Kültürel Evrim: Memeler Sizi Nasıl Sömürüyor?

667 B görüntülenme11.09.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıÇiçek Virüsünün Son Kurbanı: Janet Parker, Bir Lab Sızıntısı Nedeniyle Ölmüş Olabilir mi?
Derinlemesine

Özet

Video, sosyal medyanın neden giderek daha çok çatışma, öfke ve kutuplaşma ürettiğini; bunun kültürel evrim, mem teorisi ve insan bilişsel zaafları ile nasıl ilişkilendiğini evrimsel bakış açısıyla açıklıyor. Memlerin (kültürel birimlerin) nasıl yayıldığı, attention economy, mutasyon, seçilim, yankı odaları ve duyguların (özellikle öfkenin) viralite üzerindeki etkisi örneklerle anlatılıyor.

Terimler

  • Contrarianism (muhalefetçilik)

    Sosyal medyanın giderek artan miktarda aykırılıktan beslendiği durum; sadece siyasi muhalefet değil, son derece nötral bir paylaşımın altında bile konuyu fazla ciddiye alıp sataşmaya başlama veya paylaşımı yapan kişiye bir şeyler dayatma çabası gibi davranışları tanımlamak için kullanılan terim.

  • Evrim

    Doğa yasası olarak yalnızca biyolojiyle ilgili olmayan bir süreç; birbirine benzer ama aynı olmayan birimlerden oluşan varyantların nesil nesil üretilmesi veya üretilmesi, popülasyon olması, o popülasyon içinde çeşitlilik olması, popülasyonun nesilleri arasında bir nebze bağlantı olması ve bu çeşitliliğin değişen çevre şartlarıyla etkileşimine göre seçilmesi ve elenmesi koşullarının sağlandığı yerlerde işleyen, hayatta kalan varyantların yeni nesillere daha benzer biçimlerde türetilmesiyle popülasyonu değiştiren zorunlu bir doğa yasası.

  • Meme / Mem

    Richard Dawkins'in kullandığı anlamda, ismini 'gene' yani bildiğimiz 'gen' sözcüğünden alan ve kültürel etkileşim içinde bir beyinden diğer beyne sıçrayan fikirler, davranışlar ve stiller; tıpkı biyolojik genler gibi kültür içinde aktarılan birimler. İnternette viral yayılan kedi fotoğrafları, danslar, bir köprü fotoğrafı veya arkadaşlarla paylaşılan fikirler hepsi birer mem olabilir. Bir memin mem olması için illa viral/popüler olması gerekmez; kültür içinde üretilen fikir, davranış veya stil olması yeterlidir.

  • Viral / Viralite

    Memlerin yayılımının virüslerin yayılımını neredeyse birebir taklit etmesi durumu; bir memin bir zihinden diğerine geçebilmesi için iki zihin arasında etkileşim olması gerektiği, bazı memlerin yayıldıkları yere daha uyumlu oldukları için çok daha fazla çoğalıp yayılabildiği ve bir memin yayılma başarısının 'viral' olarak nitelendirilebileceği anlamı. Ayrıca 2009 araştırmasına göre viraliteyi en çok artıran duygu öfke olup, sonra hayranlık gelir; üzüntü viraliteyi azaltır.

  • Virüs

    Transkriptin kullandığı ifadeyle 'ölü gen paketçikleri' olarak anılan, bir konaktan diğerine atlayarak yayılan biyolojik öğeler; memlerin yayılımı ile karşılaştırılan örnek. Virüslerin bir konaktan diğerine atlayabilmesi için temas gerektiği, çok sayıda virüs varyantı oluştuğu ve sadece uyumlu olanların seçilip çoğaldığı; ayrıca bazı virüslerin evrimsel süreçte konağa fayda sağlayabilecek rolleri de olabildiği (örneğin memelilerin üreme sistemiyle ilişki) anlatılmaktadır.

