- kanser
Videoda doğrudan tıbbi tanımı verilmese de bağlamı şu: bir hastalık olarak testin hedefi; örneğin ‘Türkiye'de kanserin görülme sıklığı 1000'de 1’ ifadesiyle her 1000 kişiden 1'inde kanser görüldüğü belirtilir.
- kanserin görülme sıklığı
Videoda örnek olarak verilen oran: 1000'de 1. Yani her 1000 kişiden 1'inde kanser görülüyor olması; testin yorumlanmasında nüfustaki bu temel oranın (prevalans/prior) önemi vurgulanır.
- laboratuvar
Videodaki bağlamda size kanser olup olmadığınızı söyleyen tıbbi testi yapan kurum; test sonuçlarını veren yer. Laboratuvarın sonuçları kusursuz değil ama örnekte 'şehrin en iyisi' olduğu ve %99 ihtimalle doğru sonuç verdiği söylenir.
- testin doğruluk / başarı oranı
Videoda laboratuvar için verilen: %99 ihtimalle doğru sonuç veriyor. Bu, hem kanser varsa testin kanseri tespit etme olasılığı (%99) hem de kanser yoksa testin negatif sonuç verme olasılığı (%99) şeklinde aktarılır.
- doğru pozitif
Videoda şöyle tanımlanır: Eğer kanseriniz varsa, laboratuvar %99 ihtimalle kanserinizi tespit ediyor. Buna doğru pozitif diyoruz.
- doğru negatif
Videoda şöyle tanımlanır: Eğer kanser değilseniz, laboratuvar sonuçları %99 ihtimalle negatif geliyor. Buna doğru negatif diyoruz.
- hatalı pozitif (Tip-1 Hata)
Videoda şöyle açıklanır: %1 ihtimalle laboratuvar hata yapıyor; yani aslında siz kanser değilken bile kanser olduğunuzu söylüyor. Buna hatalı pozitif veya Tip-1 Hata diyoruz.
- hatalı negatif (Tip-2 Hata)
Videoda şöyle açıklanır: %1 ihtimalle laboratuvar hata yapıyor; yani eğer kanserseniz, kanser olmadığınızı söylüyor. Buna hatalı negatif veya Tip-2 Hata diyoruz.
- pozitif test sonucu
Videoda kullanılan anlamıyla: laboratuvarın test sonucunun 'pozitif' çıkması, testin size 'kanseriniz var' dediği durumu ifade eder. Örnekte 5000 kişide 55 pozitif sonucu ve bu 55'ten yalnızca 5'inin gerçekten hasta olduğu gösterilir.
- negatif test sonucu
Videoda kullanılan anlamıyla: laboratuvarın test sonucunun 'negatif' çıkması, testin size 'kanseriniz yok' dediği durumu ifade eder.
- olasılık matematiği
Videoda kısaca vurgulandığı üzere: ihtimallerin nasıl hesaplandığına dair matematik; tekil yüzdelerin (örneğin testin %1 hata yapma oranı) doğrudan yorumlanamayacağı, nüfus içindeki görülme sıklığıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. ('Olasılık matematiği bu şekilde çalışmıyor!' ifadesiyle anlatılır.)
- tekil olasılık
Videoda uyarıldığı şekliyle:tek başına verilen bir olasılık değeri (ör. testin %1 hata yapma olasılığı) ile sonucun gerçek durumu (ör. pozitif test aldığınızda gerçekte hasta olma ihtimali) karıştırılmamalıdır; tekil olasılıkların ne anlama geldiğinin iyi düşünülmesi gerektiği vurgulanır.
- tekrar test / ikinci görüş
Videoda açıklanan uygulama: aynı testin aynı laboratuvarda tekrar edilmesi veya ikinci/üçüncü bir laboratuvardan görüş alınması. Örnekte, ikinci bir laboratuvardan da pozitif sonuç alınırsa kanser olma ihtimalinin %9'dan %90'ın üzerine çıkabileceği; bu yüzden bazen bir kişiye testi birden fazla defa uygulandığı anlatılır.
- isabetlilik (test isabeti)
Videoda örnek verilen ifade: bazı modern testlerin %99.999 isabetliliğe sahip olduğu belirtilir. Burada 'isabetlilik', testin doğru sonuç verme oranının çok yüksek olması anlamında kullanılır.
- kanıt / kanıt toplamak
Videoda Bayes Teoremi bağlamında vurgulanan kavram: bir olgu veya gerçeklikle ilgili ne kadar çok kanıt toplarsak, onun gerçekliğinden o kadar emin olunur; ancak bu eminlik hiçbir zaman %100'e ulaşmayacaktır. Ayrıca Bayes Teoremi'nin kanıtları sonuçlara doğru şekilde bağlamayı öğrettiği belirtilir.
- Bayes Teoremi
Videoda doğrudan formül verilmeden şöyle anlatılır: Bilimin kalbinde yer alan, çok önemli bir matematiksel teorem. Temel prensibi olarak, eldeki kanıtları (test sonuçlarını) gerçeklik hakkındaki önceki bilgimizle doğru şekilde bağlayarak olasılıklarımızı güncellememizi sağlar. Videoda öğrenilen ana fikirler: daha çok kanıt topladıkça gerçekliğe olan eminliğimiz artar ama hiçbir zaman %100 olmaz; Bayes Teoremi bize kanıtlarımızı sonuçlarımıza doğru şekilde bağladığımızdan emin olmamızı ve her şeyi kesin bildiğimiz yanılgısına düşmememizi öğretir.