Enerjinin Korunumu Yasası Yalan mı?

555 B görüntülenme03.09.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıEnerji Biçimleri Nelerdir? Kinetik ve Potansiyel Enerji Arasındaki Fark Nedir?
Derinlemesine

Özet

Video, enerjinin ne olduğuna, enerjinin korunumu yasasının ne kadar “temel” olduğuna ve bu yasanın Evren ölçeğinde her zaman geçerli olup olmadığına dair sorgulayıcı bir bakış sunuyor. Tarihsel örnekler (Leibniz, du Châtelet, Newton, Noether), referans sistemleri, Genel Görelilik ve Evrenin genişlemesi bağlamında enerji korunumunun sınırları ele alınıyor.

Terimler

  • Enerji

    Fizikte enerjiyi "iş yapabilme kabiliyeti" olarak tanımlıyoruz. Bu durumda "iş" derken neyi kastettiğimizi tanımlamamız gerekiyor. Fizikte iş, bir kuvvetin etkisi altında yer değiştiren bir nesnenin yaptığı enerji alışverişi demek. Hmm, o zaman enerjinin tanımı, bir nevi, "enerji transferi yapabilmek" gibi bir şey... Bu, totolojik bir açıklama, yani anlamlı bir argüman değil. Ama bunun iyi bir nedeni var: Muhtemelen sandığınızın aksine enerji, Evren'e içkin, yani temel olan bir özellik değil! ... enerji, gerçekte var olan bir şey değil; daha ziyade Evren'de olan biten şeylerin olabilmek için birbirine dönüştürdüğünü hayal ettiğimiz bir para biriminden ibaret.

  • İş (fizikte)

    Fizikte iş, bir kuvvetin etkisi altında yer değiştiren bir nesnenin yaptığı enerji alışverişi demektir.

  • Kinetik enerji

    Hareket halindeki nesnelerin sahip olduğu enerji. Örneğin saatte 200 kilometre hızla giden bir arabanın sahip olduğu "enerji" kinetik enerjidir. Termal enerji de atom ve moleküllerin ortalama kinetik enerjisinden ibarettir; yani termal enerji teknik olarak bir kinetik enerji formudur. Ayrıca Leibniz'in "vis viva" dediği, kütle ve hızın karesinin çarpımı, günümüzde "kinetik enerji" dediğimiz şeyin iki katıdır (günümüzdekinin yarısı olarak ilişkilendirilir).

  • Potansiyel enerji

    Şu anda hareket etmiyor olsa bile serbest bırakılacak olsa hareket edecek cisimlerin enerjisidir. Mesela yerden 1 metre yukarıda, ağacın dalında hareketsiz duran bir elma, sadece gravitasyonel potansiyel enerjiye sahiptir. Dü Şatley'in deneyinde cisimlerin çıkarıldıkları yükseklikte sahip oldukları enerjinin; kütleleri, yerçekim ivmesi ve bırakılan yükseklikle doğru orantılı olduğunu buldu—yani potansiyel enerji için bugün de kullandığımız m çarpı g çarpı h formülünün temelleri atıldı.

  • Nükleer enerji

    Atom çekirdeğini bir arada tutan enerji; ama video vurguluyor ki "nükleer enerji" dediğimiz şey en nihayetinde atom altı parçacıkların serbest bırakılması halinde fırlamalarına neden olacak, bir enerji formu—yani bir potansiyel enerji türüdür.

  • Isı/Termal enerji

    Cisimlerin sıcaklığı olarak algıladığımız termal enerji, aslında maddeyi oluşturan atom ve moleküllerin ortalama kinetik enerjisinden ibarettir; yani bir kinetik enerji formudur.

  • Kimyasal enerji

    Besinlerin ve diğer maddelerin bağları arasında bulunan enerji; kimyasal enerji bağlarda depolanmış potansiyel enerji biçimidir ve reaksiyonlar sırasında diğer enerji biçimlerine dönüşür.

