- Kütle
Kütleyi, genellikle "maddeyi olan şeylerin miktarı" olarak tanımlıyoruz. Ama bu tanım muğlak. Videoda açıklananlara göre kütle, atom altı dünyada iki farklı kaynaktan gelir: Bir kısmı (yaklaşık %1-2) parçacıkların Higgs Alanı'yla etkileşmesinden kaynaklanan temel kütledir; geri kalanı ise atomun içindeki yüksek enerjinin, özellikle kuarkları birbirine bağlayan kuvvetlerin ve bağ enerjisinin E=mc^2 ile ifade edilebilecek karşılığıdır. Bir başka ifadeyle kütle olarak algıladığımız şeylerin neredeyse tamamı aslında enerjiden ibarettir; kütle ya Higgs Alanı etkileşiminden gelir ya da lokalize olmuş enerjinin kütle gibi algılanmasından kaynaklanır.
- Ağırlık
Ağırlık, kütlenin yerçekim sabitiyle çarpımı yoluyla bulunan değerdir; günlük hayatta deneyimlediğimiz ve tartıların ölçtüğü şey ağırlıktır. Örneğin 5 kilogramlık bir cisim Dünya'da yaklaşık 9.81 m/s² olan yerçekim ivmesiyle çarpıldığında yaklaşık 49 Newton'luk bir kuvvet uygular. Tartılar, üzerlerine binen temas kuvvetlerini ölçüp bu değeri 9.81'e bölerek kütleyi kilogram olarak gösterir; teknik olarak tartı doğrudan kütleyi değil üstüne binen kuvveti ölçer. Ayrıca ağırlık, büyük bir cismin (ör. Dünya) küçük cisimlere uyguladığı kütleçekim kuvvetinin başka bir adıdır.
- Yerçekimi ivmesi (g)
Dünya'nın yüzeyinde yaklaşık 9.81 metre/saniye² değerinde olan ivmedir ve ağırlık hesaplarında kütle ile çarpılan sabit olarak kullanılır. Örneğin 5 kg'lık bir topun Dünya üzerindeki ağırlığı 5 kg × 9.81 m/s² ≈ 49 N olur.
- Newton'un kütleçekim yasası / kütleçekim sabiti (G)
Newton fiziğinde kütleçekim kuvvetini hesaplamak için kullanılan yasa: İki cismin kütlelerini çarpıp, bu çarpımı Newton'un kütleçekim sabitiyle (G) çarpar ve sonucu iki cismin arasındaki mesafenin karesine bölersiniz. Bu formül kütleçekimsel kütle tarafından yaratılan çekim kuvvetini verir.
- Atalet kütlesi (inertial mass)
Atalet kütlesi, bir cismin hızını veya yönünü değiştirmeye karşı gösterdiği dirençtir; Newton'un ikinci yasası F = m a'daki 'm' budur. Atalet, örneğin bir yük kamyonunun içindeki ağır bir taşın, kamyon ani fren yaptığında öne fırlaması gibi olgularda kendini gösterir. Atalet büyük olan cisimler (ör. Dünya) hareket durumlarını değiştirmeye karşı çok daha fazla direnç gösterirler.
- Kütleçekimsel kütle (gravitasyonel kütle)
Kütleçekimsel kütle, bir cismin diğer cisimlere kütleçekim kuvveti uygulamasına neden olan özelliğidir; kütleçekiminin kaynağı olarak düşünülen kütle türüdür ve ağırlığın ortaya çıkmasına sebep olur.
- Denklik prensibi (equivalence principle)
Videoda anlatıldığı üzere iki ayrı kütle tipi (atalet kütlesi ve kütleçekimsel kütle) ilk bakışta farklı görünse de Albert Einstein bu ikisinin birbirine denk olduğunu varsaydı; bu fikir 'denklik prensibi'dir. Bu prensip Genel Görelilik Teorisi'nin doğmasına yol açmıştır.
- Genel Görelilik Teorisi
Einstein'ın denklik varsayımından doğan teori; kütleçekimini uzaktan etki eden bir kuvvet olarak değil, kütlelerin uzay-zaman dokusunu bükmesi olarak, yani geometrik bir olgu şeklinde yeniden kurgular. Bu yaklaşım Newton'un yerçekimi görüşünden farklıdır ve Evren'in birçok yönünü tek bir çerçevede açıklamamıza izin verir.
- Higgs Bozonu / Higgs Alanı / Higgs Mekanizması
Higgs Bozonu, 4 Temmuz 2012'de keşfedilen parçacıktır; daha doğru ifade ile Higgs Alanı, diğer atom altı parçacıklarla etkileşerek onlara kütlelerinin bir kısmını kazandırır. Ancak videoda vurgulandığı gibi Higgs Alanı'nın parçacıklara verdiği kütle, maddeyi oluşturan toplam kütlenin yalnızca yaklaşık %1-2'sidir; dolayısıyla Higgs keşfi maddeye kütle veren bütün nedenleri açıklamaz, sadece bir kısmını (yaklaşık %1-2) açıklar.
- Kuark
Kuarklar proton gibi parçacıkları oluşturan temel yapı taşlarıdır. Örneğin proton iki 'yukarı' (up) kuark ve bir 'aşağı' (down) kuarktan oluşur. Videoda verilen değerlere göre yukarı kuarkların kütlesi ≈ 4×10⁻²⁷ gram, aşağı kuarkların kütlesi ≈ 8×10⁻²⁷ gram olup, bu tekil kuark kütlelerinin toplamı bir hidrojen atomunun kütlesinin yalnızca %1-2'sine denk gelir; bu da proton kütlesinin büyük kısmının kuarkların dinamik enerjisinden ve bağ enerjisinden geldiğini gösterir.
