Ateş Üçgeni: Bazı Ormanlar Neden Yanmalı?

226 B görüntülenme18.08.2019
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıTürk Mitolojisinde Ateş: Ateş, Eski Türk Toplumlarında Neden Önemliydi?
Derinlemesine

Özet

Video, ateşin fiziksel ve kimyasal tanımından başlayarak orman yangınlarının dinamiklerini, alev ve duman oluşumunu, bitkilerin yangına yönelik evrimsel adaptasyonlarını ve yangın yönetimini ele alıyor. Ayrıca insanların yangınlara müdahalesinin ekosistemler üzerindeki uzun vadeli etkileri, Türkiye örnekleri ve kontrollü yangın uygulamaları tartışılıyor.

Terimler

  • Ateş

    En basit tanımıyla ateş, ısı, ışık ve bazı diğer yan ürünler çıkaran, dışarıya ısı veren (yani egzotermik), oksijenli ve hızlı bir yanma olayıdır.

  • Oksidasyon tepkimesi

    Oksijen, çok özel bir tepkime için gereklidir: Oksidasyon tepkimesi. Yani bir kimyasal maddenin oksijen alması. Oksidasyon tepkimesi çok yavaş veya çok hızlı olabilir. Çok yavaş olduğu bir örnek, bir demirin paslanmasıdır. Açık havada bıraktığınız bir demir parçasının zamanla üzerinde turuncumsu kırmızı pas tabakası, aslında oksidasyon tepkimesinin sonucunda oluşur.

  • Tutuşma sıcaklığı

    Genel olarak tutuşma sıcaklığı, bir kimyasalın ısı ve ışık yayarak yanması için ulaşması gereken sıcaklıktır. Bir yerde, yanma tepkimesinin başladığı sıcaklık olarak düşünebilirsiniz. Örneğin bir kibritin yanan kısmı olan 'baş' bölgesinde bulunan kimyasalların tutuşma sıcaklığı ortalama olarak 180 santigrat derece civarındadır. Bir başka örnek olarak odun için bu sıcaklık 150 derece civarındadır; bu yüzden yakacak olarak sıklıkla odun kullanılır.

  • Egzotermik

    Dışarıya ısı veren (yani egzotermik).

  • Duman

    Genellikle gri veya siyah olarak gözüken ve duman dediğimiz gazlar, aslında tam olarak yanmamış veya yanamamış maddenin ufak katı parçacıklar, sıvı veya gaz halinde havaya karışmasının bir sonucudur. Duman, genellikle yanma tepkimesi için yeterli oksijen bulunmadığında oluşur ve çoğu zaman zehirli içeriktedir. Oksijenin bol bulunduğu durumlarda, yanıcı maddenin tamamı yanar ve sadece su ve karbondioksit üretilir. Su da, karbondioksit de renksizdir, dolayısıyla iyi bir yanma tepkimesinde duman görülmez.

  • Kül

    Kül, yanan cismin içerisinde bulunan ve kolay kolay yanamayacak düzeyde yüksek tutuşma sıcaklığına sahip olan, kalsiyum ve potasyum gibi minerallerdir.

  • Yanık

    Yanık ise, yanmamış olsa da buharlaşabilecek olan hidrokarbonların tamamen buharlaşması sonrası geriye kalan, neredeyse tamamen saf karbona verilen bir isim.

  • Alev

    Alev, yanma tepkimesine giren gazlar ve katıların karışımının yaydığı görünür, kızılötesi ve bazen de morötesi ışınımın tamamına verdiğimiz bir isim.

  • Elektromanyetik dalga aralığı (alevin dalga aralığı)

    Bir ateşin elektromanyetik dalga aralığı, yani görünür dalgaboylarında mı olacağı, yoksa kızıl ötesi veya mor ötesi mi olacağı gibi unsurlar, yanan cismin kimyasal yapısına bağlı olarak değişir.

  • Akkor

    Alevin en tipik rengi, bildiğiniz gibi sarımsı beyaz olan ve akkor olarak isimlendirdiğimiz ışık yayılımından kaynaklanır. Özellikle alevin içerisinden çıkan, is (ya da kurum) adı verilen ufak katı parçacıkları akkor olarak etrafa saçılabilir.

  • İs (Kurum)

    Alevin içerisinden çıkan, is (ya da kurum) adı verilen ufak katı parçacıklardır; bu parçacıklar akkor olarak etrafa saçılabilir ve alevin rengini/söz konusu ışımayı etkileyebilir.