  • Durgun enerji (rest energy) / E=mc^2

    Videoda kütle olarak algıladığımız şeyin bile atomaltı ölçekte baktığımızda sadece enerjiden ibaret olduğu ve E=mc^2 formülünün de aynı şeyi görelilik açısından söylediği ifade ediliyor; yani kütle ile enerji arasında eşdeğerlik vardır (kütle, enerji açısından bir biçimdir).

  • Momentum

    Newton'un keşfettiği ve bir sistemde korunuyor gibi görünen nicelik; videoda momentum, kütle ve hızın çarpımı olarak anılmaktadır ve "hareketinin ihtişamı" gibi nitelendirilen bir özelliktir. Momentumun korunumu, etki öncesi ve sonrası durumlara bakarak cisimlerin hızlarını ve yönlerini hesaplamamızı sağlar.

  • Vis viva (Leibniz'in "yaşayan kuvveti")

    Leibniz'in tanımladığı, kütle ve hızın karesinin çarpımı olan nicelik. Videoda bunun, günümüzde "kinetik enerji" dediğimiz şeyin iki katı olduğu; yani modern kinetik enerjinin Leibniz'in vis viva'sının yarısı olduğu belirtiliyor.

  • Enerjinin korunumu yasası

    Geleneksel anlatımla "enerji asla var olmaz veya yok olmaz, sadece biçim veya yer değiştirir" şeklinde söylenen yasa. Videoda bunun, Evren'e içkin temel bir yasa değil; daha ziyade Evren'de olan biteni tarif etmek için bizim uydurduğumuz bir "para birimi" olduğu, ve gerçek anlamda enerjinin korunumu yasasının Noether Teoremi'nin zaman çevirim simetrisi varsayımına bağlı olarak ortaya çıktığı vurgulanıyor. Ayrıca Genel Görelilik ve Evrenin genişlemesi bağlamında, evrenin tamamında bizim bildiğimiz anlamıyla enerjinin korunmadığı örneklerle (ışığın kırmızıya kayması nedeniyle foton enerjisinin azalması gibi) gösteriliyor.

  • Noether Teoremi

    Emmy Noether'in keşfettiği; korunum yasalarının, onların altında yatan simetrilerden doğduğunu söyleyen teori. Videoda simetriden kasıt, o olayı tanımlayan denklemlerin zaman veya mekan gibi değişkenlere göre değişmiyor olmasıdır. Örneğin uzayın her noktasında aynı yasaların geçerli olması uzaysal simetriyi ve bunun momentumun korunumu yasasını doğurduğunu; zaman içinde yasaların değişmemesi zaman simetrisinin ise enerjinin korunumu yasasını doğurduğunu belirtiyor.

  • Simetri (fizikte)

    Burada simetriden kasıt, o olayı tanımlayan denklemlerin zaman veya mekan gibi değişkenlere göre değişmiyor olmasıdır. Mesela bir cismin uzaydaki hareketinin burada mı, 10 metre ötede mi, yoksa Mars'ta mı yaşandığının hiçbir önemi yok; hareketi tarif eden yasalar uzayın her noktasında aynıysa bu uzaysal simetri demektir. Zaman bakımından simetri de, hareketi zamanda ileri veya geriye doğru hesaplamanın aynı sonucu vermesidir; bu tür simetriler çeşitli korunum yasalarını doğurur.

  • Ayar simetrisi (gauge symmetry)

    Videoda kısaca bahsedilen, Noether'in keşfinin kuantum mekaniğinde de kapı araladığı bir başka simetri türü; sonradan keşfedilen ve "ayar simetrisi" olarak adlandırılan bu simetri, kuantum parçacıkların elektrik yükü ve renk yükü gibi özelliklerinin korunmasını sağlayan yasayı doğuruyordu.

  • Kontrol hacmi (control volume)

    Sistemi ne boyutta incelediğimizi belirleyen perspektif. Kontrol hacmini, incelediğimiz sistemin ne kadarlık bir kısmında olan biteni umursadığımız gibi düşünebilirsiniz. Eğer kontrol hacminizi biraz değiştirirseniz, sisteminizin toplam enerji miktarı da değişiveriyor.

