- Enerji
Fizikte enerjiyi "iş yapabilme kabiliyeti" olarak tanımlıyoruz. Bu durumda "iş" derken neyi kastettiğimizi tanımlamamız gerekiyor. Fizikte iş, bir kuvvetin etkisi altında yer değiştiren bir nesnenin yaptığı enerji alışverişi demek. Hmm, o zaman enerjinin tanımı, bir nevi, "enerji transferi yapabilmek" gibi bir şey... Bu, totolojik bir açıklama, yani anlamlı bir argüman değil. Ama bunun iyi bir nedeni var: Muhtemelen sandığınızın aksine enerji, Evren'e içkin, yani temel olan bir özellik değil! ... enerji, gerçekte var olan bir şey değil; daha ziyade Evren'de olan biten şeylerin olabilmek için birbirine dönüştürdüğünü hayal ettiğimiz bir para biriminden ibaret.
- İş (fizikte)
Fizikte iş, bir kuvvetin etkisi altında yer değiştiren bir nesnenin yaptığı enerji alışverişi demektir.
- Kinetik enerji
Hareket halindeki nesnelerin sahip olduğu enerji. Örneğin saatte 200 kilometre hızla giden bir arabanın sahip olduğu "enerji" kinetik enerjidir. Termal enerji de atom ve moleküllerin ortalama kinetik enerjisinden ibarettir; yani termal enerji teknik olarak bir kinetik enerji formudur. Ayrıca Leibniz'in "vis viva" dediği, kütle ve hızın karesinin çarpımı, günümüzde "kinetik enerji" dediğimiz şeyin iki katıdır (günümüzdekinin yarısı olarak ilişkilendirilir).
- Potansiyel enerji
Şu anda hareket etmiyor olsa bile serbest bırakılacak olsa hareket edecek cisimlerin enerjisidir. Mesela yerden 1 metre yukarıda, ağacın dalında hareketsiz duran bir elma, sadece gravitasyonel potansiyel enerjiye sahiptir. Dü Şatley'in deneyinde cisimlerin çıkarıldıkları yükseklikte sahip oldukları enerjinin; kütleleri, yerçekim ivmesi ve bırakılan yükseklikle doğru orantılı olduğunu buldu—yani potansiyel enerji için bugün de kullandığımız m çarpı g çarpı h formülünün temelleri atıldı.
- Nükleer enerji
Atom çekirdeğini bir arada tutan enerji; ama video vurguluyor ki "nükleer enerji" dediğimiz şey en nihayetinde atom altı parçacıkların serbest bırakılması halinde fırlamalarına neden olacak, bir enerji formu—yani bir potansiyel enerji türüdür.
- Isı/Termal enerji
Cisimlerin sıcaklığı olarak algıladığımız termal enerji, aslında maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin ortalama kinetik enerjisinden ibarettir; yani bir kinetik enerji formudur.
- Kimyasal enerji
Besinlerin ve diğer maddelerin bağları arasında bulunan enerji; kimyasal enerji bağlarda depolanmış potansiyel enerji biçimidir ve reaksiyonlar sırasında diğer enerji biçimlerine dönüşür.
- Durgun enerji (rest energy) / E=mc^2
Videoda kütle olarak algıladığımız şeyin bile atomaltı ölçekte baktığımızda sadece enerjiden ibaret olduğu ve E=mc^2 formülünün de aynı şeyi görelilik açısından söylediği ifade ediliyor; yani kütle ile enerji arasında eşdeğerlik vardır (kütle, enerji açısından bir biçimdir).
- Momentum
Newton'un keşfettiği ve bir sistemde korunuyor gibi görünen nicelik; videoda momentum, kütle ve hızın çarpımı olarak anılmaktadır ve "hareketinin ihtişamı" gibi nitelendirilen bir özelliktir. Momentumun korunumu, etki öncesi ve sonrası durumlara bakarak cisimlerin hızlarını ve yönlerini hesaplamamızı sağlar.
- Vis viva (Leibniz'in "yaşayan kuvveti")
Leibniz'in tanımladığı, kütle ve hızın karesinin çarpımı olan nicelik. Videoda bunun, günümüzde "kinetik enerji" dediğimiz şeyin iki katı olduğu; yani modern kinetik enerjinin Leibniz'in vis viva'sının yarısı olduğu belirtiliyor.
- Enerjinin korunumu yasası
Geleneksel anlatımla "enerji asla var olmaz veya yok olmaz, sadece biçim veya yer değiştirir" şeklinde söylenen yasa. Videoda bunun, Evren'e içkin temel bir yasa değil; daha ziyade Evren'de olan biteni tarif etmek için bizim uydurduğumuz bir "para birimi" olduğu, ve gerçek anlamda enerjinin korunumu yasasının Noether Teoremi'nin zaman çevirim simetrisi varsayımına bağlı olarak ortaya çıktığı vurgulanıyor. Ayrıca Genel Görelilik ve Evrenin genişlemesi bağlamında, evrenin tamamında bizim bildiğimiz anlamıyla enerjinin korunmadığı örneklerle (ışığın kırmızıya kayması nedeniyle foton enerjisinin azalması gibi) gösteriliyor.
