Ormanlarımız HER YIL Neden Yanıyor?

245 B görüntülenme05.08.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıKontrollü Yangın ve Karşı Ateş Tekniği: Uzmanlar Neden Bilerek Yangın Çıkarırlar ve Bu, Bazı Ormanlar ve Yangınlar İçin Neden Faydalıdır?
Derinlemesine

Özet

Video, Türkiye'de ve dünyada artan orman yangınlarının nedenlerini, yangın ekolojisini, insan kaynaklı ve doğal tetikleyicileri, yangın dinamiğini ve iklim değişikliğinin etkilerini açıklıyor; ayrıca yangın sonrası restorasyon ve ağaç dikme konusundaki yanlış yaklaşımlar ile alınması gereken önlemler üzerinde duruyor. Videoda ayrıca geçmiş ve benzer videolara atıflar, bölgesel örnekler ve istatistiksel veriler paylaşılıyor.

Terimler

  • Yangın ekolojisi

    Ateşin doğadaki rolünü, orman yangınlarının oluşumunu, yayılmasını ve ekosistemler üzerindeki etkilerini inceleyen bilim dalı; yangınların tarihsel olarak hangi ekosistemlerde nasıl bir döngü oluşturduğunu, bitki ve hayvan topluluklarının yangına yönelik adaptasyonlarını ve yangınların gelecekteki davranışını öngörmeyi kapsar.

  • Yangına bağımlı ekosistemler

    Yangına sadece toleranslı olmayan, aynı zamanda gelişmek ve döngüsünü sürdürmek için yangına ihtiyaç duyan ekosistemler; örnekleri arasında Akdeniz ormanları, Kaliforniya, Orta Şili, Güney Afrika'nın Ümit Burnu çevresi ve Güneydoğu/Güney Avustralya ormanları sayılabilir.

  • Ateş üçgeni

    Bir yangının sürmesi için gerekli üç kritik unsurun birleşimi: yakıt, oksijen ve kıvılcım (ısı/ateşleme kaynağı). Bu üçü bir arada olduğu sürece yangın kendi kendine sürebilir ve büyümeye devam eder.

  • Yangın dinamiği

    Bir yangının büyüyüp büyümeyeceğini ve nasıl davranacağını belirleyen faktörleri inceleyen saha; bu faktörler arasında yakıt kuruluğu (ormanların ne kadar kuru olduğu), ortam sıcaklığı, atmosferik nem, yangının yayıldığı koridorlar, söndürme araçları (ör. uçaklar) ve ekosistemin biyolojik çeşitliliği yer alır.

  • Yıldırım

    Doğal kaynaklı yangınların başlıca sebeplerinden biri olan elektrik boşalması olayı; tek bir yıldırımda ~300 milyon volt gerilim, ~30.000 amper akım saniyenin ufacık bir kısmında tek bir noktaya boşalabilir ve çaktığı yerde anlık sıcaklık yaklaşık 30.000 santigrat dereceye (Güneş yüzeyinin yaklaşık 6 katı) ulaşabilir. Dünyaya her saniye ortalama 100 kadar düşer (günlük ~8 milyon).

  • Lensleme etkisi

    Çevreye atılan cam parçalarının güneş ışığını mercek gibi toplayıp odaklayarak yerel ısı artışı yaratması ve bunun sonucunda yangın başlatabilmesi olgusu.

  • Yakıt kuruluğu

    Ormanların ve bitki örtüsünün ne kadar kuru olduğu durumu; ortamdaki kuruluk arttıkça yangının enerjisi ısıya daha fazla dönüşür ve yangın şiddetlenir, oysa yüzeyde nem varsa yangının bir kısmı buharlaşmaya giden enerjiye harcanır ve yangın daha az şiddetli olur.

  • Atmosferik nem / Nem

    Ortamdaki su buharı miktarı; yangın sırasında mevcut nemin buharlaşması için enerji gerektiğinden nemli ortamlar yangının enerjisinin bir kısmını suyun buharlaşmasına harcayarak yangın şiddetini azaltır. Bu durum insanın terlemesiyle soğumasına benzeyen bir etki yaratır.

  • Alev şahinleri (yangını taşıyan yırtıcı kuşlar)

    Bazı yırtıcı kuşların, yanmakta olan çerçöp veya kıvılcımı gagalarında/pençelerinde taşıyarak ateşi başka yerlere taşıdıkları ve böylece yangınların yeni bölgelerde başlamasına katkıda bulunabildikleri davranış; bu kuşlar aynı zamanda kaçan memelileri avlayabilirler.