  • Popülasyon

    Evrimin işleyebilmesi için gerekli koşullardan biri olan, üzerinde varyantların üretildiği ve nesiller boyunca bağlantı olan bireyler topluluğu; popülasyon içinde çeşitlilik olması, nesiller arası bağlantı ve seçilim baskılarının işlemesiyle evrim gerçekleşir.

  • Varyant

    Bir popülasyon içinde birbirine benzer ama aynı olmayan birimler veya versiyonlar; bu varyantlar nesiller boyunca üretilir, seçilim baskıları altında bir kısmı hayatta kalır diğerleri elenir ve hayatta kalanlara daha benzer yeni varyantlar türetilir.

  • Seçilim baskıları

    Popülasyon içindeki değişken çeşitliliğin, değişen çevre şartlarıyla etkileşimine göre bazı varyantların hayatta kalmasını ve bazıların elenmesini sağlayan dışsal/zamansal etkenler; bu baskılar altında başarılı olan varyantlar çoğalır.

  • Mutasyon

    Memlerin veya virüslerin zihinden zihine ya da vücuttan vücuda geçerken uğradığı küçük değişiklikler; bir memin her geçişinde ufak tefek metin eklemeleri, yeni perspektifler, başka karelerle zenginleştirme veya renk değiştirme gibi değişikliklerle farklılaşması, tıpkı virüslerde olduğu gibi bazı varyantların bu mutasyonlar arasından daha uyumlu olanlarının seçilmesine yol açar.

  • Karmaşıklık hiyerarşisi

    Bilimin ve doğa yasalarının farklı düzeylerde işlediği katmanlı yapı: fizik en temel düzeyde, onun üzerinde kimya, ardından biyoloji, psikoloji gibi daha üst düzey ve daha karmaşık sistemlerin yer aldığı hiyerarşi. Alt düzey bilimlerin (örneğin fizik) araçlarıyla üst düzeydeki karmaşık sistemleri açıklamaya çalışmanın genelde yetersiz kalacağı, çünkü aradaki ilişkilerin tam çözülemediği ve üst düzey etkileşimlerin alt düzey araçların sınırlarını aşabildiği vurgulanır.

  • Kütleçekimi yasası (gravity)

    Fizikte örnek verilen, civarda herhangi bir kütle olması durumunda kütleçekimi yasasının işlemesi için yeterli olduğu, yani uzay-zaman dokusunun bükülmesinin gerçekleştiği temel düzey yasa örneği; daha temel seviyedeki yasalarda genelde daha az şart gerektiği vurgulanır.

  • Dikkat (attention)

    İnsanların sınırlı bir zaman diliminde belli şeylere odaklanabildikleri zihinsel kaynak; zihinlerimizde kaynakların kısıtlı olması nedeniyle bütün memlerin o kısa dikkat aralığı için rekabet ettiği, sosyal medya uygulamalarının ve platformların kullanıcıların kısacık dikkat dilimi için mücadele ettiği ve bu yüzden bazı platformların başarısının dikkat çekme becerilerine bağlı olduğu anlatılır.

  • Algoritma

    Sosyal medya platformlarının içerik gösterimini ve kullanıcı etkileşimini yönlendiren mekanizması; örneğin TikTok'un algoritmasının dünya genelindeki kullanıcıları ekrana kitlemek konusunda çok başarılı olması ve sosyal medya algoritmalarının çatışmayı/öfkeyi seven içerikleri daha çok insana göstererek bir kısır döngü yaratabilmesi şeklinde kullanılır.

  • Yankı odaları (echo chambers)

    Benzer düşünen kişilerin bir araya gelip kendi fikirlerini doğruladıkları ortamlar; bu ortamlar, kendilerine bulaşmış fikir virüslerini benzer zihinlere kolayca yayıp güçlendirirler. İzole birkaç yankı odası olduğunda her bir odanın ürettiği memler diğer odada malzeme olarak kullanılabilir ve karşılıklı bir geri besleme döngüsü oluşur. Ayrıca tek bir yankı odası varsa memler kısa sürede doyar ve tektipleşir; birden fazla izole ve zıt yankı odası evrimsel açıdan daha karmaşık etkileşimlere yol açar.

