Kütle Gerçek mi?

554 B görüntülenme20.08.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Video, günlük yaşamda deneyimlediğimiz kütlenin (ve ağırlığın) kaynağını sorguluyor; atom-altı düzeye inerek proton gibi parçacıkların kütlesinin büyük kısmının Higgs mekanizmasından değil, bağ enerjisinden (E=mc^2) kaynaklandığını açıklıyor. Ayrıca kütle ile ağırlık arasındaki farklar, iki kütle kavramı (gravitasyonel ve atalet), denklik ilkesi ve ölçek/tartıların ne ölçtüğü gibi kavramlar örneklerle anlatılıyor.

Terimler

  • Kütle

    Kütleyi, genellikle "maddeyi olan şeylerin miktarı" olarak tanımlıyoruz. Ama bu tanım muğlak. Videoda açıklananlara göre kütle, atom altı dünyada iki farklı kaynaktan gelir: Bir kısmı (yaklaşık %1-2) parçacıkların Higgs Alanı'yla etkileşmesinden kaynaklanan temel kütledir; geri kalanı ise atomun içindeki yüksek enerjinin, özellikle kuarkları birbirine bağlayan kuvvetlerin ve bağ enerjisinin E=mc^2 ile ifade edilebilecek karşılığıdır. Bir başka ifadeyle kütle olarak algıladığımız şeylerin neredeyse tamamı aslında enerjiden ibarettir; kütle ya Higgs Alanı etkileşiminden gelir ya da lokalize olmuş enerjinin kütle gibi algılanmasından kaynaklanır.

  • Ağırlık

    Ağırlık, kütlenin yerçekim sabitiyle çarpımı yoluyla bulunan değerdir; günlük hayatta deneyimlediğimiz ve tartıların ölçtüğü şey ağırlıktır. Örneğin 5 kilogramlık bir cisim Dünya'da yaklaşık 9.81 m/s² olan yerçekim ivmesiyle çarpıldığında yaklaşık 49 Newton'luk bir kuvvet uygular. Tartılar, üzerlerine binen temas kuvvetlerini ölçüp bu değeri 9.81'e bölerek kütleyi kilogram olarak gösterir; teknik olarak tartı doğrudan kütleyi değil üstüne binen kuvveti ölçer. Ayrıca ağırlık, büyük bir cismin (ör. Dünya) küçük cisimlere uyguladığı kütleçekim kuvvetinin başka bir adıdır.

  • Yerçekimi ivmesi (g)

    Dünya'nın yüzeyinde yaklaşık 9.81 metre/saniye² değerinde olan ivmedir ve ağırlık hesaplarında kütle ile çarpılan sabit olarak kullanılır. Örneğin 5 kg'lık bir topun Dünya üzerindeki ağırlığı 5 kg × 9.81 m/s² ≈ 49 N olur.

  • Newton'un kütleçekim yasası / kütleçekim sabiti (G)

    Newton fiziğinde kütleçekim kuvvetini hesaplamak için kullanılan yasa: İki cismin kütlelerini çarpıp, bu çarpımı Newton'un kütleçekim sabitiyle (G) çarpar ve sonucu iki cismin arasındaki mesafenin karesine bölersiniz. Bu formül kütleçekimsel kütle tarafından yaratılan çekim kuvvetini verir.

  • Atalet kütlesi (inertial mass)

    Atalet kütlesi, bir cismin hızını veya yönünü değiştirmeye karşı gösterdiği dirençtir; Newton'un ikinci yasası F = m a'daki 'm' budur. Atalet, örneğin bir yük kamyonunun içindeki ağır bir taşın, kamyon ani fren yaptığında öne fırlaması gibi olgularda kendini gösterir. Atalet büyük olan cisimler (ör. Dünya) hareket durumlarını değiştirmeye karşı çok daha fazla direnç gösterirler.

  • Kütleçekimsel kütle (gravitasyonel kütle)

    Kütleçekimsel kütle, bir cismin diğer cisimlere kütleçekim kuvveti uygulamasına neden olan özelliğidir; kütleçekiminin kaynağı olarak düşünülen kütle türüdür ve ağırlığın ortaya çıkmasına sebep olur.

  • Denklik prensibi (equivalence principle)

    Videoda anlatıldığı üzere iki ayrı kütle tipi (atalet kütlesi ve kütleçekimsel kütle) ilk bakışta farklı görünse de Albert Einstein bu ikisinin birbirine denk olduğunu varsaydı; bu fikir 'denklik prensibi'dir. Bu prensip Genel Görelilik Teorisi'nin doğmasına yol açmıştır.

