Tek Eşli vs. Çok Eşli: İnsanlar Hangisi?

1,1 Mn görüntülenme15.01.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun Yazısıİnsanlar Tek Eşli mi, Çok Eşli mi?
Derinlemesine

Özet

Video, insan türünün tek eşli mi yoksa çok eşli mi olduğunu evrimsel veriler, primat karşılaştırmaları ve davranışsal/antropolojik kanıtlar ışığında tartışıyor. Testis ve penis morfolojisi, dişilere yönelik seçilim, ebeveyn katkısı, sosyal vs genetik tek eşlilik ve tarihsel/sosyolojik değişimler gibi konulara değinerek insanların muhtemel eşleşme stratejisinin biyoloji ve sosyoloji karışımı olduğunu öne sürüyor.

Terimler

  • tek eşlilik (monogami)

    Her erkeğin sadece bir dişiyle ve her dişinin de sadece bir erkekle çiftleştiği "tek eşlilik" (yani monogami).

  • çok eşlilik (poligami)

    Diğer üçüne birden çok eşlilik, yani poligami diyoruz.

  • polijini (polygyny)

    Bir erkeğin çok sayıda dişiyle çiftleştiği "polijini".

  • poliandri (polyandry)

    Bir dişinin çok sayıda erkekle çiftleştiği "poliandri".

  • polijinandri (polygynandry) / hafifmeşreplik

    Hem dişilerin hem erkeklerin birden fazla partnerle çiftleştiği "polijinandri". Bu sonuncusuna Türkçede bazen "hafifmeşreplik" gibi tatlı bir isim de takılıyor.

  • ebeveyn katkısı (parental investment)

    Bunu, üretilen yavruya yapılan toplam katkı miktarı gibi düşünebilirsiniz. Her iki cinsiyet de, yavrularına, ilk üreme hücresinden yavrunun üreme çağına geldiği noktaya kadar farklı miktarlarda katkı sağlıyorlar; ama bu konuda büyük bir dengesizlik var.

  • cinsel seçilim (sexual selection)

    Bu nedenle birçok memelide dişilerin erkekler için değil, erkeklerin dişiler için rekabet ettiğini görüyoruz. Cinsel seçilim dediğimiz bu evrim mekanizması nedeniyle, birçok türde erkekler daha süslü, daha güzel, daha şarkıcı, daha... atraksiyonlu oluyor.

  • cinsel çiftbiçimlilik / seksüel dimorfizm (sexual dimorphism)

    İşte buna, "cinsel çiftbiçimlilik" veya "seksüel dimorfizm" diyoruz. Genellikle cinsel çiftbiçimliliğin belirgin olması, iki cinsiyetten en azından birinin diğeri üzerinde yoğun bir seçilim baskısı olduğuna işaret ediyor.

  • erkekler arası rekabet (intra-male competition)

    Eğer bir türün dişileri, çiftleşme sezonu boyunca birden fazla erkekle çiftleşiyorlarsa, bu çok sayıda erkek birbirleriyle hem fiziksel olarak, hem de dişinin vücuduna bıraktıkları spermler yoluyla rekabet etmek zorunda kalıyorlar. Bu tür bir çiftleşme modeli, erkekler üzerinde müthiş bir seçilim baskısı yaratıyor.

  • sperm rekabeti (sperm competition)

    Dişinin vücuduna bırakılan spermler yoluyla erkeklerin birbirleriyle rekabet etmesi; çünkü yumurtayı sadece 1 sperm dölleyebiliyor ve bu birleşmeden doğan o ilk hücrenin (yani zigotun) de dişi vücudu tarafından kabul edilecek kadar sağlıklı olması gerekiyor.

  • zigot

    Bu birleşmeden doğan o ilk hücre, yani zigotun dişi vücudu tarafından kabul edilecek kadar sağlıklı olması gerekiyor.

  • testislerin büyüklüğü / testisler

    Bu tür bir çiftleşme modelinin memelilerdeki en belirgin sonuçlarından biri, tıpkı beyin gibi oldukça masraflı bir organ olan testislerin giderek irileşecek şekilde evrimleşmesi. Bu iri testisler, tek seferde daha çok sperm üretiyorlar ve diğer erkeklerle daha sert rekabet etmeyi sağlıyorlar. Ama erkekler arası rekabet çok fazla artacak olursa, bir noktadan sonra testisler de tekrardan küçülmeye başlıyor, çünkü bu kadar çok rekabetin olduğu yerde çiftleşilebilecek çok fazla sayıda dişi de oluyor ve spermlerin sık sık boşaltılması gerekiyor. Dolayısıyla büyük bir testise sahip olmak enerji bakımından dezavantaja dönüşüyor.