  • Piro-terörizm / Ateş terörü

    Terör örgütleri veya art niyetli kişilerin, bir insana, aileye, bölgeye veya ülkeye zarar vermek amacıyla kasten ormanları ateşe verme eylemi; bu tür saldırılar doğaya, insanlara ve toplumsal güven ilişkilerine zarar verir ve bazen 'sahte üstlenme' gibi sosyolojik olgularla karışır.

  • Açma (orman açma)

    Ormanlık alanların, turistik yapılaşma, tarım arazisi genişletme veya benzeri amaçlarla yakılarak temizlenmesi uygulaması; arazinin yanmasıyla orman 'açılır' ve bu, birçok yerde yasal düzenlemeler ve sıkı uygulama gerektiren kasıtlı bir yangın nedenidir.

  • Spontane yanma (spontane tutuşma)

    Kimyasal veya fiziksel süreçler sonucu dışarıdan bir alev kaynağı olmaksızın malzemenin kendi kendine ısınması ve alev alarak yangın başlatması durumu; volkanik faaliyetler, meteoroit çarpması veya çeşitli kimyasal tepkimeler gibi doğal veya fiziksel süreçler de yangın başlatabilir.

  • Korozyon

    Metal yüzeylerin çevresel etkenlerle (ör. nem, kimyasal etkiler) bozulup aşınması; iletken hatlarda korozyon bakım yapılmadığında yalıtım zayıflığına ve kıvılcım üretimine yol açarak yangın başlatabilir.

  • Yangın sezonu

    Yıl içindeki yangınların daha olası olduğu dönem; iklim krizinin etkisiyle bu sezonlar uzamakta (örneğin eskiden 1 ay olan sezonun şimdi 2 aya çıkması gibi) ve dolayısıyla yangın riski arttırılmaktadır.

  • Maki (makiler)

    Akdeniz iklimine özgü, yangın sonrası hızlıca kaplama eğiliminde olan çalı ve bodur ağaç topluluğu; yangına uğramış araziler insan müdahalesi olmasa bile genellikle 1-2 yıl içinde makilerle kaplanır ve 10-15 yıl içinde tekrar yemyeşil olabilir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Tüm ormanlar yangına bağımlıdır veya yangına dayanıklıdır.

    Sadece bazı orman tipleri (örneğin Akdeniz, Kaliforniya vb.) yangına adapte olmuştur; Amazon veya Doğu Karadeniz gibi ormanlar yangına toleranslı değildir ve yangın onlar için yıkıcıdır.

  • Yangınlar her zaman tamamen zararlıdır ve ormanların sonudur.

    Yangına adapte olmuş ekosistemlerde yangın doğal bir döngü parçasıdır ve bazen yeniden gençleşmeyi sağlar; bu ormanların tamamının yok olması anlamına gelmez.

  • Yangınların hepsi insan kaynaklıdır veya son yıllarda yeni ortaya çıktı.

    Doğal nedenler (özellikle yıldırım) da önemli bir paya sahiptir ve bazı ormanlar milyonlarca yıldır yangın rejimleriyle evrimleşmiştir; ancak insan etkisi ve ihmali yangınları artırmaktadır.

  • Yıldırımlar yangınlarla ilişkili değildir veya önemsizdir.

    Yıldırımlar dünyanın önemli doğal yangın kaynağıdır; saniyede ~100 yıldırım düşer ve noktada çok yüksek sıcaklıklar üretir, Türkiye'de yılda ortalama ~250 yıldırım kaynaklı yangın raporlanmıştır.

  • Her terör veya 'üstlenme' iddi¬ası yangının kasıtlı çıkarıldığına dair güvenilir kanıttır.

    Terör örgütlerinin sahte üstlenme uygulamaları sıkça görülebilir; iddialar kamera ve görgü tanıklarıyla doğrulanmadan temkinli yaklaşılmalıdır.

  • Yangının çıkış sebebi, yangının ne kadar büyüyeceğini doğrudan belirler.

    Yangının yayılması sebep kadar yakıt kuruluğu, hava koşulları, rüzgâr, nem gibi yangın dinamikleri ve coğrafi faktörlerle belirlenir; sebep ile yayılma farklı kavramlardır.

  • Yangınları tamamen bastırmak her zaman en iyi politikadır.

