet kazandırma ve hukuki sürelere bağlı güncellemelerle ilgili.

  • Sosyal medya şirketleri esasen sadece sosyal medya hizmeti sunar ve bu yüzden trilyon dolarlık hale gelmeleri yalnızca ürün inovasyonu sayesinde olmuştur.

    Bu firmaların esas değeri kullanıcı profilleri ve reklam aracılığıdır; sosyal medya platformu fikrinin ötesinde reklam aracı olarak kullanıcı verilerini hedefleme yeteneği onları çok kârlı yaptı.

  • Platformlar kendi gelirlerini sağlayan içerikleri üretiyor ve bu yüzden gelir onlara ait olması doğal.

    Çoğu içerik kullanıcılar veya bağımsız üreticiler tarafından üretilir; platformlar içerik üretmek yerine bu içerikten elde edilen reklam gelirini kontrol eder ve üreticilerle genellikle paylaşımları sınırlıdır.

  • Hedeflenmiş reklamlar bir kişiyi hiç ilgilenmeyeceği bir şeye hemen ikna edebilir.

    Reklamlar genellikle zaten var olan eğilimleri ve tercihlerni pekiştirir; iyi tasarlanmış reklamlar davranışı etkileyebilir ama çoğunlukla kişilerde var olan eğilimleri güçlendirir.

  • Sosyal medya şirketlerine para ödemek (abonelik) veri işleme sorunlarını otomatik olarak çözer.

    Paralı servisler de kullanıcı verilerini işleyebilir; örneğin Netflix paralı olmasına rağmen kapsamlı izleme verisi toplar ve kişiselleştirme için işler; ücret ödemek verilerin işlenmeyeceği garantisi vermez.

  • WhatsApp olayı sadece WhatsApp’a özgü bir problemdir.

    Bu olay daha geniş bir teknolojik, demokratik ve ekonomik sorunun yansımasıdır; veri ekonomisi, şirket tekelleşmesi ve veri kullanımının politik sonuçları gibi sektör genelindeki meselelere işaret eder.

  • AB’deki kullanıcılar da aynı şekilde muaf değil, hepsi WhatsApp’ın yeni uygulamasından etkileniyor.

    AB hukuki düzenlemeleri nedeniyle kullanıcıları bu tür uygulamalardan daha fazla korur; bu yüzden AB’deki kullanıcıların bazı durumlarda muaf olduğu belirtilmiştir.

Sorular

  • Sosyal medya şirketlerinden paranızı aldınız mı?

    Hayır; videoda anlatılan temel nokta kullanıcıların para ödemediği için doğrudan ‘ürün’ gibi görülmesi değil, dikkatlerinin ve verilerinin reklam gelirine dönüştürülmesi ve bundan kullanıcıya doğrudan ödeme yapılmamasıdır.

  • WhatsApp’ın yeni sözleşmesi gerçekten yeni bir şey mi değiştiriyor?

    Genel olarak hayır; bu sözleşme 2016’dan beri süregelen veri paylaşım uygulamalarını resmiyete döküyor ve birçok kullanıcı için yeni bir uygulama getirmiyor.

  • WhatsApp verileri ne zaman Facebook ile paylaşmaya başladı?

    WhatsApp 2014’te Facebook grubuna girdikten sonra 2016’da kullanıcılarına veri paylaşımı bildiriminde bulundu; reddetme penceresi dolduktan sonra paylaşımlar devam etti.

  • Yeni kullanıcılara reddetme hakkı verildi mi?

    2016’daki 30 günlük reddetme hakkı sadece o dönemdeki kullanıcılara tanındı; daha sonra uygulamaya katılan birçok kullanıcı bu seçeneğe sahip olmadı.

  • Sosyal medya firmaları nasıl para kazanıyor?

    Kullanıcı profillerini ve dikkatini reklam verenlere satarak hedeflenmiş reklamlar üzerinden para kazanıyorlar.

  • İçerik üreticileri sosyal medya gelirlerinden yeterince pay alıyor mu?

    Hayır; içeriklerin çoğunu kullanıcılar üretir ancak platformlar elde ettikleri reklam gelirlerini bu üreticilerle genellikle orantılı şekilde paylaşmazlar.

  • WhatsApp’ı bırakmalı mıyım?

    Bu kişisel bir tercihtir; eğer Facebook ile veri paylaşılması sizi rahatsız ediyorsa Signal gibi daha gizlilik odaklı alternatiflere geçebilirsiniz.