  • Referans düzlemi / Referans çerçevesi

    Hareketi kime veya neye göre tanımladığımızı belirten referans. Videodaki örnekte, Dünya'yı referans düzlemi alırsak elma duruyor gibi görünür; ama Ay'dan veya galaksimizin dışından bakan biri için elma durmuyor çünkü Dünya'nın kendi etrafında, Ay etrafında, Güneş etrafında hareketleri vardır—yani hareketin ve dolayısıyla kinetik enerjinin tanımı referansa bağlıdır.

  • Genel Görelilik Teorisi

    Videoda kısaca bahsedilen; uzay-zaman dokusunun sabit olmadığını, Evren'in durmaksızın genişlediğini söyleyen teori. Bu yüzden Noether Teoremi'nin varsaydığı sabit uzay-zaman koşulları evrende her yerde geçerli olmayabilir ve evrenin tamamında enerjinin korunumu ilkesinin bizim bildiğimiz biçimiyle işlememesi gibi sonuçlar doğurur.

  • Uzay-zaman dokusu

    Genel Görelilik bağlamında uzay ve zamanın birleşik yapısı; videoda bunun sabit olmadığı, Evren'in genişlediği ve dolayısıyla enerji korunumuyla ilgili varsayımların evren ölçeğinde geçersiz olabileceği vurgulanıyor.

  • Kırmızıya kayma (redshift)

    Uzak galaksilerden yola çıkan ışığın dalgaboyu, Evren'in genişlemesi nedeniyle bize ulaştığında başlangıçta olana göre elektromanyetik spektrumunda daha kırmızıya kaymış şekilde gelmesi. Videoda bunun sonucu olarak dalgaboyu uzayan bir fotonun enerjisinin azalacağı, ve bu azalmanın "nereye gittiğinin" söylemek zor olduğu (enerjinin yok olmuş gibi görünmesi) belirtiliyor.

  • Foton enerjisi ile dalgaboyu ilişkisi

    Videoda basitçe belirtildiği üzere bir elektromanyetik dalganın enerjisi, onun dalgaboyuyla ters orantılıdır. Bu yüzden dalgaboyu uzayan (kırmızıya kayan) bir fotonun enerjisi azalır.

  • Karanlık enerji

    Videoda açıklanan: Evren genişlese bile yoğunluğu değişmeyen enerji türü. Hubble Yasası bağlamında Evren genişledikçe madde ve radyasyon yoğunlukları azalırken, karanlık enerjinin yoğunluğu değişmiyor; bu durumda enerjinin korunumu yasasından söz etmek zorlaşıyor.

  • Hubble Yasası

    Videoda atıfta bulunulan ve Evren'in genişlemesiyle ilgili yasa; genişlemeden dolayı Evren'deki madde ve radyasyonun yoğunluğunun azalmasıyla ilgili bağlamda kullanılıyor.

  • Yoğunluk

    Videodaki kullanımıyla: Bir miktarı değiştirmeden hacmi arttırırsanız yoğunluk azalır. Evren genişledikçe madde ve radyasyonun yoğunluğu azalır; oysa karanlık enerjinin yoğunluğu değişmiyor diye belirtiliyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • "Hiçbir şey vardan yok, yoktan var olamaz" ifadesi evrensel olarak doğru ve enerji her yerde mutlaka korunur.

    Bu ifade günlük ve klasik durumlar için çoğu zaman işe yarasa da, Genel Görelilik ve genişleyen Evren bağlamında global enerji korunumu her zaman geçerli değildir; enerji tanımını genişletmeden evrensel korunmadan söz edilemez.

  • Enerji evrene içkin, mutlak ve temel bir özellik olup tek başına var olan bir şeydir.

    Enerji daha çok Evren'deki değişimleri tarif etmek için kullandığımız türetilmiş bir niceliktir — para benzeri bir muhasebe aracıdır, temel bir 'madde' gibi değil.