  • penis şekli ve glans (penis head)

    İlginç bir şekilde, erkek penislerinde diğer primatlara göre çok daha belirgin bir baş, yani glans kısmı var. İnce bir boyun, kalın bir baş. Çünkü erkek penisi, vajinal açıklık boyunca bir vakum etkisi yaratarak, yine kendisinden önce gelen erkeklere ait spermleri çiftleşme (yani kopülasyon) boyunca dışarı çıkarıyor ve sadece kendi spermlerinin dişinin vücudunda kalmasını sağlıyor.

  • penis tırtıkları / erkek adaptasyonları

    Buna uygun adaptasyonlara sahip oluyor. Mesela ördeklerin tirbüşon şeklindeki tuhaf penisleri; veya kedilerin penislerinin tırtıklı olması. Bu geriye dönük tırtıklar sayesinde erkek kediler, kendilerinden önce aynı dişiyle çiftleşip vücuduna sperm bırakmış erkeklerin spermlerini söküp atabiliyor.

  • dişil çiftleşme vokalizasyonu (female copulatory vocalization)

    Bunlara, "dişil çiftleşme vokalizasyonu" diyoruz ve genellikle erkekler arası rekabetin olduğu şempanze ve bonobo gibi türlerde bu sesler daha gür ve yoğun oluyor. İnsanlarda aslen cinsel tatminin ifadesi olan bu sesler, bir yandan çiftleşilen erkeğin özgüvenini pekiştirip partnerler arası bağı güçlendirirken, diğer yandan onların daha hızlı boşalmasını sağlayarak üreme hızını artırıyor. Diğer hayvanlarda aynı sesler daha "zalım" amaçlarla kullanılabiliyor: Örneğin bazı hayvanların dişileri bu çiftleşme sırasındaki çığlıklar yoluyla daha güçlü erkekleri üzerlerine çekip, erkekler arası rekabeti körükleyerek en sağlıklı erkekle çiftleşme şansını artırabiliyor.

  • oksitosin (bağlanma hormonu)

    Bu sırada hem göz teması yoluyla hem de dudaklar gibi ... müthiş uyarıcı olan organların teması yoluyla, oksitosin, yani bağlanma hormonu salgısı artıyor. Böylece partnerler arasında çok daha güçlü bağlar kuruluyor.

  • sosyal tek eşlilik (social monogamy)

    Dışarıdan bakıldığında ilk etapta tek eşli gibi gözüken davranış biçimi; örneğin sevimli Adelie penguenlerinin dişileri, her üreme sezonunda aynı erkekleri bulup onlarla çiftleşiyorlar ve diğerlerinin kendilerine yanaşmalarına aldırmıyorlar. Erkekler de dişilerden önce gelip yuvaları temizliyorlar, onlara güzel bir üreme alanı yaratıyorlar. Sonra da yavruya beraber bakıyorlar. Bu, "sosyal tek eşlilik" dediğimiz şey.

  • genetik tek eşlilik (genetic monogamy)

    Bir türün dışarıdan sosyal olarak tek eşli görünmesine rağmen, genetik olarak çok eşli olabilmesi durumu; örneğin penguenler sosyal tek eşli olabilirler; ama daha yakından incelendiğinde dişilerin eşlerini bir sezonda 1-2 diğer partnerle, erkeklerinse genelde 1 diğer partnerle aldatıyorlar; onlardan doğacak yavrulara bakmayacak olsalar bile. Yani penguenler "sosyal tek eşli" olabilirler; ama "genetik olarak çok eşliler".

  • seri monogami (serial monogamy)

    Penguenlerde görülen çözüm varyantına benzer şekilde, daha uzun dönem eşlerini seçmeden önce birçok partnerle bir arada olma ve sonra bir dönem belirli bir partnerle takılma stratejisi; 'seri monogami' dediğimiz bu strateji varyantı sırasında, arada sırada ufak tefek kaçamaklar olmuyor değil. Boşanıp tekrar evlenme, seri monogaminin ta kendisi!

  • seçilim baskısı (selection pressure)

    Bu tür bir çiftleşme modeli, erkekler üzerinde müthiş bir seçilim baskısı yaratıyor; yani belirli özelliklerin evrimleşmesine neden olan baskı, örneğin sperm rekabeti sonucu testislerin irileşmesi gibi.

  • maliyet (veya katkı) eşitsizliği

    İnsan dişilerinin bir kez hamile kaldıklarında, en az 9 ay, hatta emzirmenin adet döngüsünü baskılıyor olmasından ötürü 1-1.5 yıl boyunca tekrar üreyememesi gibi süreçler ve ayrıca her ay yumurta üretmesi ve çiftleşme olmadığında tüm rahim dokusuyla birlikte onu dışarı atmasının aşırı masraflı olması, türümüzde bu katkının büyük oranda dişilerin omuzlarında olmasıyla ciddi bir "maliyet (veya katkı) eşitsizliği" yaratıyor.