    Bazı yangına adapte ekosistemlerde aşırı baskı ve yanlış yönetim uzun vadede daha büyük yangın risklerine yol açabilir; yangın yönetimi ekosisteme göre planlanmalıdır.

  • Yangın sonrası hemen ceviz, zeytin veya başka ekonomik ağaçlar dikmek iyi bir çözüm.

    Yabancı veya uygunsuz türlerin dikilmesi ekosistemi bozabilir; doğal rejenerasyon ve ekolojik olarak uygun müdahaleler tercih edilmelidir.

  • Elektrik hatları her yerde güvenli şekilde yalıtılmıştır, bu yüzden yangınlara sebep olmazlar.

    Birçok yerde hatlar yalıtılmamış veya bakımsız olabilir; genleşme, korozyon ve temas nedeniyle kıvılcım çıkarıp yangın başlatabilirler.

  • İklim krizi yangınları sadece sıcak coğrafyalarda artırır; kuzey ülkeleri etkilenmez.

    İklim değişikliği yangın riskini coğrafi olarak genişletiyor; örneğin son yıllarda Finlandiya ve Grönland gibi kuzey bölgelerinde anormal ve rekor yangınlar görüldü.

  • Ormanlar nispeten 'yeni' ve kısa sürede oluşmuş, bu yüzden yangınlar onların kökeniyle alakalı değildir.

    Akdeniz kıyılarındaki yangın ormanları milyonlarca yıldır mevcut olup Homo sapiens'ten çok daha eskidir; yangın rejimleri bu ekosistemlerin tarihsel bir parçasıdır.

  • Doğada meydana gelen acı ve ölüm görülüyorsa buna müdahale etmek gereksizdir çünkü 'doğa böyle ister'.

    Doğal süreç olması, insanların ahlaki sorumluluklarını ortadan kaldırmaz; yaralı hayvanlara yardım etmek etik ve erdemli bir davranıştır.

Sorular

  • Ormanlarımız her yıl neden yanıyor?

    Nedenler karışıktır: doğal etkenler (özellikle yıldırım) ve büyük oranda insan kaynaklı ihmal/kazalar veya kasıtlı yakmalar; iklim krizi de yangın sezonlarını uzatıp riskleri artırıyor.

  • Hangi ormanlar yangına bağımlıdır?

    Akdeniz ormanları, Kaliforniya, Orta Şili, Güney Afrika'nın batısı ve Güneydoğu ile Güney Avustralya'nın bazı ormanları yangına bağımlı veya yangına adapte olmuş ekosistemlerdir.

  • Tüm ormanlar yangına dayanıklı mı?

    Hayır; örneğin Amazon yağmur ormanları ve Doğu Karadeniz ormanları yangına toleranslı değildir ve yangın onlar için yıkıcıdır.

  • Yıldırımlar yangın başlatabilir mi ve ne sıklıkla?

    Evet; yıldırımlar önemli doğal yangın kaynağıdır, dünyaya saniyede ~100 yıldırım düşer (günde ~8 milyon) ve Türkiye'de yıldırım kaynaklı ortalama ~250 yangın/yıl raporlanmıştır.

  • Yangınların en yaygın sebepleri nelerdir?

    İhmal ve kazalar (anız yakma, çöp yakma, sigara, piknik ateşleri, elektrik kabloları, trafik kazaları vb.) en yaygın ve çoğu önlenebilir nedenlerdir; 1997'den beri Türkiye'de tüm yangınların ~%50'si bu tür nedenlerle çıkmıştır.

  • Kasıtlı çıkarılan yangınlar ne kadar yaygındır?

    Türkiye'de 1997'den beri tüm yangınların yaklaşık %10'u ve sebebi bilinenlerin ~%14'ü kasıtlı çıkarılmış yangınlardır; ayrıca sebebi bilinmeyenler ~%30 civarındadır.

  • Elektrik hatları yangın başlatabilir mi?

    Evet; yalıtımı olmayan veya bakımı yapılmamış hatlar korozyon ve genleşme nedeniyle kıvılcım çıkarıp yangın başlatabilir; örnek olarak Mersin'de gerilim hattı kıvılcımları yangınlara neden oldu.

  • Yangının büyüyüp yayılmasını ne belirler?

    Yakıt kuruluğu, hava sıcaklığı, atmosferik nem, rüzgâr, topoğrafya, yangın koridoru ve müdahale kapasitesi gibi faktörler yangının yayılmasını belirler.

  • Yangın söndürüldükten sonra hemen ağaç dikmeli miyiz?