  • Genel Görelilik Teorisi

    Einstein'ın denklik varsayımından doğan teori; kütleçekimini uzaktan etki eden bir kuvvet olarak değil, kütlelerin uzay-zaman dokusunu bükmesi olarak, yani geometrik bir olgu şeklinde yeniden kurgular. Bu yaklaşım Newton'un yerçekimi görüşünden farklıdır ve Evren'in birçok yönünü tek bir çerçevede açıklamamıza izin verir.

  • Higgs Bozonu / Higgs Alanı / Higgs Mekanizması

    Higgs Bozonu, 4 Temmuz 2012'de keşfedilen parçacıktır; daha doğru ifade ile Higgs Alanı, diğer atom altı parçacıklarla etkileşerek onlara kütlelerinin bir kısmını kazandırır. Ancak videoda vurgulandığı gibi Higgs Alanı'nın parçacıklara verdiği kütle, maddeyi oluşturan toplam kütlenin yalnızca yaklaşık %1-2'sidir; dolayısıyla Higgs keşfi maddeye kütle veren bütün nedenleri açıklamaz, sadece bir kısmını (yaklaşık %1-2) açıklar.

  • Kuark

    Kuarklar proton gibi parçacıkları oluşturan temel yapı taşlarıdır. Örneğin proton iki 'yukarı' (up) kuark ve bir 'aşağı' (down) kuarktan oluşur. Videoda verilen değerlere göre yukarı kuarkların kütlesi ≈ 4×10⁻²⁷ gram, aşağı kuarkların kütlesi ≈ 8×10⁻²⁷ gram olup, bu tekil kuark kütlelerinin toplamı bir hidrojen atomunun kütlesinin yalnızca %1-2'sine denk gelir; bu da proton kütlesinin büyük kısmının kuarkların dinamik enerjisinden ve bağ enerjisinden geldiğini gösterir.

  • Proton

    Proton, iki 'yukarı' kuark ve bir 'aşağı' kuarktan oluşan atom çekirdeği bileşenidir. Protonun kütlesi, tekil kuarkların dinlenme kütlelerinin toplamından çok daha fazladır; bu fazlalık büyük ölçüde kuarkları birbirine bağlayan kuvvetlerin taşıdığı enerji (bağ enerjisi) kaynaklıdır.

  • Elektron

    Elektron, atomun çevresinde bulunan negatif yüklü temel parçacıktır. Videoda belirtilene göre elektronlar protonlara göre yaklaşık 1/1800 kütlesindedir; bu yüzden atomik kütle hesabında elektronun kütlesi çoğu durumda göz ardı edilebilir.

  • Bağ enerjisi (binding energy)

    Bağ enerjisi, atomları bir arada tutan kuvvetlerin ve daha derinde kuarkları birbirine bağlayan gluonların taşıdığı enerjidir. Videoda vurgulandığı üzere atomun kütlesinin yaklaşık %98'i bu bağ enerjisinden gelir; bu enerji m = E/c² ilişkisiyle kütleye karşılık gelir.

  • Gluon

    Gluonlar, kuarkları birbirine bağlayan parçacıklardır; kuarklar arasındaki güçlü etkileşimi taşıyan kuvvet taşıyıcılarıdır ve kuarkların etkileşiminden kaynaklanan bağ enerjisi proton ve nükleon kütlesinin büyük kısmını verir.

  • E = m c² (enerji-kütle denkliği)

    Einstein'ın ünlü denkliği: enerji (E) ile kütle (m) arasında c² (ışık hızının karesi) ile çevrilen bir ilişki vardır; başka bir şekilde ifade edilirse m = E / c². Videoda anlatıldığı üzere atom içindeki yüksek enerji (ör. bağ enerjisi) kütle olarak deneyimlenir ve bir atomun kütlesinin büyük kısmı bu enerji-kütle denkliği sayesinde açıklanır.

  • Serbest düşüş

    Serbest düşüş, bir cismin hava direnci ve diğer dış kuvvetler yok sayıldığında yalnızca yerçekiminin etkisi altında bırakılmasıdır. Videoda Galileo'nun ve Brian Cox'un (vakum odasında çekiç ve tüy) deneyleri ile Ay'daki Apollo 15 deneyi gösteriyor ki farklı kütleli cisimler serbest düşüşte aynı ivmeyi kazanır; bu günlük deney denklik prensibini sınar ve ataletsel ile kütleçekimsel kütlenin eşdeğerliğini gösterir.