- Noether Teoremi
Emmy Noether'in keşfettiği; korunum yasalarının, onların altında yatan simetrilerden doğduğunu söyleyen teori. Videoda simetriden kasıt, o olayı tanımlayan denklemlerin zaman veya mekan gibi değişkenlere göre değişmiyor olmasıdır. Örneğin uzayın her noktasında aynı yasaların geçerli olması uzaysal simetriyi ve bunun momentumun korunumu yasasını doğurduğunu; zaman içinde yasaların değişmemesi zaman simetrisinin ise enerjinin korunumu yasasını doğurduğunu belirtiyor.
- Simetri (fizikte)
Burada simetriden kasıt, o olayı tanımlayan denklemlerin zaman veya mekan gibi değişkenlere göre değişmiyor olmasıdır. Mesela bir cismin uzaydaki hareketinin burada mı, 10 metre ötede mi, yoksa Mars'ta mı yaşandığının hiçbir önemi yok; hareketi tarif eden yasalar uzayın her noktasında aynıysa bu uzaysal simetri demektir. Zaman bakımından simetri de, hareketi zamanda ileri veya geriye doğru hesaplamanın aynı sonucu vermesidir; bu tür simetriler çeşitli korunum yasalarını doğurur.
- Ayar simetrisi (gauge symmetry)
Videoda kısaca bahsedilen, Noether'in keşfinin kuantum mekaniğinde de kapı araladığı bir başka simetri türü; sonradan keşfedilen ve "ayar simetrisi" olarak adlandırılan bu simetri, kuantum parçacıkların elektrik yükü ve renk yükü gibi özelliklerinin korunmasını sağlayan yasayı doğuruyordu.
- Kontrol hacmi (control volume)
Sistemi ne boyutta incelediğimizi belirleyen perspektif. Kontrol hacmini, incelediğimiz sistemin ne kadarlık bir kısmında olan biteni umursadığımız gibi düşünebilirsiniz. Eğer kontrol hacminizi biraz değiştirirseniz, sisteminizin toplam enerji miktarı da değişiveriyor.
- Referans düzlemi / Referans çerçevesi
Hareketi kime veya neye göre tanımladığımızı belirten referans. Videodaki örnekte, Dünya'yı referans düzlemi alırsak elma duruyor gibi görünür; ama Ay'dan veya galaksimizin dışından bakan biri için elma durmuyor çünkü Dünya'nın kendi etrafında, Ay etrafında, Güneş etrafında hareketleri vardır—yani hareketin ve dolayısıyla kinetik enerjinin tanımı referansa bağlıdır.
- Genel Görelilik Teorisi
Videoda kısaca bahsedilen; uzay-zaman dokusunun sabit olmadığını, Evren'in durmaksızın genişlediğini söyleyen teori. Bu yüzden Noether Teoremi'nin varsaydığı sabit uzay-zaman koşulları evrende her yerde geçerli olmayabilir ve evrenin tamamında enerjinin korunumu ilkesinin bizim bildiğimiz biçimiyle işlememesi gibi sonuçlar doğurur.
- Uzay-zaman dokusu
Genel Görelilik bağlamında uzay ve zamanın birleşik yapısı; videoda bunun sabit olmadığı, Evren'in genişlediği ve dolayısıyla enerji korunumuyla ilgili varsayımların evren ölçeğinde geçersiz olabileceği vurgulanıyor.
- Kırmızıya kayma (redshift)
Uzak galaksilerden yola çıkan ışığın dalgaboyu, Evren'in genişlemesi nedeniyle bize ulaştığında başlangıçta olana göre elektromanyetik spektrumunda daha kırmızıya kaymış şekilde gelmesi. Videoda bunun sonucu olarak dalgaboyu uzayan bir fotonun enerjisinin azalacağı, ve bu azalmanın "nereye gittiğinin" söylemek zor olduğu (enerjinin yok olmuş gibi görünmesi) belirtiliyor.
- Foton enerjisi ile dalgaboyu ilişkisi
Videoda basitçe belirtildiği üzere bir elektromanyetik dalganın enerjisi, onun dalgaboyuyla ters orantılıdır. Bu yüzden dalgaboyu uzayan (kırmızıya kayan) bir fotonun enerjisi azalır.
- Karanlık enerji
Videoda açıklanan: Evren genişlese bile yoğunluğu değişmeyen enerji türü. Hubble Yasası bağlamında Evren genişledikçe madde ve radyasyon yoğunlukları azalırken, karanlık enerjinin yoğunluğu değişmiyor; bu durumda enerjinin korunumu yasasından söz etmek zorlaşıyor.
- Hubble Yasası
Videoda atıfta bulunulan ve Evren'in genişlemesiyle ilgili yasa; genişlemeden dolayı Evren'deki madde ve radyasyonun yoğunluğunun azalmasıyla ilgili bağlamda kullanılıyor.
- Yoğunluk
Videodaki kullanımıyla: Bir miktarı değiştirmeden hacmi arttırırsanız yoğunluk azalır. Evren genişledikçe madde ve radyasyonun yoğunluğu azalır; oysa karanlık enerjinin yoğunluğu değişmiyor diye belirtiliyor.