    Hayır; uygun olmayan, ekolojiyle uyuşmayan ağaçlandırma ormanı bozabilir; doğal rejenerasyon genelde hızlıdır (makiler 1–2 yılda), uygun ekolojik müdahaleler gerektiğinde bilimsel temelde yapılmalıdır.

  • İklim değişikliği yangınları nasıl etkiliyor?

    İklim krizi yangın sezonlarını uzatıyor, kuraklıkları artırıyor ve yangın riskini hem sıklaştırıyor hem de daha şiddetli yangınlara yol açıyor; yeni coğrafyalarda daha büyük yangınlar görülüyor.

Ön Bilgiler

  • Temel ekoloji bilgisi (ekosistem, adaptasyon, su-döngüsü)
  • Temel botanik bilgisi (bitki türleri, maki, ağaç ömrü)
  • Temel fizik (ısı transferi, elektriğin doğası, yıldırım fiziksel özellikleri)
  • Temel kimya (yanma reaksiyonlarının temel anlayışı)
  • Meteoroloji / iklim temelleri (nem, rüzgâr, sıcaklık etkileri)
  • Ormancılık ve yangın yönetimi hakkında temel kavramlar
  • İstatistiksel düşünme (yüzdeler ve risk kavramları)

Tarihsel Bağlam

  • 2019'da çekilen ve yangın ekolojisini anlatan Evrim Ağacı videosu
  • 2021 yılı bağlamında yaşanan ve video tarafından referans verilen yangınlar
  • 1997'den beri Türkiye'de yılda ortalama 250 yıldırım kaynaklı yangın; 1997'den beri yangınların yüzde 50'si ihmalkar/kazalar nedeniyle; sebebi bilinen yangınların yüzde 70'i önlenebilir sebeplerle çıkıyor
  • Mersin'de son 2 yılda 2 ayrı yangının gerilim hattı kıvılcımları nedeniyle başlaması
  • 2003'te ABD San Diego civarında çıkan 3 ayrı yangın; 16 kişi öldü, 2500 ev yandı, 303.500 hektar alan kül oldu; terör saldırısı şüphesi
  • 1942'de Japonya'nın Amerika'ya gönderdiği yaklaşık 9000 alev balonu deneyi; yaklaşık 300 balon Amerika'ya ulaştı
  • Amerika'nın Vietnam Savaşı sırasında yaptığı yaygın bombardımanların birçok ormanı ateşe vermesi
  • Bu yıl Big Bear Gölü'ndeki yangının yıldırım kaynaklı başlaması (ABD)
  • Son 1–1.5 ay içinde büyük yangınlar: ABD (Oregon, Kaliforniya), Kanada (Ontario, Manitoba), Rusya (Sibirya), Batı Akdeniz (Sardinya), Costa Brava, Doğu Akdeniz (Türkiye, Yunanistan, Kıbrıs, Lübnan, Suriye), Finlandiya
  • Sibirya'daki yangınlardan birinin yaklaşık 1,5 milyon hektarı kapsaması
  • Geçen yıl Grönland'da iki yangın çıkması
  • Homo sapiens öncesi dönem
  • Milyonlarca yıllık süre (Anadolu'nun Akdeniz kıyılarındaki ormanların varlığı)
  • 100-150 yıllık ağaç ömrü
  • 40-50 yıllık yangın döngüsü
  • Son 50 yıl
  • 1997–günümüz
  • 1955–1975 (Vietnam Savaşı dönemi)
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Elektrik kablolarının yalıtılmamış olması ve bunun (dünya genelinde böyle olduğunun) ileride anlatılması

Bunlar arasında en yaygın sebep, elektrik kabloları. O kablolar yalıtılmış değiller - ki dünya genelinde bu böyle, bunu da ileride anlatacağım size. Dolayısıyla bakımları düzgün yapılmazsa, bu kablolar korozyon nedeniyle kıvılcım saçabiliyorlar.

Bu pazar, önümüzdeki yıllarda gelecek bir felaketi ve ilgili bilimsel öngörüyü anlatacağı video

Çünkü yangın ekolojisi çok iyi oturmuş bir bilim sahası ve tıpkı salgınbilim, yani epidemiyolojide olduğu gibi, ekolojideki öngörüler de oldukça isabetli. Size bu pazar, henüz başımıza gelmemiş ama önümüzdeki yıllarda gelecek bir diğer felaketi, bir diğer bilimsel öngörüyü anlatacağım. Eğer kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini açabilirsiniz.