Uyuz Salgını: Adını Duymak Bile Sizi Kaşındıracak!

936 B görüntülenme03.02.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıUyuz Nedir? Uyuz Salgınını Durdurmak Neden Zordur? Uyuz Akarı Nasıl Bulaşır, Nasıl Tedavi Edilir?
Derinlemesine

Özet

Video, COVID-19 salgını bağlamında halkın maske takıp takmaması gerektiği tartışmasını ele alıyor; hem maskeye karşı uzmanların öne sürdüğü sekiz gerekçe hem de maskeyi savunan uzmanların sekiz argümanı ayrıntılı şekilde sunuluyor. Son olarak izleyiciye pratik öneriler (evde kalma, hijyen, sosyal mesafe, maskenin doğru kullanımı ve maske kıtlığında önceliklendirme) veriliyor.

Terimler

  • Maske

    Yapısı gereği patojenleri filtreleme görevi olan bir bariyer. Doğru takılmaz, bakımı düzgün yapılmaz ve düzgün çıkarılıp atılmazsa, maske korumak yerine daha büyük bir tehlikeye yol açabilir; yüzümüze değdikçe kaşındırabilir, sık sık düzeltilmesi yüzümüze dokunma ihtimalini artırır ve maskenin yüzeyine temas hastalık yapıcı bir yuvaya dönüşmesine neden olabilir.

  • Patojen

    Hastalık yapıcı etmen; örneğin maskenin yapısı gereği filtrelemeye çalıştığı ve yanlış kullanımda üzerinde çoğalabilecek veya barınabilecek mikroorganizmalar.

  • Damlacıklar (droplets)

    Hastanın hapşırması veya öksürmesi sırasında ağzından ve burnundan çıkan, etrafa saçılan ve hızla yere ve yüzeylere düşen parçacıklar; ana bulaşma mekanizması olarak damlacıklar ve temas yoluyla bulaşma belirtilmiş, sokakta yürürken havayı soluyarak hastalığa yakalanma olasılığının neredeyse sıfır olduğu çünkü damlacıkların havada uzun süre asılı kalmadığı söylenmiştir.

  • Aerosol

    Havada asılı kalarak gaz benzeri yayılma etkisi gösteren partiküller; konuşmada, SARS-CoV-2 için ana bulaşma mekanizmasının aerosol değil damlacıklar ve temas olduğu, eğer virüs aerosol yoluyla bulaşıyorsa cerrahi maskelerin işlevsiz olduğu ve N95 gibi maskelere ihtiyaç duyulacağı belirtilmiştir.

  • Mikro-damlacık

    Üçüncü bir bulaşma yolu olarak tanımlanan, öksürme veya hapşırma sonrasında damlacıklar yere düşerken geride kalan ve uzun bir süre havada asılı kalabilen daha küçük damlacıklar; bunların solunması halinde hastalığa yakalanma olasılığı olduğu ve özellikle N95 maskelerin bu tür bulaşmalara karşı etkili olduğu ifade edilmiştir.

  • Antimikrobiyal etkili peptit proteinler (AMP'ler)

    Yüzümüzde bulunan ve virüslere karşı etkinliği olduğu bilinen peptit proteinler; yüzümüzü hastalık yapıcı etmenlere karşı koruyan katelisidin, defensin, psöriasin gibi proteinleri içerir. Hasta değilken maske takıldığında bu proteinlere zarar verilebileceği ve vücudun normal savunmasının kırılabileceği, yanlış maske kullanımıyla yüz daha fazla viral yüke maruz kalabileceği belirtilmiştir.

  • Katelisidin

    Yüzümüzde bulunan antimikrobiyal etkili peptit proteinlerden biri olarak verilmiş örnek; yüzümüzü hastalık yapıcı etmenlere karşı koruyan AMP'lerden biridir (videoda AMP'lerin örnekleri listelenirken katelisidin adı geçmiştir).

  • Defensin

    Yüzümüzde bulunan antimikrobiyal etkili peptit proteinlerden biri olarak verilmiş örnek; yüzümüzü hastalık yapıcı etmenlere karşı koruyan AMP'lerden biridir (videoda AMP'lerin örnekleri listelenirken defensin adı geçmiştir).