  • cinsiyet-içi rekabet (intrasexual competition)

    Genellikle cinsel çiftbiçimliliğin belirgin olması, iki cinsiyetten en azından birinin diğeri üzerinde yoğun bir seçilim baskısı olduğuna işaret ediyor. Bu da, genelde cinsiyet-içi (yani intraseksüel) rekabet ve çok eşlilik anlamına geliyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • İnsanlar kesin ve salt olarak tek eşlidir.

    İnsanlar tek bir kategoriye kolayca sokulamaz; genetik eğilimler çok eşliliğe işaret edebilirken, sosyal normlar ve tarihsel süreçler tek eşliliği yaygınlaştırmıştır.

  • Büyük memeler doğrudan daha fazla süt üretir.

    Göğüs boyutu süt miktarını doğrudan belirlemez; iri memeler cinsel seçilim sonucu veya enerji/yedek yağ deposu olarak evrimleşmiş olabilir.

  • Sosyal monogami = genetik monogami (her zaman).

    Sosyal monogami (bir çiftin birlikte yaşaması ve yavru bakımına ortak olması) bazen genetik çok eşliliği maskeler; örneğin bazı penguenlerde dışarıdan sosyal monogami görünür ama genetik aldatma olur.

  • Penis büyüklüğü sperm rekabetinin en iyi göstergesidir.

    Penis boyu tek başına güvenilir bir gösterge değildir; penis şekli ve testis büyüklüğü sperm rekabetine dair daha anlamlı ipuçları verebilir.

  • Her zaman daha fazla erkek-erkek rekabeti → daha büyük testisler sürecek sonsuza kadar.

    Aşırı yüksek rekabet koşullarında da testis boyutu enerji maliyetleri nedeniyle küçülebilir; testis evrimi karmaşık bir denge sonucudur.

  • Cinsel çiftbiçimlilik her zaman tek bir cinsin baskın çok eşliliğine işaret eder.

    Cinsel çiftbiçimlilik genelde bir cinsin diğerine uyguladığı seçilim baskısını gösterir, ancak insanlarda her iki cinsin de belirgin eşey karakterleri olması çift taraflı seçilime işaret eder ve tek bir yoruma indirgenemez.

  • Romantizme dayalı tek eşli evliliklar tarih boyunca her zaman normdu.

    Aşka dayalı tek eşlilik görece yenidir; özellikle 18. yüzyıldaki Romantizm hareketiyle popülerleşmiştir, öncesinde evlilikler genellikle ekonomik veya politik gerekçelere dayanıyordu.

Sorular

  • İnsan türü tek eşli mi yoksa çok eşli mi?

    Genetik açıdan insanlar muhtemelen çok eşli eğilimlere sahip olabilirler, ancak sosyal olarak son 12.000 yılda tek eşlilik baskın hale gelmiş; kesin sınıflamalar tartışmalıdır.

  • Eşleşme stratejileri nelerdir?

    Temel dört strateji vardır: tek eşlilik (monogami), polijini (erkek çok dişi), poliandri (dişi çok erkek) ve polijinandri (her iki cins çok eşli).

  • Testis büyüklüğü neyi gösterir?

    Genel olarak sperm rekabetinin yoğunluğunu gösterir: rekabet yüksekse testisler genelde daha büyük olur, ancak aşırı rekabette enerji maliyetleri nedeniyle küçülme de görülebilir.

  • Penis şekli neden önemlidir?

    Şekil, sperm rekabetine uyum sağlayan adaptasyonları yansıtabilir; insan glans yapısı kopülasyon sırasında diğer erkeklerin spermlerini uzaklaştırmaya yardımcı olabilir.

  • Büyük memeler daha fazla süt üretir mi?

    Hayır; memelerin iri olması doğrudan daha fazla süt üretilmesi anlamına gelmez ve olası açıklamalar arasında cinsel seçilim veya yağ deposu işlevi vardır.

  • Sosyal tek eşlilik ile genetik tek eşlilik aynı şey midir?

    Hayır; bazı türler sosyal olarak tek eşli görünse de genetik analizler çok eşliliği ortaya çıkarabilir (örnek: penguenler).

  • Ebeveyn katkısı (parental investment) ne anlama gelir ve neden önemli?

    Ebeveyn katkısı, yavruya sağlanan toplam kaynak ve bakım miktarıdır; cinsiyetler arasındaki farklılıklar cinsel seçilim ve eşleşme stratejilerini şekillendirir.

  • İnsanlarda cinsel çiftbiçimlilik neyi gösterir?

    Cinsel çiftbiçimlilik, geçmişte bir veya her iki cinsin diğerine uyguladığı seçilim baskısını gösterir; insanlarda dimorfizmin azalması erkekler arası rekabetin görece azaldığını düşündürebilir.