  • Bilişsel önyargılar ve mantık safsataları

    İnsan zihninin zaafları olarak tanımlanan ve memlerin yayılımını kolaylaştıran faktörler; mantık safsataları ve bilişsel önyargılar memlerin yayılarak hayatta kalmasına katkı sağlar ve bu zaafların detayları ileride tek tek incelenecektir.

  • Duygular

    Sevgi, korku, öfke, utanç gibi duygular; duygulara hitap eden olayların hafızada daha kalıcı yer ettiği ve internette üretilen memlerin veya siyasi mesajların doğruluk payından bağımsız olarak spesifik duyguları tetiklemeyi hedeflediği, bir mesajın doğruluğundan çok duygularınızı sömürebilmesinin yayılma başarısını belirlediği vurgulanır.

  • Öfke

    2009 araştırmasına göre bir haberin yayılma ihtimalini en çok artıran duygu; öfke viraliteyle en ilişkili olan duygu olarak tespit edilmiş, ardından hayranlık gelmekte ve pozitif duygular veya üzüntü viraliteyi daha az artırmakta veya azaltmaktadır.

  • Baskın memler (dominant memes)

    Bir kültürde çok daha uyumlu oldukları için çok daha fazla çoğalan, yayıldıkları kültürü dönüştürebilen ve bir diğer mem tarafından egale edilene dek baskın hale gelen memler; her memin er ya da geç tahtından edildiği fakat baskınlaşmanın kültürü dönüştürücü etkisi olduğu anlatılır.

  • Orta yol safsatası (middle-ground fallacy)

    İki tarafın çatışması durumunda her zaman ortada bir yolun doğru olacağını varsayan hata; iki tarafın çatışıyor olması, her ikisinin de haksız veya ortadaki görüşün doğru olduğunu garanti etmez ve orta yolun doğru olması olası olmakla birlikte otomatik bir sonuç değildir.

  • Kısır döngü (feedback loop)

    Sosyal medya ortamında insanların öfkeye eğiliminin ve platform algoritmalarının birbirini besleyerek daha fazla öfkeli içeriğin algoritmaya daha çok beslenmesine yol açtığı döngüsel süreç; algoritmanın öfkeli paylaşımları daha çok göstermesi ve insanların öfkeye çekilmesinin algoritmayı daha çok beslemesi şeklinde tanımlanır.

  • Biyoreaktör (biyoreaktör benzetmesi)

    Yankı odalarının metaforik tanımı olarak kullanılmış; yankı odaları bir biyoreaktör gibi davranarak hem dışarıdan gelen uygun memleri amplifiye eder hem de kendi içinde ürettiği memleri başka komünitelere hızlıca yayabilen, memlerin evrimleştiği ve farklı versiyonlara dönüştüğü ortamlar olarak anlatılır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Evrim sadece biyoloji ile ilgilidir.

    Evrim, varyasyon, tekrar ve seçilim şartlarının olduğu her yerde işleyecek genel bir süreçtir; kültür ve fikirlerin değişiminde de etkilidir.

  • Üst düzey bilimleri tamamen fiziğe indirgemek her zaman mümkündür ve yeterlidir.

    Temelde fiziksel açıklamalar mümkün olsa da, karmaşık üst düzey etkileşimleri alt düzey araçlarla pratikte açıklamak çoğu zaman imkansız veya işlevsizdir; üst düzey yasalar kendi bağlamlarında geçerlidir.

  • Meme kelimesi sadece internetteki kalın yazılı komik görselleri ifade eder.

    Dawkins'in tanımında meme, genel olarak kültürel bilgiyi taşıyan ve beyinden beyine geçen herhangi bir fikir/ davranış/stildir; internet memeleri bunun sadece bir türüdür.