  • Psöriasin

    Yüzümüzde bulunan antimikrobiyal etkili peptit proteinlerden biri olarak verilmiş örnek; yüzümüzü hastalık yapıcı etmenlere karşı koruyan AMP'lerden biridir (videoda AMP'lerin örnekleri listelenirken psöriasin adı geçmiştir).

  • SARS-CoV-2

    COVID-19 salgınının etmeni olan virüs; çapı 60 ila 140 nanometre arasında değişen bir virüs olarak belirtilmiş ve bu boyut nedeniyle bazı maskelerin filtreleme boyutuyla uyumsuz olabileceği tartışılmıştır.

  • COVID-19

    SARS-CoV-2 virüsünün neden olduğu salgın/ hastalık; videoda salgın bağlamında maske, sosyal mesafe ve karantina önlemleriyle ilişkilendirilerek tartışılmıştır.

  • Dünya Sağlık Örgütü (WHO)

    Uluslararası sağlık kuruluşu; videoda WHO'nun halkın maske takmasını genel olarak önermediği şeklindeki açıklamalarıyla bahsedilmiştir.

  • Hastalık Kontrol ve Önlem Merkezi (CDC)

    Ulusal sağlık kuruluşu (ABD merkezli); videoda CDC'nin halkın maske takmasını önermediği şeklindeki açıklamalarıyla birlikte anılmıştır.

  • N95

    N95 tarzı respiratör maskalara örnek verilen bir sınıf; videoda N95 maskelerin en çok 100 ila 300 nanometre büyüklüğündeki cisimleri filtreleyebildiği, daha küçük cisimleri geçirebildiği ve N95'in mikro-damlacıklar/aerosoller karşısında etkili olabileceği belirtilmiştir.

  • N99

    N99 tarzı respiratör maskelere örnek verilen bir sınıf; videoda N99 maskelerin de N95 gibi en çok 100 ila 300 nanometre büyüklüğündeki cisimleri filtreleyebildiği söylenmiş, daha küçük parçacıkları geçirebildiği ifade edilmiştir.

  • Cerrahi maske

    Yüzü tam olarak kapatmayan, kenarlardan hava sızdırabilen ve bu nedenle özellikle aerosol varsa daha az etkili olabilecek maske türü; videoda cerrahi maskelerin yüzü tam kapatmaması ve kenarlardan hava sızdırması nedeniyle işleri daha kötü yapabileceği, sahte özgüven yaratabileceği belirtilmiştir.

  • Respirator maskeler (respirator)

    N95 tarzı daha sıkı oturan maskeler; videoda cerrahi maskelerin yetersiz kaldığı durumlarda (örneğin aerosol bulaşması varsa) N95 gibi respiratör maskelerin kullanılması gerektiği belirtilmiş, ancak gözlerin açıkta kalmasının bile bulaşmaya neden olabileceği vurgulanmıştır.

  • Filtreleme boyutu

    Maskelerin filtreleyebildiği partikül boyutu aralığı; videoda N95 ve N99 gibi maskelerin genelde 100–300 nanometre büyüklüğündeki cisimleri filtreleyebildiği, SARS-CoV-2'nin ise 60–140 nanometre çapında olduğu için virüsün tek başına maskenin filtre boyutundan daha küçük olabileceği açıklanmıştır. Ancak virüs genelde damlacık içinde bulunduğu için maske damlacıkları engelleyebilecektir.

  • Nanometre

    Çok küçük uzunluk birimi olarak kullanılmıştır; videoda maskelerin filtreleme kapasitesi ve SARS-CoV-2 virüsünün çapı nanometre cinsinden verilmiş (N95/N99 100–300 nanometre filtreleme, SARS-CoV-2 60–140 nanometre).