- Proton
Proton, iki 'yukarı' kuark ve bir 'aşağı' kuarktan oluşan atom çekirdeği bileşenidir. Protonun kütlesi, tekil kuarkların dinlenme kütlelerinin toplamından çok daha fazladır; bu fazlalık büyük ölçüde kuarkları birbirine bağlayan kuvvetlerin taşıdığı enerji (bağ enerjisi) kaynaklıdır.
- Elektron
Elektron, atomun çevresinde bulunan negatif yüklü temel parçacıktır. Videoda belirtilene göre elektronlar protonlara göre yaklaşık 1/1800 kütlesindedir; bu yüzden atomik kütle hesabında elektronun kütlesi çoğu durumda göz ardı edilebilir.
- Bağ enerjisi (binding energy)
Bağ enerjisi, atomları bir arada tutan kuvvetlerin ve daha derinde kuarkları birbirine bağlayan gluonların taşıdığı enerjidir. Videoda vurgulandığı üzere atomun kütlesinin yaklaşık %98'i bu bağ enerjisinden gelir; bu enerji m = E/c² ilişkisiyle kütleye karşılık gelir.
- Gluon
Gluonlar, kuarkları birbirine bağlayan parçacıklardır; kuarklar arasındaki güçlü etkileşimi taşıyan kuvvet taşıyıcılarıdır ve kuarkların etkileşiminden kaynaklanan bağ enerjisi proton ve nükleon kütlesinin büyük kısmını verir.
- E = m c² (enerji-kütle denkliği)
Einstein'ın ünlü denkliği: enerji (E) ile kütle (m) arasında c² (ışık hızının karesi) ile çevrilen bir ilişki vardır; başka bir şekilde ifade edilirse m = E / c². Videoda anlatıldığı üzere atom içindeki yüksek enerji (ör. bağ enerjisi) kütle olarak deneyimlenir ve bir atomun kütlesinin büyük kısmı bu enerji-kütle denkliği sayesinde açıklanır.
- Serbest düşüş
Serbest düşüş, bir cismin hava direnci ve diğer dış kuvvetler yok sayıldığında yalnızca yerçekiminin etkisi altında bırakılmasıdır. Videoda Galileo'nun ve Brian Cox'un (vakum odasında çekiç ve tüy) deneyleri ile Ay'daki Apollo 15 deneyi gösteriyor ki farklı kütleli cisimler serbest düşüşte aynı ivmeyi kazanır; bu günlük deney denklik prensibini sınar ve ataletsel ile kütleçekimsel kütlenin eşdeğerliğini gösterir.
- Yörünge (orbital motion)
Bir cismin yörüngeye oturması, aslında cismin sürekli düşmesi ama Dünya'nın eğriliği nedeniyle düşüşün hiçbir zaman zemine çarpmadan devam etmesi durumudur. Videodaki İstasyon örneğinde Uluslararası Uzay İstasyonu sürekli olarak düşer; fakat başlangıç hızı nedeniyle Dünya'nın kıvrımını ıskalayarak sabit bir yörüngede kalır. Bu yüzden astronotlar istasyonda ağırlıksızlık deneyimler.
- Ağırlıksızlık (microgravity / weightlessness)
Ağırlıksızlık, bir cismin serbest düşüş halinde olması nedeniyle yerel bir temas kuvveti (ağırlık) deneyimlememesi durumudur. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki astronotların ağırlıksız olmasının nedeni istasyonun sürekli serbest düşüş halinde olmasıdır; yerçekimi Dünya'da olduğu gibi orada da etkili olmakla birlikte istasyon ve içindekiler aynı düşüş hareketini yaptıkları için içlerinden herhangi biri tartıda bir ağırlık hissetmez.
- Newton'un ikinci yasası (F = m a)
Newton'un ikinci yasası, bir cisme etki eden net kuvvetin (F) o cismin kütlesi (m) ile ivmesinin (a) çarpımına eşit olduğunu söyler. Videoda bu yasa, 'atalet kütlesi' kavramını tanımlamak ve kütle ile ivmenin çarpımının kuvveti verdiğini göstermek için kullanılmıştır.
- Newton'un üçüncü yasası (etki-tepki yasası)
Newton'un üçüncü yasası, her etkinin eşit ve zıt bir tepki doğurduğunu söyler. Videoda örnek olarak Dünya'nın 80 kiloluk birini 785 Newton ile çektiği ve aynı kişinin Dünya'yı da 785 Newton ile çektiği, ancak Dünya'nın çok büyük ataleti nedeniyle bizim hareketimiz üzerindeki etkisinin gözle görülür olduğu vurgulanmıştır.
- Periyodik cetvel / atom ağırlığı
Videoda kısaca bahsedildiği üzere bir cismin kütlesini bulmak için teoride vücuttaki bütün atomların tek tek listesini çıkartıp Periodik cetveldeki atom ağırlıklarını toplamak akla gelebilir; ancak gerçekte atom kütleleri, atomu oluşturan parçacıkların (kuarklar, elektronlar) basit toplamından farklıdır çünkü bağ enerjisi ve diğer etkiler toplam kütleyi büyük ölçüde belirler.