  • Yanma üçgeni (yakıt-oksijen-enerji üçlemesi)

    Yakıt-oksijen-enerji üçlemesine kimyasal bilimlerde yanma üçgeni adı verilir. Bu üçgen varlığını korudukça, yangın da yoluna devam eder. Zaten yangınla mücadelemizde de başlıca yöntem, bu üçlüden birini ortamdan kaldırmaktır (örneğin su/kimyasallar ile enerjiyi azaltmak, üzerlerini örterek oksijen bağlantısını kesmek veya yakıtı azaltmak).

  • Paslanma

    Paslanma, oksidasyon tepkimesinin çok yavaş bir örneğidir; açık havada bıraktığınız bir demir parçasının zamanla üzerinde turuncumsu kırmızı pas tabakası oluşması oksidasyon tepkimesinin sonucudur.

  • Tam yanma

    Oksijenin bol bulunduğu durumlarda, yanıcı maddenin tamamı yanar ve sadece su ve karbondioksit üretilir. Su da, karbondioksit de renksizdir, dolayısıyla iyi bir yanma tepkimesinde duman görülmez.

  • Toparlanma adaptasyonları

    Yangınlarla ilgili olan adaptasyon, genellikle toparlanma adaptasyonları başlığında incelenmektedir. Bu adaptif evrimi, bitkinin 'küllerinden doğmasına' benzetmek mümkündür. Yani yangın sonrası yeniden büyümeye/üremeye yarayan evrimsel mekanizmalar.

  • Lignotüber

    Bu yapı, ağaç gövdesinin en alt kısmındaki şişlik olarak göze çarpar. Neredeyse yanması imkânsız olan bu bölge, yoğun miktarda nişasta depo eder ve yeni sürgünleri verecek olan sürgün gözlerini içerir. Nişastanın bulunması çok kritiktir; çünkü bu sürgün gözlerinden yeni dallar ve yapraklar oluşup yeniden fotosentez ile besin üretimi sağlanana kadar, depo nişastası besin olarak kullanılır.

  • Pirisens

    Pirisens adını verdiğimiz özellikteki bazı bitkiler, yangın dumanını kimyasal bir sinyal olarak kullanır ve üreme döngüsünü başlatır; çünkü toprağı işgal eden ufak bitki ve çalıların yanarak yok olduğu mesajı olarak değerlendirilir.

  • Karikin

    Yangın sırasında açığa çıkan karikin isimli proteinler, bitki tohumlarındaki KAI2 proteinlerini aktive ederek büyümeyi tetiklerler.

  • KAI2 proteinleri

    Bitki tohumlarındaki KAI2 proteinleri, yangın sırasında açığa çıkan karikin isimli proteinler tarafından aktive edilerek büyümeyi tetiklerler.

  • Kozalak (kapalı kozalakların tohum atışı/"tohum mermisi" davranışı)

    Çam ağaçlarının henüz açılmamış kozalakları, yangın anında ısınır ve iç basıncı artar. Daha sonra bir bölümün basınç ile parçalanması ile ivme kazanan bu kozalaklar, 100 metreyi aşan mesafelere kadar fırlayabilir; böylece yangınlar sırasında tohumlarını daha uzak coğrafyalara yayarlar.

  • Laden (Cistus sp.)

    Öyle ki, bazı bitkilerin tohumları yüzeyde yangın ile ilişkili kimyasallar oluşmadan çimlenmeye başlamaz ve deaktif bir şekilde on yıllar boyu bekler! Bunların başında Laden (Cistus sp.) bitkisi gelir.

  • Alevşahini Yırtıcıları

    Alevşahini Yırtıcıları olarak bilinen kara çaylak, ıslık çaylağı ve kahverengi doğan gibi türler, aslında yangına dönüşemeyecek kadar ufak çer çöp ateşlerini gagalarıyla ormanın farklı bölgelerine, özellikle de yanmaya uygun ardıç ağaçları ve diğerlerinin civarına götürüp, yangını başlatır veya büyütürler; böylece yangından kaçan avları kolaylıkla avlayabilmektedirler.

  • Termal yalıtım tabakası (kalın kabuk)

    Bazı ağaçların kabuklarında görülen kalın termal yalıtım tabakası veya nemli dış kabuk adaptasyonları, yangın direncini arttırır.