  • Farklı enerji türleri (ısı, nükleer, kimyasal vb.) tamamen ayrı ve bağımsız kategorilerdir.

    Çoğu enerji türü aslında kinetik veya potansiyel enerjinin özel durumlarıdır; örneğin termal enerji parçacıkların ortalama kinetik enerjisidir, nükleer enerji ise potansiyel enerji türüdür.

  • Bir cisim durduğunda onun kinetik enerjisi yok olmuş demektir.

    Bir cismin kinetik enerjisi genellikle başka enerji formlarına (ör. ısı) dönüşür; ayrıca 'durma' durumu referans çerçevesine bağlıdır, başka bir çerçevede cisim hala kinetik enerjiye sahiptir.

  • Enerjinin korunumu yasası sistem sınırlarından bağımsız olarak her zaman aynı şekilde uygulanır.

    Enerjinin korunumu hesapları kontrol hacmine bağlıdır; sisteme enerji giriş-çıkışı varsa toplam enerji farklı gözükür, bu yüzden sınırları net tanımlamak gerekir.

  • Korunum yasaları, doğanın bağımsız, temel kanunlarıdır ve simetri ile ilgisi yoktur.

    Noether Teoremi gösterir ki korunum yasaları, uzay-zaman gibi belirli simetrilerin varlığından türetilir; yani korunum, daha temel simetrilerin bir sonucudur.

  • Evren genişlese bile enerji yoğunluğu her zaman aynı şekilde davranır.

    Madde ve radyasyonun yoğunluğu genişleme ile azalırken, karanlık enerjinin yoğunluğu genişlese bile sabit kalabilir; bu durum klasik enerji korunumu anlayışını zorlar.

  • Kozmolojik kırmızıya kayma sırasında foton enerjisi mutlaka başka bir enerji formuna aktarılır.

    Standart Genel Görelilik çerçevesinde fotonların dalgaboyu uzadıkça enerjileri azalır ve bu enerji her zaman başka bir yere lokal olarak aktarılmış gibi tanımlanamaz—enerji "kayboluyormuş" gibi görünür.

  • Momentum korunumu ve enerji korunumu birbirleriyle çelişir.

    İki yasa çelişkili değildir; farklı simetrilerden türedikleri ve fiziksel sistemleri farklı açılardan kısıtladıkları için birlikte uyumlu şekilde çalışırlar.

  • Newton zamanında keşfedilen momentum korunumu, enerjinin korunumu fikrini gereksiz kılar.

    Momentum ve enerji korunumu farklı nicelikleri korur; Tarihsel olarak Leibniz'in 'vis viva' fikri ve sonraki deneyler kinetik/potansiyel enerji tanımlarının netleşmesini sağlamıştır; her ikisi de önemlidir.

Sorular

  • Enerjinin Korunumu Yasası yalan mı?

    Tam olarak yalan değil; günlük ve manyetik/klassik fizik ölçeklerinde geçerli olsa da, Genel Görelilik ve genişleyen Evren bağlamında evrensel, global bir korunma yasası olarak her zaman işlemez.

  • Enerji nedir?

    Fizikte enerji genellikle "iş yapabilme kabiliyeti" olarak tanımlanır ancak daha derin anlamda bir muhasebe/"para birimi" gibi Evren'deki değişimleri betimlemek için kullandığımız türetilmiş bir niceliktir.

  • Enerjinin farklı türleri gerçekten farklı mı?

    Çoğu görünen enerji türü temel olarak kinetik veya potansiyel enerji biçimlerinin varyantlarıdır; örneğin termal enerji atomların ortalama kinetik enerjisidir.

  • Kütle, enerji midir?

    Evet; görelilik kuramına göre kütle ve enerji eşdeğerdir (E=mc^2).

  • Bir elma yere düştüğünde kinetik enerji nereye gider?

    Elmanın potansiyel enerjisi kinetiğe dönüşür ve çarpışma/sürtünme anında bir kısmı ısıya (moleküler kinetiğe) ve çevreye yayılır; ayrıca referans çerçevesine bağlı ek kinetik bileşenler olabilir.