  • Yörünge (orbital motion)

    Bir cismin yörüngeye oturması, aslında cismin sürekli düşmesi ama Dünya'nın eğriliği nedeniyle düşüşün hiçbir zaman zemine çarpmadan devam etmesi durumudur. Videodaki İstasyon örneğinde Uluslararası Uzay İstasyonu sürekli olarak düşer; fakat başlangıç hızı nedeniyle Dünya'nın kıvrımını ıskalayarak sabit bir yörüngede kalır. Bu yüzden astronotlar istasyonda ağırlıksızlık deneyimler.

  • Ağırlıksızlık (microgravity / weightlessness)

    Ağırlıksızlık, bir cismin serbest düşüş halinde olması nedeniyle yerel bir temas kuvveti (ağırlık) deneyimlememesi durumudur. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki astronotların ağırlıksız olmasının nedeni istasyonun sürekli serbest düşüş halinde olmasıdır; yerçekimi Dünya'da olduğu gibi orada da etkili olmakla birlikte istasyon ve içindekiler aynı düşüş hareketini yaptıkları için içlerinden herhangi biri tartıda bir ağırlık hissetmez.

  • Newton'un ikinci yasası (F = m a)

    Newton'un ikinci yasası, bir cisme etki eden net kuvvetin (F) o cismin kütlesi (m) ile ivmesinin (a) çarpımına eşit olduğunu söyler. Videoda bu yasa, 'atalet kütlesi' kavramını tanımlamak ve kütle ile ivmenin çarpımının kuvveti verdiğini göstermek için kullanılmıştır.

  • Newton'un üçüncü yasası (etki-tepki yasası)

    Newton'un üçüncü yasası, her etkinin eşit ve zıt bir tepki doğurduğunu söyler. Videoda örnek olarak Dünya'nın 80 kiloluk birini 785 Newton ile çektiği ve aynı kişinin Dünya'yı da 785 Newton ile çektiği, ancak Dünya'nın çok büyük ataleti nedeniyle bizim hareketimiz üzerindeki etkisinin gözle görülür olduğu vurgulanmıştır.

  • Periyodik cetvel / atom ağırlığı

    Videoda kısaca bahsedildiği üzere bir cismin kütlesini bulmak için teoride vücuttaki bütün atomların tek tek listesini çıkartıp Periodik cetveldeki atom ağırlıklarını toplamak akla gelebilir; ancak gerçekte atom kütleleri, atomu oluşturan parçacıkların (kuarklar, elektronlar) basit toplamından farklıdır çünkü bağ enerjisi ve diğer etkiler toplam kütleyi büyük ölçüde belirler.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Kütle, sadece vücudumuzdaki tüm atomların tek tek kütleleri toplandığında elde edilir.

    Yanlış; toplam kütleyi hesaplarken atom altı bağ enerjileri ve parçacıkların dinamik enerjileri de hesaba katılmalıdır, çünkü bunlar E=mc^2 kapsamında kütleye dönüşür.

  • Protonun kütlesi büyük oranda kuarkların istirahat kütlelerinden gelir.

    Yanlış; kuarkların istirahat kütleleri proton kütlesinin yalnızca ~%1–2'sini oluşturur; geri kalan çoğunluk bağ enerjisinden (gluonsal etkileşim ve kinetik enerji) gelir.

  • Higgs bozonu (veya Higgs alanı) maddelere tüm kütleyi veren 'Tanrı parçacığıdır'.

    Yanlış ve abartılı; Higgs alanı bazı temel parçacıklara kütle kazandırır ama sıradan maddenin kütlesinin çoğunu açıklamaz — bu oran yaklaşık %1–2'dir.

  • Tartılar doğrudan kütleyi ölçer.

    Tartılar temas kuvvetini (ağırlık) ölçer ve normalde sabit bir g değeri varsayılarak kütleyi hesaplar; referans çerçevesinin ivmelenmesi veya ek kuvvetler okumayı değiştirir.

  • Astronotların uzayda ağırlığı yoktur çünkü orada yerçekimi yoktur.

    Yanlış; Dünya'nın yerçekimi ISS yüksekliğinde hâlâ güçlüdür (~%90), astronotlar ağırlıksızdır çünkü hem onlar hem de istasyon sürekli serbest düşüş halindedir (yörünge).

