- tek eşlilik (monogami)
Her erkeğin sadece bir dişiyle ve her dişinin de sadece bir erkekle çiftleştiği "tek eşlilik" (yani monogami).
- çok eşlilik (poligami)
Diğer üçüne birden çok eşlilik, yani poligami diyoruz.
- polijini (polygyny)
Bir erkeğin çok sayıda dişiyle çiftleştiği "polijini".
- poliandri (polyandry)
Bir dişinin çok sayıda erkekle çiftleştiği "poliandri".
- polijinandri (polygynandry) / hafifmeşreplik
Hem dişilerin hem erkeklerin birden fazla partnerle çiftleştiği "polijinandri". Bu sonuncusuna Türkçede bazen "hafifmeşreplik" gibi tatlı bir isim de takılıyor.
- ebeveyn katkısı (parental investment)
Bunu, üretilen yavruya yapılan toplam katkı miktarı gibi düşünebilirsiniz. Her iki cinsiyet de, yavrularına, ilk üreme hücresinden yavrunun üreme çağına geldiği noktaya kadar farklı miktarlarda katkı sağlıyorlar; ama bu konuda büyük bir dengesizlik var.
- cinsel seçilim (sexual selection)
Bu nedenle birçok memelide dişilerin erkekler için değil, erkeklerin dişiler için rekabet ettiğini görüyoruz. Cinsel seçilim dediğimiz bu evrim mekanizması nedeniyle, birçok türde erkekler daha süslü, daha güzel, daha şarkıcı, daha... atraksiyonlu oluyor.
- cinsel çiftbiçimlilik / seksüel dimorfizm (sexual dimorphism)
İşte buna, "cinsel çiftbiçimlilik" veya "seksüel dimorfizm" diyoruz. Genellikle cinsel çiftbiçimliliğin belirgin olması, iki cinsiyetten en azından birinin diğeri üzerinde yoğun bir seçilim baskısı olduğuna işaret ediyor.
- erkekler arası rekabet (intra-male competition)
Eğer bir türün dişileri, çiftleşme sezonu boyunca birden fazla erkekle çiftleşiyorlarsa, bu çok sayıda erkek birbirleriyle hem fiziksel olarak, hem de dişinin vücuduna bıraktıkları spermler yoluyla rekabet etmek zorunda kalıyorlar. Bu tür bir çiftleşme modeli, erkekler üzerinde müthiş bir seçilim baskısı yaratıyor.
- sperm rekabeti (sperm competition)
Dişinin vücuduna bırakılan spermler yoluyla erkeklerin birbirleriyle rekabet etmesi; çünkü yumurtayı sadece 1 sperm dölleyebiliyor ve bu birleşmeden doğan o ilk hücrenin (yani zigotun) de dişi vücudu tarafından kabul edilecek kadar sağlıklı olması gerekiyor.
- zigot
Bu birleşmeden doğan o ilk hücre, yani zigotun dişi vücudu tarafından kabul edilecek kadar sağlıklı olması gerekiyor.
- testislerin büyüklüğü / testisler
Bu tür bir çiftleşme modelinin memelilerdeki en belirgin sonuçlarından biri, tıpkı beyin gibi oldukça masraflı bir organ olan testislerin giderek irileşecek şekilde evrimleşmesi. Bu iri testisler, tek seferde daha çok sperm üretiyorlar ve diğer erkeklerle daha sert rekabet etmeyi sağlıyorlar. Ama erkekler arası rekabet çok fazla artacak olursa, bir noktadan sonra testisler de tekrardan küçülmeye başlıyor, çünkü bu kadar çok rekabetin olduğu yerde çiftleşilebilecek çok fazla sayıda dişi de oluyor ve spermlerin sık sık boşaltılması gerekiyor. Dolayısıyla büyük bir testise sahip olmak enerji bakımından dezavantaja dönüşüyor.
- penis şekli ve glans (penis head)
İlginç bir şekilde, erkek penislerinde diğer primatlara göre çok daha belirgin bir baş, yani glans kısmı var. İnce bir boyun, kalın bir baş. Çünkü erkek penisi, vajinal açıklık boyunca bir vakum etkisi yaratarak, yine kendisinden önce gelen erkeklere ait spermleri çiftleşme (yani kopülasyon) boyunca dışarı çıkarıyor ve sadece kendi spermlerinin dişinin vücudunda kalmasını sağlıyor.