  • Enerjinin korunumu neden var?

    Noether Teoremi'ne göre enerji korunumu, fiziksel yasaların zaman içinde değişmemesi (zaman öteleme simetrisi) nedeniyle ortaya çıkar.

  • Kontrol hacmi (control volume) ne demektir ve neden önemli?

    Kontrol hacmi, incelenen sistemin sınırlarıdır; hangi bölgeyi dahil ettiğinize bağlı olarak sistemin toplam enerjisi değişebilir, bu yüzden enerji hesabı kontrol hacmine bağlıdır.

  • Kozmolojik kırmızıya kayma enerjiyi nereye götürür?

    Gözlemlenen durumda fotonların dalgaboyu genişlediği için enerjileri azalır ve klasik anlamda bu enerji başka bir yerde muhafaza edilmeden kaybolmuş gibi görünür; bu, global enerji korunmasının zorlandığı bir örnektir.

  • Korunum yasaları temel mi yoksa türetilmiş mi?

    Noether'in gösterdiği üzere korunum yasaları temel fiziksel ilkelerden (simetrilerden) türetilir; bu yüzden onlar doğrudan "en temel" değil, daha temel simetrilere bağlıdır.

  • Günlük yaşamda enerji korunumu kullanışlı bir varsayım mı?

    Evet; Dünya ve Güneş Sistemi ölçeğinde uzay-zaman yaklaşık sabit kabul edilebildiği için enerji korunumu pratik ve güvenilir bir yaklaşımdır.

Ön Bilgiler

  • Klasik mekanik: kuvvet, iş, enerji, momentum temel bilgisi
  • Kinetik ve potansiyel enerji kavramlarına giriş
  • Referans çerçeveleri (hareketin göreliği) hakkında temel anlayış
  • Temel diferansiyel/integral hesap bilgisi (tarihsel referanslar için faydalı)
  • Özel ve Genel Görelilik hakkında temel düzeyde bilgi (E=mc^2 ve uzay-zamanın değişkenliği)
  • Kozmoloji temelleri: Hubble yasası, kırmızıya kayma kavramı
  • Kuantum mekaniğinin temel fikirleri (Einstein-Bohr tartışmasının bağlamını anlamak için)
  • Temel termodinamik ve entropi kavramları

Tarihsel Bağlam

  • Geç 17. yüzyıl: Isaac Newton ve Gottfried Leibniz'in kalkülüsü bağımsız olarak keşfetmesi ve aralarındaki öncelik tartışması
  • 1687: Isaac Newton'un hareket yasalarını yayımlaması ve momentumun korunumu kavramının yerleşmesi
  • Geç 17. yüzyıl–Erken 18. yüzyıl: Gottfried Leibniz'in vis viva kavramını formüle etmesi, modern kinetik enerji kavramının öncüsü olması
  • 18. yüzyıl: Émilie du Châtelet'in deneyleriyle vis viva ve potansiyel enerji ilişkilerini gösterip mgh formülünün temellerini atması
  • 1905: Albert Einstein'ın Özel Görelilik çalışması ve E eşittir m çarpı c kare formülünün ortaya çıkması
  • 1915: Albert Einstein'ın Genel Görelilik Teorisi'nin geliştirilmesi
  • 1918: Emmy Noether'in Noether Teoremi ile simetriler ile korunum yasalarını ilişkilendirmesi
  • Erken 20. yüzyıl: Emmy Noether'in doktora sonrası döneminde cinsiyet ayrımcılığı nedeniyle Erlangen Matematik Enstitüsü'nde ücretli olmayan çalışması
  • 1920'ler–1930'lar: Albert Einstein ile Niels Bohr arasındaki kuantum mekaniğinin doğası üzerine felsefi ve bilimsel tartışmalar
  • 1929: Edwin Hubble tarafından Evren'in genişlediğinin ve Hubble Yasası'nın ortaya konması
  • 1964: John Stewart Bell'in Bell teoremini önermesi ve Einstein-Bohr tartışmalarına son noktaya yaklaşan Bell tipi deney önerisi
  • 1980'ler: Bell eşitsizliklerini deneysel olarak test eden deneylerin yapılması ve kuantum dolanıklık tartışmalarının deneysel düzeye taşınması
  • 1998: Evrenin hızlanan genişlemesini gösteren gözlemlerle karanlık enerjinin keşfi
  • 17. yüzyıl
  • 18. yüzyıl
  • 20. yüzyıl
  • 1920'ler–1930'lar
  • 1960'lar
  • 1990'lar