  • Neden insanlar bazen seri monogamiye yönelir?

    Boşanma ve yeniden evlenme, bireylerin yaşamları boyunca birden çok uzun dönem partneri olmasını sağlar; bu strateji genetik çok eşlilik eğilimleriyle sosyal tek eşlilik normlarının bir karışımı olabilir.

  • Tarım ve mülkiyet tek eşliliği nasıl etkiledi?

    Yerleşik yaşam ve mülkiyetin yaygınlaşması aile yapısını hiyerarşik hale getirip kaynakların korunmasını teşvik ederek sosyal tek eşliliğin güçlenmesine katkıda bulunmuştur.

Ön Bilgiler

  • Evrimsel biyoloji ve doğal seçilim temel bilgisi
  • Cinsel seçilim ve ebeveyn katkısı (parental investment) kavramları
  • Temel insan ve primat anatomi bilgisi (özellikle üreme organları)
  • Temel genetik ve dölleme (fertilizasyon) süreçleri bilgisi
  • Antropoloji/sosyolojiye dair temel kavramlar (yerleşik yaşam, mülkiyet, evlilik türleri)

Tarihsel Bağlam

  • 1998 - Bill Clinton'ın Monica Lewinsky ile ilgili meşhur basın toplantısı ve skandal
  • 2006 - Kedilerde testis büyüklüğünü inceleyen çalışma (şehir/kırsal/ekstrem alan karşılaştırması)
  • 18. Yüzyıl - Romantizm akımının yükselişi ve aşka dayalı tek eşli evlilik kavramının popülerleşmesi
  • Son 12.000 yıl - Yerleşik yaşama geçiş ve mülkiyet kavramının güçlenmesi
  • Endüstri Devrimi öncesi - Toplumların yaklaşık %85'inin çok erkeğin birçok kadınla birlikte olmasını normal karşılaması
  • 4–5 milyon yıl önce - İnsan atalarının sosyal yapısının giderek karmaşıklaşması
  • Son 3 milyon yıl - İnsan soy hattında cinsel çiftbiçimliliğin (seksüel dimorfizmin) azalması
  • Binlerce yıllık dönem - Tarih boyunca birçok toplumda evliliklerde aşkın öncelikli aranan nitelik olmaması ve görücü usulü/mantık evliliklerin yaygınlığı
  • 1990'lar
  • 18. Yüzyıl
  • Son 3 milyon yıl
  • 4–5 milyon yıl önce
  • Son 12.000 yıl
  • Endüstri Devrimi öncesi
  • Binlerce yıllık dönem

Kişiler

  • Bill Clinton

    Monica Lewinsky ile ilişki iddiasını reddettiği meşhur basın toplantısı ve metinde bu örnek üzerinden sadakat/aldatma tartışması için anıldığı.

  • Monica Lewinsky

    Bill Clinton'ın bahsettiği ve sonradan ilişki ortaya çıkan kişi olarak metinde yer aldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

İnsanın tek eşli mi yoksa çok eşli mi olduğu sorusunu bilimsel metodla (kanıtları takip ederek) yanıtlamak

Şimdi seks! İnsanın tek eşli mi yoksa çok eşli mi olduğu sorusunu yanıtlayabilmek için, bilimsel metodu uygulayacağız: Kanıtları takip edeceğiz. Çünkü hayvanlar aleminde eşleşme stratejisi adını verdiğimiz bu eğilimlerin evrimleşmesine sebep olan belli şartlar ve bu stratejilerle ilişkilendirilen bazı ortak özellikler var.

Cinsel çiftbiçimliliğin tüm detayları (ayrı bir video konusu)

İşte buna, "cinsel çiftbiçimlilik" veya "seksüel dimorfizm" diyoruz. Bunun tüm detayları bir başka videonun konusu; ama bizim konumuz açısından önemi şu: Genellikle cinsel çiftbiçimliliğin belirgin olması, iki cinsiyetten en azından birinin diğeri üzerinde yoğun bir seçilim baskısı olduğuna işaret ediyor. Bu da, genelde cinsiyet-içi (yani intraseksüel) rekabet ve çok eşlilik anlamına geliyor.

Bunun sosyolojisi ve bu alanda yapılan tartışmaların derinliği (ayrı videolarda ele alınacak)

Eskiden çok daha eşitlikçi ve iş bölümü odaklı olan avcı-toplayıcı kabileler, medeniyetin kontrolsüz bir şekilde yükselmesiyle birlikte çok daha ataerkil, çok daha tepeden inme bir aile yapısına dönüştü. Bu da, hem tek eşliliği hem de erkek egemenliği zaman içinde norm haline getirdi; ama bunun sosyolojisi ve bu alanda yapılan tartışmaların derinliği başka videoların konusu. Bunları kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.