  • Elektronların kütlesi, atom kütlesinin büyük bir kısmını oluşturur.

    Yanlış; elektron kütlesi çok küçüktür (protona göre ~1/1800) ve atomun kütlesinin çoğu çekirdekteki proton ve nötronlardan gelir.

  • Kütle ve ağırlık tamamen aynı kavramlardır.

    Yanlış; kütle bir cismin ataletsel veya maddesel miktarıyken, ağırlık o kütlenin bulunduğu yerdeki kütleçekim kuvvetinin sonucudur (W = m·g).

  • Gravitasyonel kütle ile ataletsel kütle farklı ve bağımsız kavramlardır.

    Deneysel olarak bu iki kavram eşdeğerdir; bu denklik fiziksel olarak anlamlıdır ve Einstein'ın Genel Göreliliği'ne temel oluşturur.

  • Eğer bir cisim ışık hızında gittiyse onun kütlesi sonsuz olur ve bu nedenle gerçekleşir.

    Düzeltme/ayrım: Videoda değinildiği üzere kütleli parçacıklar ışık hızına ulaşamaz; ışık hızına yakın hareket eden parçacıklar büyük enerjiye sahip olur ve bu enerji E=mc^2 açısından kütle etkisi yaratır, ama gerçek kütle tanımı bağlamında 'sonsuz kütle' ifadesi doğru değildir.

  • Galileo'nun Pisa Kulesi'nden farklı kütleleri attığı deney kesinlikle yapılmıştır.

    Tarihi kaynaklar bu deneyin Galileo tarafından gerçekten yapılmış olduğuna kesin kanıt vermez; fakat modern deneyler vakum altında farklı kütlelerin aynı ivmeyle düştüğünü göstermiştir.

Sorular

  • Kütlemizin kaynağı nedir?

    Sıradan maddenin kütlesinin çoğu, proton ve nötron içindeki bağ enerjisinden (gluonsal etkileşimler ve parçacıkların kinetik enerjisi) gelir; Higgs alanı ise yalnızca küçük bir kısmını sağlar.

  • Eğer vücudumdaki tüm atomları sayıp periyodik tablodaki atom ağırlıklarını toplarsam kendi kütlemi elde eder miyim?

    Hayır; bileşen parçacıkların tekil kütlelerini toplamak, proton içindeki bağ enerjisini ve dolayısıyla kütleye katkısını göz ardı eder ve yanlış sonuç verir.

  • Protonun kütlesi kuarkların toplam kütlesinden mi gelir?

    Hayır; yukarı ve aşağı kuarkların istirahat kütleleri proton kütlesinin yalnızca %1–2'sini oluşturur, geri kalan bağ enerjisi ve dinamik enerjidir.

  • Higgs bozonu maddelere kütleyi mi veriyor?

    Higgs alanı bazı temel parçacıklara kütle kazandırır ancak sıradan maddenin toplam kütlesinin çoğunu açıklamaz; toplam kütlenin büyük kısmı güçlü etkileşimin bağ enerjisinden gelir.

  • Elektronlar atomun kütlesine önemli katkı yapar mı?

    Hayır; bir elektronun kütlesi protonunkinin yaklaşık 1/1800'idir, bu yüzden atom kütlesinin çoğu çekirdekten gelir.

  • Tartı kütleyi doğrudan mı ölçüyor?

    Hayır; tartı temas kuvvetini (ağırlık) ölçer ve varsayılan yerçekimi ivmesine bölerek kütleyi verir; dış kuvvetler veya ivmelenme okumayı etkiler.

  • Astronotlar uzayda neden ağırlıksızdır?

    Çünkü Uluslararası Uzay İstasyonu ve içindekiler sürekli olarak Dünya'ya doğru serbest düşüş halindedir (yörüngede 'düşüp gezmektedir'), bu da mikrogravite hissi yaratır.

  • Kütleçekimsel ve ataletsel kütle farklı şeyler midir?

    Deneyler bu iki kavramın eşdeğer olduğunu gösterir; bu denklik genel göreliliğin temel varsayımlarından biridir.

  • Farklı kütleler aynı hızda düşer mi?

    Evet; hava direnci yok sayıldığında (vakumda) tüm cisimler aynı yerde aynı anda düşer, bu Galileo'nun denklemiyle ve deneylerle doğrulanmıştır.

  • Kütle aslında 'neydir' — maddesel bir şey mi yoksa enerji mi?