Kişiler

  • Isaac Newton

    Hareket yasalarını ve momentum kavramını keşfeden bilim insanı olarak anıldı.

  • Gottfried Leibniz

    Newton'la eşzamanlı kalkülüsü keşfetmesi ve 'vis viva' (enerjiye ilişkin erken kavram) fikrini ortaya atmasıyla bahsedildi.

  • Émilie du Châtelet

    Momentum mu yoksa enerjinin mi korunduğunu ayırt eden deneyini geliştiren kişi olarak anıldı (çelik topları kil üzerine bırakma deneyleri).

  • John Stewart Bell

    Einstein-Bohr tartışmasına son noktayı koyan deneyin örneğinde referans olarak anıldı (Bell'in önerdiği deneyle kıyaslama).

  • Albert Einstein

    Kütle-enerji denkliği (E=mc^2) ve Noether'le aynı dönemde yaşayan ünlü bilim insanı olarak metinde referans verildi.

  • Niels Bohr

    Einstein ile kuantum mekaniğinin doğası üzerine tartışması anılırken adı geçti (Einstein-Bohr tartışması).

  • Emmy Noether

    Korunum yasalarının simetrilerden türediğini gösteren Noether Teoremi'nin bulanı ve bu bağlamda anıldı; ayrıca Erlangen'deki çalışma hayatına değinildi.

  • René Descartes

    Leibniz'in görüşlerinin karşıtları arasında yer alan bilim insanlarından biri olarak anıldı.

  • Edwin Hubble

    Hubble Yasası bağlamında Evren'in genişlemesi ve fotonların kırmızıya kaymasının tartışılması sırasında ima edilen kişi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Enerjinin doğası, karanlık enerji ve bunların kozmoloji ile kuantum mekaniği üzerindeki etkileri (yani önceki parçada bahsedilen konuların ilerleyen videolarda daha ayrıntılı anlatılması)

Belli durumlarda, bazı şeylerin vardan yok, yoktan var olabildiğini öğrendik ve bu, Evren'in dokusunu ve var oluşunu daha iyi anlamamızı sağladı. Bunları ilerleyen videolarda sizlere anlatmaya devam edeceğim. Ama uzun lafın kısası, bu videodan aklınızda kalmasını istediğim şu: Gündelik yaşamda kimin, neden yalan söylediğini anlamak zor olabilir.

Noether'in hayatı ve bu konu (Noether Teoremi ve ilişkili konular) için kendine has ayrı bir video hazırlanması

Noether'in keşfi öylesine temel ve öylesine güçlüydü ki, kuantum mekaniğinde bile keşiflere kapı araladı: Sonradan keşfedilen ve "ayar simetrisi" olarak adlandırılan bir diğer simetri, kuantum parçacıkların elektrik yükü ve renk yükü gibi özelliklerinin korunmasını sağlayan yasayı doğuruyordu. Tahmin edebileceğiniz gibi bu konu ve Noether'in hayatı öylesine muhteşem ki, kendine has ayrı bir videoyu hak ediyor. Eğer kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.

Bu videoyla tutulanlar

"Enerji" kavramının ne olduğu; enerji konusunun başka bir videoda ele alınması

Peki o zaman... Enerji ne?... E o da bir başka videonun konusu olsun! Bunları ve çok daha fazlasını kaçırmak istemezseniz, kanala abone olup bildirimleri şimdi açmayı unutmayın.