  • Viral yük

    Bir yüzeyde veya kişide bulunan virüs miktarı; videoda damlacıklar yoluyla viral yüke sahip yüzeylere dokunup sonra yüzümüze dokunduğumuzda virüsün vücudumuza bulaştığı, yanlış maske kullanımıyla yüzün daha fazla viral yüke maruz kalabileceği anlatılmıştır.

  • Viral RNA

    Virüse ait genetik materyalden kalan parçalar; videoda bir cruise gemisinde 17 gün sonra viral RNA bulunduğu örneği verilmiş ancak bunun sadece RNA artıkları olduğu ve bu şekilde bulaşmanın mümkün olmadığı, RNA bulunmasının canlı enfeksiyon anlamına gelmediği belirtilmiştir.

  • Asemptomatik

    Hastalığı belirti göstermeden geçiren kişiler; videoda vakaların %25 ila %50 arasında bir kısmının asemptomatik olabileceği, bu kişilerin virüsü taşıdıkları ama belirti göstermedikleri ve herkes maske takarsa bu vakaların diğer insanlara bulaştırma ihtimalinin azalacağı vurgulanmıştır.

  • Sosyal mesafelendirme

    İnsanlarla olan fiziksel mesafeyi koruma uygulamaları; videoda salgını yenmenin tek yolu olarak sosyal mesafelendirme, evde kalma, dışarı çıkmama, fiziksel mesafenin korunması, toplu karantina uygulamaları gibi önlemler sıralanmıştır.

  • Karantina

    Bulaşma riskini azaltmak için kişilerin izole edilmesi veya evde kalma uygulamaları; videoda devlet eliyle uygulanan karantina uygulamalarının salgının kontrolünde önemli olduğu ve kendi kendine karantinanın (evde izolasyon) hasta olan veya evde hasta varsa yapılması gereken bir önlem olduğu belirtilmiştir.

  • Türbülans (türbülans ve hava akışı)

    Hava akışındaki düzensizlikler; videoda laboratuvar ortamında yapılan ve virüsün 3 saat havada asılı kalabildiğini iddia eden çalışmanın gerçek ortamı yansıtmadığı, türbülans ve hava akışı gibi etkenlerin bu süreyi saniyelere kadar düşürebileceği şeklinde açıklanmıştır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Laboratuvar çalışmasında virüsün 3 saat havada kaldığı sonucu gerçek dünyada da virüsün 3 saat boyunca bulaşıcı şekilde havada asılı kalacağı anlamına gelir.

    Bu çalışma kontrollü laboratuvar koşullarında yapıldı; gerçek dünya türbülansı ve hava akışı havadaki parçacıkların süresini saniyelere kadar düşürebilir, dolayısıyla doğrudan genelleme yanlış olur.

  • Viral RNA bulunması her zaman canlı/infektif virüs bulunduğu ve bulaşma riski olduğu anlamına gelir.

    RNA tespiti virüs kalıntılarını gösterebilir; bu, mutlaka canlı ve bulaştırıcı virüs olduğu anlamına gelmez.

  • Maskeler tek başına %100 korur veya eğer %100 korumuyorsa hiç işe yaramazlar.

    Maskeler tam koruma sağlamaz ama önemli düzeyde kısmi koruma sunar; tek başına %68 civarı, diğer önlemlerle birlikte çok daha yüksek etkinlik gösterilebilir.

  • Maskeyi halka önermemek sağlık otoritelerinin maskelerin hiçbir işe yaramadığını kabul etmesi demektir.

    Resmî tavır çoğunlukla tedarik kıtlığı, yanlış kullanım riski ve sağlık personeli önceliği gibi nedenlere dayanıyordu; bu, maskelerin bilimsel olarak işe yaramadığı anlamına gelmez.

  • Halk maskeyi kullanmayı öğrenemez; doğru kullanım sadece sağlık personeline özgüdür.

    Maske kullanımı basit temel kurallarla halka öğretilebilir ve öğrenilmesi mümkündür; videoda aşama aşama doğru kullanım anlatıldı.

  • Maskeler virüsün boyutu küçük olduğu için tamamen anlamsızdır (virüs maskeden geçer).