- penis tırtıkları / erkek adaptasyonları
Buna uygun adaptasyonlara sahip oluyor. Mesela ördeklerin tirbüşon şeklindeki tuhaf penisleri; veya kedilerin penislerinin tırtıklı olması. Bu geriye dönük tırtıklar sayesinde erkek kediler, kendilerinden önce aynı dişiyle çiftleşip vücuduna sperm bırakmış erkeklerin spermlerini söküp atabiliyor.
- dişil çiftleşme vokalizasyonu (female copulatory vocalization)
Bunlara, "dişil çiftleşme vokalizasyonu" diyoruz ve genellikle erkekler arası rekabetin olduğu şempanze ve bonobo gibi türlerde bu sesler daha gür ve yoğun oluyor. İnsanlarda aslen cinsel tatminin ifadesi olan bu sesler, bir yandan çiftleşilen erkeğin özgüvenini pekiştirip partnerler arası bağı güçlendirirken, diğer yandan onların daha hızlı boşalmasını sağlayarak üreme hızını artırıyor. Diğer hayvanlarda aynı sesler daha "zalım" amaçlarla kullanılabiliyor: Örneğin bazı hayvanların dişileri bu çiftleşme sırasındaki çığlıklar yoluyla daha güçlü erkekleri üzerlerine çekip, erkekler arası rekabeti körükleyerek en sağlıklı erkekle çiftleşme şansını artırabiliyor.
- oksitosin (bağlanma hormonu)
Bu sırada hem göz teması yoluyla hem de dudaklar gibi ... müthiş uyarıcı olan organların teması yoluyla, oksitosin, yani bağlanma hormonu salgısı artıyor. Böylece partnerler arasında çok daha güçlü bağlar kuruluyor.
- sosyal tek eşlilik (social monogamy)
Dışarıdan bakıldığında ilk etapta tek eşli gibi gözüken davranış biçimi; örneğin sevimli Adelie penguenlerinin dişileri, her üreme sezonunda aynı erkekleri bulup onlarla çiftleşiyorlar ve diğerlerinin kendilerine yanaşmalarına aldırmıyorlar. Erkekler de dişilerden önce gelip yuvaları temizliyorlar, onlara güzel bir üreme alanı yaratıyorlar. Sonra da yavruya beraber bakıyorlar. Bu, "sosyal tek eşlilik" dediğimiz şey.
- genetik tek eşlilik (genetic monogamy)
Bir türün dışarıdan sosyal olarak tek eşli görünmesine rağmen, genetik olarak çok eşli olabilmesi durumu; örneğin penguenler sosyal tek eşli olabilirler; ama daha yakından incelendiğinde dişilerin eşlerini bir sezonda 1-2 diğer partnerle, erkeklerinse genelde 1 diğer partnerle aldatıyorlar; onlardan doğacak yavrulara bakmayacak olsalar bile. Yani penguenler "sosyal tek eşli" olabilirler; ama "genetik olarak çok eşliler".
- seri monogami (serial monogamy)
Penguenlerde görülen çözüm varyantına benzer şekilde, daha uzun dönem eşlerini seçmeden önce birçok partnerle bir arada olma ve sonra bir dönem belirli bir partnerle takılma stratejisi; 'seri monogami' dediğimiz bu strateji varyantı sırasında, arada sırada ufak tefek kaçamaklar olmuyor değil. Boşanıp tekrar evlenme, seri monogaminin ta kendisi!
- seçilim baskısı (selection pressure)
Bu tür bir çiftleşme modeli, erkekler üzerinde müthiş bir seçilim baskısı yaratıyor; yani belirli özelliklerin evrimleşmesine neden olan baskı, örneğin sperm rekabeti sonucu testislerin irileşmesi gibi.
- maliyet (veya katkı) eşitsizliği
İnsan dişilerinin bir kez hamile kaldıklarında, en az 9 ay, hatta emzirmenin adet döngüsünü baskılıyor olmasından ötürü 1-1.5 yıl boyunca tekrar üreyememesi gibi süreçler ve ayrıca her ay yumurta üretmesi ve çiftleşme olmadığında tüm rahim dokusuyla birlikte onu dışarı atmasının aşırı masraflı olması, türümüzde bu katkının büyük oranda dişilerin omuzlarında olmasıyla ciddi bir "maliyet (veya katkı) eşitsizliği" yaratıyor.
- cinsiyet-içi rekabet (intrasexual competition)
Genellikle cinsel çiftbiçimliliğin belirgin olması, iki cinsiyetten en azından birinin diğeri üzerinde yoğun bir seçilim baskısı olduğuna işaret ediyor. Bu da, genelde cinsiyet-içi (yani intraseksüel) rekabet ve çok eşlilik anlamına geliyor.