  • Viral olmak bir içeriğin doğru veya işlevsel olduğunu kanıtlar.

    Bir içeriğin yayılma başarısı doğrulukla zayıf ilişki içindedir; duygusal etki ve dikkat çekicilik viralliği çok daha fazla belirler.

  • Yenilikçi veya çok özgün olmak memsel başarının garantisidir.

    Özgünlük tek başına yeterli değildir; başarılı memler zihinsel zaaflardan faydalanır, uygun ortamlarda çoğalır ve gerektiğinde farklı topluluklara uyum sağlayacak şekilde evrimleşir.

  • Orta yol (her çatışmanın ortası) her zaman doğrudur.

    Orta yolun doğru olması şart değildir; iki taraf çatışıyorsa biri düpedüz hatalı olabilir, bu yüzden orta nokta otomatik olarak doğru sayılmaz (orta yol safsatası).

  • Sosyal medyanın varlığı insanların çatışma eğilimini tamamen icat etti.

    Sosyal medya çatışmayı görünür ve yaygın hale getirebilir ve bunu güçlendiren koşullar yaratır; fakat insanların çatışma eğiliminin önceden var olup olmadığı kesin değildir — her iki etken de rol oynayabilir.

  • Üzüntü uyandıran içerikler daha fazla paylaşılır ve böylece daha viral olur.

    Araştırma sonuçlarına göre üzüntü viraliteyi azaltır; öfke ve hayranlık paylaşımı artıran duygulardır.

  • Yankı odaları sadece dışardan gelen fikirleri amplifiye eder ve sadece pasif bir etkiye sahiptir.

    Yankı odaları aynı zamanda kendi içinde yeni, daha uç memler üreten aktif biyoreaktörlerdir ve diğer topluluklara da bu uç varyantları hızla yayabilirler.

  • Sosyal medya platformları tarafsızdır ve içeriklerin yayılmasını sadece organik tercihlere bırakır.

    Platform algoritmaları kullanıcı etkileşimini maksimize edecek şekilde tasarlandığından öfke ve çatışmayı artıran içerikleri tercih edecek biçimde çalışabilir; bu da memetik seçilimi etkiler.

Sorular

  • Sosyal medya neden giderek artan miktarda çatışma ve öfke üretiyor?

    Çünkü memetik evrim, duyguları (özellikle öfkeyi) tetikleyen içerikleri selektif olarak güçlendiriyor; algoritmalar ve yankı odaları bu tür içerikleri daha fazla kişiye göstererek yayılmayı hızlandırıyor.

  • Evrim sadece biyolojiyle mi ilgilidir?

    Hayır; evrim genel bir süreçtir ve varyasyon, nesiller arası aktarım ve seçilim koşulları sağlandığında kültür, teknoloji ve fikirler gibi üst düzey sistemlerde de işler.

  • Meme (mem) nedir?

    Meme, bir beyinden diğerine geçen fikir, davranış veya stil gibi kültürel aktarım birimidir; internetteki mizah görselleri bunlardan sadece bir örnektir.

  • Neden bazı fikirler veya paylaşımlar viral oluyor, diğerleri olmuyor?

    Viralliği belirleyenler; içeriğin çevreyle uyumu, dikkat çekiciliği, duygusal etkisi (özellikle öfke/hayranlık), ve zihinsel zaaflardan faydalanabilme kapasitesidir; doğruluk çok daha az etkilidir.

  • Memler virüslerle nasıl benzerlik gösterir?

    Her ikisi de konak temasıyla yayılır, aktarımlar sırasında mutasyona uğrar, uygun koşullarda seçilip çoğalır ve konağın zaaflarından faydalanırlar.

  • Öfkenin viralliğe etkisi nedir?