    Virüs tek başına çok küçük olabilir ancak genelde daha büyük damlacıklar içinde taşınır ve maskeler bu damlacıkları tutarak önemli ölçüde koruma sağlar.

  • Cerrahi maskeler kenardan sızdırdıkları için halk için zararlı veya işe yaramazdır.

    Kenardan sızma bir dezavantajdır ama cerrahi maskeler yine de damlacık kaynaklı bulaşmayı azaltır; uygun maske tipi ve uyum önemlidir.

  • Maske takmak yüzümüzdeki antimikrobiyal peptitleri (AMP) bozup sizi kesinlikle daha savunmasız hale getirir.

    Videoda AMP'lerin varlığı ve işlevi belirtilse de maskelerin AMP'lere kesin zarar verdiğine dair güçlü kanıt sunulmadı; bu iddia spekülatif olup genel maske tavsiyelerini otomatik olarak geçersiz kılmaz.

  • Aerosol bulaşması kesinlikle yoktur; sadece temas ve damlacık önemlidir, bu yüzden maskeler anlamsızdır.

    Ana bulaşma yolu damlacıklar ve temas olsa da aerosol/mikro‑damlacık bulaşmasının da olabileceği ve özellikle belirli koşullarda (kapalı, kötü havalandırılan alanlar) önem kazanabileceği belirtiliyor; bu durumda uygun maskeler (N95) daha önemli olur.

  • Ev yapımı maskeler işe yaramaz, sadece profesyonel maskeler korur.

    Ev yapımı maskeler de ek koruma sağlar ve tedarik sınırlıysa kullanılmaları önerilir.

  • Halkın maskeden kaçınması gerektiği, maskelerin tavsiye edilmemesi gerektiğinin tek nedeni sağlık personelinin önceliği olmalıdır.

    Sağlık personeli önceliği önemli ve gerçek bir mesele olsa da bu tedarik sorunu maskelerin etkin olmadığını göstermez; ülkeler üretimi artırmalı ve hem sağlık personelini hem halka temin etmeye çalışmalıdır.

  • Sokakta yürürken hava soluyarak kolayca COVID‑19 kaparsınız.

    Genel dış mekan yürüyüşünde hava soluyarak hastalık kapma ihtimali düşüktür; asıl risk yakın mesafede birinin doğrudan yüzünüze hapşırması veya kontamine yüzeylere dokunup sonra yüzünüze temas etmenizdir.

  • Maske takınca sosyal mesafeye uymaya gerek kalmaz çünkü maske her şeyi çözer.

    Maske ek bir koruma sağlar ama sosyal mesafe, el hijyeni ve karantina önlemleri hâlâ salgın kontrolünün ana unsurlarıdır; maskeler tek başına yeterli değildir.

Sorular

  • Halk genelinde maske takmak gerekli mi?

    Resmî kurumların tavrı videonun zamanı için hasta veya hasta bakıyorsanız maske, aksi halde genel halka maskeyi önermemekti; ancak tartışma sürüyor ve eğer dışarı çıkacaksanız elinizde maske varsa doğru şekilde takmanız tavsiye edilir.

  • Maskeyi doğru nasıl takıp çıkarmalıyım?

    Ellerinizi yıkayın, maskeyi burun ve çeneyi kapatacak şekilde takın, bantları ve burun mandalını ayarlayın, yüze dokunmaktan kaçının; çıkarırken yüzeyine dokunmayıp poşete koyup atın ve sonra ellerinizi yıkayın.

  • Maskeler gerçekten korur mu ve ne kadar etkili?

    Maskeler %100 koruma sağlamaz ama tek başına yaklaşık %68 koruma sağlayabilir; el yıkama gibi önlemlerle birleştirildiğinde salgın yayılımını çalışmaların gösterdiği üzere %91’e kadar azaltabilir.

  • Maske takmak yüzümüze dokunmayı artırır mı ve bu risk mi?

    Deneyimsiz kullanıcılar maskeyi düzeltme ihtiyacı yüzünden yüzlerine daha çok dokunabilir; bu bir risk fakat doğru eğitim ve uygulama ile azaltılabilir.