  • Kontrollü yangın

    Kontrollü yangın adı verilen bu uygulama, aşırı kuru ve istenmeyen bitkilerin ve hatta işgalci türlerin elenmesini sağlamakta, ormanın kendini yenilemesini mümkün kılmaktadır. Bu uygulama, ateşe muhtaç ve ormanın belkemiği olan ağaçların üreyebilmesini sağlamaktadır.

  • Pürmüs lambası

    İtfaiyeciler ve yangın uzmanları pürmüs lambası gibi araçlar kullanarak bilinçli, yani isteyerek yangınlar çıkarılmaktadır (kontrollü yangınlarda kullanılan bir araç).

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Ateş oluşması için mutlaka sadece oksijene ihtiyaç vardır.

    Yanma bir oksidasyon tepkimesidir ama oksijen dışında güçlü başka oksitleyiciler de yanmayı sürdürebilir; oksijen yaygındır ama tek olanak değildir.

  • Ateş olmayan yerden duman çıkmaz/ duman mutlaka ateşin varlığını gösterir.

    Duman genellikle eksik yanmanın ürünüdür; iyi ve tam yanma durumunda renksiz su ve CO2 oluşur ve görünür duman olmayabilir.

  • Oksidasyon her zaman alev ve yüksek sıcaklık demektir (yani paslanma ile ateş aynıdır).

    Oksidasyon geniş bir süreçtir; demirin paslanması gibi yavaş oksidasyonlarda alev ya da yüksek sıcaklık gözlenmez, sadece çok hızlı oksidasyon ateşe neden olur.

  • Yangınlar her zaman ekosistemler için zararlıdır ve her yangın bastırılmalıdır.

    Birçok ekosistem yangını doğal döngülerinin parçası olarak ister; yangın bastırma kısa vadede iyi görünse de uzun vadede yakıt birikimine ve daha büyük yangınlara yol açabilir.

  • Bitkiler yangınlardan sadece zarar görür, yangın bitkilerin üremesi için gerekli olamaz.

    Bazı bitkiler için yangın hayati önemdedir: bazı türlerin tohumları yangınla serbestleşir veya duman kimyasalları tarafından çimlenme uyarılır; ayrıca yangın rekabeti azaltarak genç sürgünler için alan açar.

  • Hayvanlar yangın çıkarmaz ve yangından faydalanmazlar.

    Bazı yırtıcı kuş türleri bilinçli olarak küçük ateşleri taşıyarak yangını yayar ve yangından kaçan avları avlayarak yangından faydalanır.

  • Orman yangınlarının çoğu doğal nedenlerle (ör. yıldırım) çıkar.

    En az örneklendirilen verilerde bile (örneğin Türkiye) yangınların büyük çoğunluğu insan kaynaklıdır; doğal nedenler küçük bir pay alır.

  • Toplumda yangınla ilgili tek doğru eğitim stratejisi, yangının her türlüsünü mutlak kötü gösterip her yangını bastırmaktır.

    Aşırı ve mutlak yangın karşıtlığı (ör. Smokey Bear'ın erken mesajları) ekolojik açıdan zararlı sonuçlara yol açmıştır; halk eğitiminde yangınların ekolojik rollerine ve kontrollü yönetimine yer verilmelidir.

  • Kontrollü yakmalar hep zararlıdır ve ormanların kasıtlı yakılması her zaman yanlış bir uygulamadır.

    Doğru planlanmış kontrollü yakmalar (prescribed burns) ormanda biriken yanıcı materyali azaltır, bazı türlerin üremesini sağlar ve ekosistem sağlığı için faydalı olabilir.

Sorular

  • Ateş Üçgeni: Bazı ormanlar neden yanmalı?

    Bazı ormanlar için yangın ekolojik döngünün doğal bir parçasıdır: yangın yakıtı temizler, rekabeti azaltır, bazı türlerin tohumlarını aktive eder ve bazı bitkiler yangına bağımlı üreme stratejilerine sahiptir.

  • Ateş nedir, nasıl tanımlanır?

    Ateş, hızlı bir oksidasyon/yanma olayıdır; ısı, ışık ve yan ürünler (gazlar, partiküller) açığa çıkar ve reaksiyon egzotermiktir.

  • Ateş için mutlaka oksijene ihtiyaç var mı?

    Hayır; oksidasyon genellikle oksijenle olur ama diğer güçlü oksitleyiciler de yanmayı sürdürebilir; oksijen yaygın bir oksitleyicidir fakat tek seçenek değildir.

  • Tutuşma sıcaklığı nedir ve örnekleri nelerdir?