  • Telegram mı, Signal mı daha güvenli?

    Signal, kar amacı gütmeyen yapısı ve veri minimizasyonu nedeniyle genel olarak daha güvenlidir; Telegram bazı verileri saklar ve Signal kadar gizlilik garantisi vermez.

  • Sosyal medya servisini paralı yapmak gizliliği çözer mi?

    Hayır; paralı servisler de kullanıcı verilerini işleyebilir ve paralı hale getirmek sosyo-ekonomik eşitsizlikleri artırabilir.

  • Avrupa neden WhatsApp değişikliğinden etkilenmedi veya muaf tutuldu?

    AB’nin veri koruma düzenlemeleri firmaların keyfi veri kullanımlarını sınırladığı için AB kullanıcıları daha güçlü korumaya sahip ve bu yüzden bazı değişikliklerden muaf tutuldu.

Ön Bilgiler

  • Sosyal medya ve temel çevrimiçi iletişim kavramlarına aşinalık
  • Hedefli reklamcılık ve dijital pazarlama hakkında temel bilgi
  • Kişisel veri, veri paylaşımı ve rıza (consent) kavramlarının farkında olmak
  • Temel hukuki terimler hakkında (ör. yasa, düzenleme, GDPR, KVKK) genel bilgi
  • Uçtan uca şifreleme ve temel güvenlik kavramlarına dair temel anlayış

Tarihsel Bağlam

  • WhatsApp'ın Facebook çatı grubuna katılması - 2014
  • Facebook'un Instagram'ı satın alması - 2012
  • WhatsApp'ın kullanıcılarına veri paylaşımı bildiriminde bulunup 30 günlük reddetme süresi vermesi - 2016
  • 2016'dan itibaren WhatsApp verilerinin Facebook ile paylaşılmaya devam etmesi - 2016
  • WhatsApp kullanıcı sayısının 1 milyardan 1.2 milyara çıkması - 2021
  • Cambridge Analytica skandalı - 2018
  • Avrupa Birliği'nin kişisel veri haklarını korumaya yönelik daha sıkı düzenlemeler getirmesi - birkaç sene önce
  • Amerika Birleşik Devletleri'nde kapsamlı ulusal gizlilik yasasının bulunmaması (güncel durum)
  • 2014 yılı
  • 2016 yılı
  • 2021 yılı
  • Avrupa Birliği'nin birkaç sene önce uyguladığı düzenlemeler
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Kendi bakış açımızı (sosyal medya/teknoloji gelişmeleri hakkında) izleyicilere anlatmak

Ayrıca sosyal medyada varlık gösteren bir oluşum olarak sosyal medya teknolojisinde olup bitenler bizi yakından ilgilendiriyor ve bizlerin de yakından takip ettiği gelişmeler bunlar. O yüzden birazcık kendi bakış açımızı size anlatmaya çalışacağım. Daha da önemlisi, bizim bu konuda yaptığımız WhatsApp'ın aldığı karardan hemen sonra yaptığımız açıklamanın çok ciddi bir şekilde yayılmış olması, bu konuda ne düzeyde bilgi kirliliği olduğu ve insanların olan bitenden ne kadar haberdar olduğu konusunda da bize çok güzel bilgiler veriyor.

Bunun çok doğru olmadığını ve WhatsApp'ın kararının ne anlama geldiğini; bundan yola çıkarak neler yapabileceğimizi anlatmak

Böylelikle hiçbir şekilde verilerimizin işlenmesinin gibi algılar oluşabiliyor. Bunun çok doğru olmadığını anlatmaya çalışacağım ve WhatsApp'ın kararının ne anlama geldiğini ve bundan yola çıkarak neler yapabileceğimizi birazcık anlatmaya çalışacağım. Umarım faydalı olur.

Derin, ayrı tartışma konuları — anlatıcının belirttiğine göre bu videoda bu konulara girilmeyecek.

Bunlar çok derin ayrı tartışma konuları. Şimdi bu videoda bunlara girmeyeceğim. Özetle söylemek istediğim şey şu: WhatsApp'la ilgili tartışmalara girerken konunun spesifik olarak WhatsApp'la ilgili olmadığını, genel olarak teknolojinin bizim demokratik kararlarımızla, bizim kişilik haklarımıza ne düzeyde müdahale edebileceği ile ilgili bir tartışma olduğunu lütfen unutmayın.