  • N95 mi yoksa cerrahi maske mi tercih edilmeli?

    Aerosol bulaşma riski varsa N95 gibi iyi oturan respiratörler gerekir; cerrahi maskeler damlacıkları büyük ölçüde engelleyebilir ama kenarlardan sızma yapabilir.

  • Virüs havada 3 saat asılı kalabilir mi, bu gerçek mi?

    Laboratuvar şartlarında böyle bir sonuç gösterildi ama gerçek dünya türbülansı ve hava akışları nedeniyle havada kalma süresi çok daha kısa olabilir; laboratuvar çalışmaları doğrudan günlük yaşamı yansıtmaz.

  • Viral RNA tespiti enfeksiyon demek midir?

    Hayır, RNA kalıntısı canlı (infektif) virüs olduğunu kanıtlamaz; tespit edilen RNA her zaman bulaşıcı virüs anlamına gelmez.

  • Ev yapımı maskeler işe yarar mı?

    Evet, ev yapımı maskeler bile ek koruma sağlayabilir ve özellikle tedarik kıtlığı varsa kullanılabilir.

  • Maske satın almak yerine hijyen ve mesafeye mi güvenmeliyim?

    Öncelikli en güçlü savunma sosyal mesafe ve evde kalmaktır; eğer maskeniz yoksa fahiş fiyatlara almaya çalışmayın ve hijyen/mesafe kurallarına uyun.

  • Evde fazladan maskem varsa ne yapmalıyım?

    Fazla maskeleri yerel hastanelere/kliniklere bağışlamayı düşünün, sağlık çalışanlarının korunması önceliklidir.

Ön Bilgiler

  • Temel viroloji ve bulaşma yollarına dair bilgi (damlacık vs aerosol vs temas)
  • Maske türleri ve temel çalışma prensipleri hakkında ön bilgi (cerrahi, N95/N99, ev yapımı)
  • Temel halk sağlığı kavramları (sosyal mesafe, karantina, kaynak önceliklendirme)
  • Basit fizik bilgisi: partikül boyutu ve filtrasyon ilişkisi, nanometre kavramı
  • Hijyen uygulamaları ve el yıkama teknikleri

Tarihsel Bağlam

  • SARS-CoV-2 virüsünün tanımlanması (Aralık 2019)
  • COVID-19'un Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi ilan edilmesi (11 Mart 2020)
  • WHO ve CDC'nin halka maske takılmasını başlangıçta önermemesi (erken 2020)
  • Kruvaziyer gemilerinde salgın vakaları ve viral RNA tespitleri (ör. bazı raporlarda 17 gün sonra RNA bulunması; erken 2020)
  • Doğu Asya ülkelerinin (Çin, Japonya, Güney Kore, Tayvan) yaygın maske kullanımı geleneği (güncel/21. yüzyıl eğilimi)
  • Bazı Batı ülkeleri (Çekya, Avusturya) tarafından maske kullanımının teşvik edilmesi (2020)
  • Pandemi sırasında maske tedarik krizi ve sağlık personeline maske önceliği uygulaması (2020)
  • COVID-19 pandemisi (2019– )
  • Koronavirüs salgınının başlangıcı (2019 sonu – 2020 başları)
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Maske kullanımını öneren uzmanların argümanlarını 8 başlıkta inceleme

Ne var ki, dediğim gibi, masanın öteki tarafında maske kullanımını öneren uzmanlar da var. Onların argümanlarını da ele alalım ki, tartışmanın bilimsel boyutuyla ilgili tam bir kavrayışa erişebilelim. Bu argümanları da 8 başlıkta inceleyeceğim: İlk argümanları, maskelerin doğru

Maske kullanımına ilişkin yeni bulgulara az sonra değinme

Dolayısıyla sokakta yürürken maske takmak çok anlamsız bir korunma yöntemi olarak görülüyor. Ama bu konuda bazı yeni bulgular var, buna az sonra döneceğim. Altıncı neden, virüsün boyutu ile maskelerin filtreleme boyutunun uyumsuz olabilecek olması.