    Tutuşma sıcaklığı, bir maddenin kendi kendine yanmaya başlaması için gereken sıcaklıktır; kibrit başı ~180 °C, odun yaklaşık 150 °C, mumun alev bölgesi ~1000 °C'e ulaşabilir.

  • Neden bir yer yanıyorsa duman çıkar, iyi yanma dumanı azaltır mı?

    Duman çoğunlukla eksik yanma sonucu oluşan tam yanmamış parçacıktır; oksijen bol olduğunda yanıcı maddeler tamamen yanar ve genellikle görünür duman oluşmaz.

  • Kül ile yanık/char arasındaki fark nedir?

    Kül minerallerin (kalsiyum, potasyum vb.) yanma sonrası kalıntısıdır; yanık (char) ise uçucu maddeler uçtuğunda geriye kalan büyük oranda karbon içeren kalıntıdır.

  • Alevin rengi neyi gösterir?

    Alevin rengi hem yanan materyalin kimyasal içeriğine hem de bölgenin sıcaklığına bağlıdır; en sıcak bölgeler beyaz/ışıl sarı görünür, gazların tam yanması mavi alev verir.

  • Yangınla mücadelede ne yapılır (yanma üçgeni nasıl kullanılır)?

    Yangınla mücadelede yakıtı, oksijeni veya enerjiyi kesmek amaçlanır: su/kimyasallarla enerji azaltmak, örtmekle oksijen kesmek, koridor açmakla yakıtı azaltmak.

  • Bitkiler yangına nasıl adapte olmuştur; örnekler nelerdir?

    Bitkiler kaçınma, tolerans ve toparlanma stratejileri geliştirdi; örnekler: zeytinin lignotüber ile resprout etmesi, serotinli (kapalı) kozalaklı çamların yangınla tohum açması, duman kimyasallarıyla çimlenme (karrikin/KAI2).

  • Tüm yangınlar bastırılmalı mı yoksa kontrollü yakmalar gerekli mi?

    Tüm yangınları bastırmak zararlı olabilir çünkü küçük yangınlar yakıtı temizler; kontrollü yakmalar ekosistem sağlığı ve yangın riskinin azaltılması için bazen gereklidir.

Ön Bilgiler

  • Temel kimya bilgisi (oksidasyon, reaksiyonlar, ekzotermik/endotermik kavramı)
  • Temel fizik / termodinamik bilgisi (ısı, sıcaklık, radyasyon)
  • Temel biyoloji ve ekoloji bilgisi (bitki yapısı, tohum çimlenmesi, evrimsel adaptasyonlar)
  • Bitki anatomisi hakkında temel bilgi (kabuk, kozalak, sürgün gözleri gibi yapıların işlevi)
  • Orman yönetimi ve yangın yönetimi temel kavramlarına aşinalık (arazi yönetimi, kontrollü yangınlar)