    Kütle büyük ölçüde lokalize enerji biçimidir; Einstein'ın E = mc^2 denklemi kütle ile enerjinin birbirine dönüşebileceğini gösterir.

Ön Bilgiler

  • Newton mekaniği ve F=ma kavramı
  • Newton'un evrensel çekim yasası
  • Temel atom yapısı bilgisi (proton, nötron, elektron)
  • Parçacık fiziği terimlerine temel aşinalık (kuark, gluon, Higgs)
  • E=mc^2 ve kütle-enerji denkliği hakkında temel bilgi
  • Serbest düşüş ve yörünge dinamiği kavramları
  • Temel kavramlar: kuvvet, ivme, enerji, hız

Tarihsel Bağlam

  • 4 Temmuz 2012 - Higgs Bozonu'nun (Higgs Alanı ile ilişkili parçacığın) keşfi (Büyük Hadron Çarpıştırıcısı ile duyuru)
  • 1905 - Albert Einstein'ın özel göreliğin sonuçları ve E=mc^2 formülünün ortaya konması
  • 1915 - Albert Einstein'ın Genel Görelilik Teorisi'nin geliştirilmesi
  • 1687 - Isaac Newton'un Principia Mathematica'nın yayımlanması (Newton'un hareket yasaları ve kütle kavramları)
  • 17. Yüzyıl - Galileo'nun Pisa Kulesi'nden serbest düşüş deneyine dair anekdot (serbest düşüşün kütleden bağımsız olduğu iddiası)
  • 1971 - Apollo 15 görevi; David Scott'ın Ay'da çekiç ve tüy deneyi (Ay yüzeyinde serbest düşüş gösterimi)
  • 21. Yüzyıl - Brian Cox'un vakum odası deneyinde çekiç ve tüyü aynı anda serbest bırakma gösterisi (Dünya'da vakumda serbest düşüş demonstrasyonu)
  • 30 Ekim 1961 - Sovyetler Birliği'nin 'Çar Bomba' (Tsar Bomba) testi (büyük nükleer patlama referansı)
  • 17. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Brian Cox

    Dünya'da vakum odası içinde çekiç ve tüyü serbest bırakıp ikisinin aynı anda düştüğünü gösteren deneyin yapıldığı kişi olarak anıldı.

  • David Scott

    Ay'da çekiç ve tüyü aynı anda serbest bırakıp ikisinin aynı anda düştüğünü gösteren Apollo 15 astronotu olarak anıldı.

  • Albert Einstein

    Denklik prensibini ortaya koyan ve Genel Görelilik Teorisi'ni geliştiren kişi olarak, ayrıca E=mc^2 denkliğiyle kütle-enerji ilişkisini vurgulamak için bahsedildi.

  • Isaac Newton

    Kütleçekim yasalarını ve F=ma gibi Newton yasalarını anlatırken referans verilen tarihi bilim insanı olarak anıldı.

  • Galileo Galilei

    Pisa Kulesi'nden düşüş deneyi ile farklı kütlelerin aynı anda düştüğünü gözlemleyen kişi olarak anıldı (Galileo'nun deneyinden bahsedildi).

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

"Enerji" kavramının ne olduğu; enerji konusunun başka bir videoda ele alınması

Peki o zaman... Enerji ne?... E o da bir başka videonun konusu olsun! Bunları ve çok daha fazlasını kaçırmak istemezseniz, kanala abone olup bildirimleri şimdi açmayı unutmayın.

Atom altı parçacıkların dünyasına kısa bir yolculuk yaparak atomların kütlesinin parçalarının toplamından neden farklı olduğunu açıklama (bu videoda).

Çünkü yine başta da söylediğim gibi, atomların kütlesi, her bir parçasının kütlelerinin toplamından daha hafif. Bunu anlamak için, bu videoda henüz uğramadığımız son yere, atom altı parçacıkların dünyasına kısa bir yolculuk yapmamız gerekiyor. Hatırlarsanız 4 Temmuz 2012 günü yer yerinden oynamıştı: On yıllardır var olduğu tahmin edilen ama bir türlü tespit edilemeyen Higgs Bozonu, nihayet keşfedilmişti.

E=mc^2'nin ve bu yalın formül sayesinde öğrendiklerimizin Evren'e dair açıkladığı konuların ilerleyen videolarda detaylandırılması

Bu yalın formül sayesinde öğrendiklerimiz, Evren'e dair o kadar fazla şeyi açıklıyor ki... Bunların hepsine ilerleyen videolarda gireceğiz. İşte böyle...