Tarihsel Bağlam

  • Atalarımızın ateşi kontrol etmeye başlaması yaklaşık 100.000 yıl önce
  • İnsan türünün varlığı son 300.000 yıldır
  • Homo erectus'a ait ateş kalıntılarına kadar uzanan ateş kullanımı 1–1,5 milyon yıl öncesine kadar gider
  • Kara bitkilerinin ortaya çıkışı yaklaşık 500 milyon yıl önce
  • Akdeniz ormanlarının doğal döngü içinde ortalama 50 yılda bir yanması
  • Bazı yırtıcı kuşların (örneğin kara çaylak, ıslık çaylağı, kahverengi doğan) yangınları bilerek başlatması gözlemleri
  • Bazı bitkilerin (örneğin çam, okaliptüs, Banksia) üremek için yangına bağımlı olması
  • Bazı çam kozalaklarının yangın sırasında tohumları fırlatarak uzak alanlara yayılması
  • Zeytin ağacının lignotüber ile yangından sonra sürgün vererek toparlanma adaptasyonu
  • Smokey Bear kampanyası ve yaklaşık son 100 yıl boyunca uygulanan yangın baskılama politikalarının sonuçları
  • ABD ve diğer ülkelerde yangın baskılama politikalarının uzun dönemde büyük yangın riskini artırdığının bilimsel vurgusu
  • Günümüzde kontrollü yakma uygulamalarının (pürmüs lambası vb.) kullanılması
  • Türkiye'de son 8 yılda yaklaşık 2500 orman yangını ve toplamda yaklaşık 7000 hektar alanın yanması
  • Türkiye'de yıllık ortalama 310'dan fazla yangın yaşanması
  • 31 Temmuz 2008 Serik-Taşağıl yangını, yaklaşık 16.000 hektar orman yanması
  • 2004 yılı orman yangını istatistikleri: insanların yangınların %94-97'sinden sorumlu olduğu, %14 kundaklama, %58 ihmal, %5 yanlışlık, %23 bilinmeyen ve doğal nedenlerin %3-6 olduğu verisi
  • 2003 yılında ortalama müdahale süresinin 40 dakika olması ve 2018'de bu sürenin 14 dakikaya inmesi
  • Mart 2019'da Coşkun Güney ve ekibinin Uluslararası Yaban Arazi Yangınları Derneği'nde yayınladıkları inceleme
  • 2018'de Bartın Üniversitesi'nden Mertol Ertuğrul ve arkadaşlarının küresel ısınma ve yangın riski üzerine yayınladıkları makale
  • Günümüzde bir ormanın klasik 50 yıllık döngüsü yerine ortalamada 5–7 yılda bir yanıyor olması
  • Küresel ısınmanın yaz dönemi sıcaklıklarını artırarak yangın riskini geniş alanlara yayma riski
  • Gezegenimizin ilk dönemleri
  • Yaklaşık 100.000 yıl önce
  • Son 300.000 yıl
  • 1–1,5 milyon yıl önce
  • Yaklaşık 500 milyon yıl önce
  • Akdeniz ormanlarının ortalama 50 yıllık yangın döngüsü
  • Günümüzde ortalama 5–7 yılda bir yanma
  • Son 8 yıl
  • Son 100 yıl
  • 9 gün
  • Yaklaşık 10 yıl
  • 2003 yılı
  • 2004 yılı
  • 31 Temmuz 2008
  • 2018 yılı
  • Mart 2019

Kişiler

  • Coşkun Güney

    Güneybatı Anadolu Orman Araştırmaları Enstitüsü'nden; Mart 2019'da Uluslararası Yaban Arazi Yangınları Derneği'nde yayınlanan inceleme/çalışmayı yürüten kişi olarak Türkiye orman yangın istatistikleriyle anıldı.

  • Mertol Ertuğrul

    Bartın Üniversitesi'nden; 2018'de küresel ısınma ve yangın riski konusundaki makaleyi yayınlayan araştırmacı olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

İnsan faaliyetlerinin doğallığı tartışması; insanların doğaya müdahalesinin "doğal" mı yoksa "yapay" ve "istenmeyen" mi olduğunun ele alınması (evrim ve insan etkinlikleri bağlamında).

Evrimin sıradan bir ürünü olarak biz ve tüm faaliyetlerimiz halen "doğal" ve "normal" olarak nitelendirilebilir mi, yoksa insanların doğaya her türlü müdahalesi "yapay" ve "istenmeyen" olarak mı görülmelidir? Bunu bir düşünün, bir videoda mutlaka işleyeceğiz. Peki bu durumda orman yangınları için ne yapmalı?

Evrim Ağacı tarafından ormanlarımızın ve bitkilerin önemi, ekolojisi ve evriminin anlatılmaya devam edilmesi (ilerleyen içerikler).

İşte böyle... Evrim Ağacı olarak ormanlarımızın ve bitkilerin önemini, ekolojisini, evrimini anlatmaya devam edeceğiz. Eğer bu çalışmalarımızı faydalı

Bitki evrimi ve adaptasyon mekanizmalarının detayları (özellikle yangınla ilişkili adaptasyonlar)

Bunların detaylarına bu videoda girmeyeceğim; bitki evriminden bahsedeceğim videolar gelecek, orada anlatırım. Ama yangınlarla ilgili olan adaptasyon, genellikle bunlardan sonuncusu, yani toparlanma adaptasyonları başlığında incelenmektedir.

Ormanlarımızın ve bitkilerin önemi, ekolojisi ve evrimi

İşte böyle... Evrim Ağacı olarak ormanlarımızın ve bitkilerin önemini, ekolojisini, evrimini anlatmaya devam edeceğiz. Eğer bu çalışmalarımızı faydalı buluyorsanız ve Evrim Ağacı'nın Türkiye'nin en büyük popüler oluşumu olarak yoluna devam etmesinin bir parçası olmak istiyorsanız, ekranda gördüğünüz harika destekçilerimiz arasında siz de yer alabilirsiniz.