    Araştırmalar, öfkenin bir haberin veya içeriğin paylaşılma ihtimalini en çok artıran duygu olduğunu gösteriyor; hayranlık ikinci, üzüntü ise viraliteyi azaltıyor.

  • Yankı odaları ne işe yarar ve neden tehlikeli olabilir?

    Yankı odaları benzer düşünenleri bir araya getirerek memleri güçlendirir, uç varyantların geliştiği ve diğer topluluklara aktarılabilecek agresif memlerin üretildiği bir biyoreaktör işlevi görür.

  • Sosyal medya platformları memlerin yayılmasını nasıl etkiliyor?

    Platformlar kullanıcı dikkatini maksimum tutacak şekilde tasarlanmış algoritmalar kullanır; bu da öfke ve çatışmayı besleyen memlerin daha çok görünmesine ve yayılmasına yol açar.

  • Sosyal medyanın yükselişi insanlar arasındaki çatışma arzını mı arttırdı?

    Bu kesin değil; sosyal medya çatışmayı görünür ve yaygın kılabilir ancak insanların doğası zaten çatışma eğiliminde olabilir ve algoritmalar bu eğilimi güçlendiriyor olabilir — muhtemel bir kısır döngü söz konusu.

  • Çevrimiçi fikir çatışmalarına girmek mantıksız mı?

    Her çatışma işlevsiz değildir, fakat modern sosyal medya genellikle anlamlı tartışma için verimsiz bir zemin sunduğundan, neye maruz kaldığınızı bilerek ve zihnen hazırlıklı olarak katılmak daha sağlıklıdır.

Ön Bilgiler

  • Evrimsel temeller: varyasyon, seçilim, kalıtım kavramlarına temel aşinalık
  • Meme kavramının temel bilgisi (Dawkins'ten gelen kültürel birim fikri)
  • Sosyal medya temel işleyişi (algoritma temelli öneri sistemleri, paylaşım mekanikleri)
  • Bilişsel psikoloji hakkında temel bilgi (duyguların hafıza ve davranış üzerindeki etkisi)
  • Temel sosyoloji/kültür bilgisi (kültürün nasıl yayıldığı ve topluluk yapıları)
  • Dikkat ekonomisi/ekonomi teorisine genel aşinalık yardımcı olur

Tarihsel Bağlam

  • 1976 Bencil Gen kitabının yayınlanması, Richard Dawkins'in 'meme' kavramını ortaya koyması
  • 2009 Online İçerikleri Viral Yapan Şey Nedir? başlıklı araştırmanın yayımlanması
  • Myspace'in popülaritesinin düşmesi ve gerilemesi
  • Tumblr'ın popülaritesinin düşmesi ve gerilemesi
  • Clubhouse'un yükselişi ve sonrasında ilginin azalması
  • Google+'ın kapanması
  • İnternet ve sosyal medya dönemi

Kişiler

  • Richard Dawkins

    1976'da yayımlanan Bencil Gen kitabında 'meme' kavramını ilk ileri süren kişi olarak anıldı

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Zihnin zaafları: aşağıya bırakılan kapsamlı listedeki her bir zaafı ilerleyen videolarda teker teker ele almak (mantık safsataları ve bilişsel önyargılar).

İşte bir nevi "fikir virüsleri" olan memler de, zihnin zaaflarından faydalanıyor. Bu zaafların hepsine burada girmem mümkün değil, aşağıya müthiş kapsamlı bir listemizi bırakıyorum, onu mutlaka inceleyin, ilerleyen videolarda da bunlara teker teker bakacağız. Ama genel olarak mantık safsataları ve bilişsel önyargılar dediğimiz zaaflar, memlerin yayılımını en çok kolaylaştıran faktörler.

Evrim yasasının ve evrim için gereken şartların detaylarını ilerleyen videolarda daha ayrıntılı ele alma

Ama işte bu şartlar bir kez sağlandı mı, evrim yasası da olanca gücüyle işlemeye ve o popülasyonu değiştirmeye başlıyor. Bunların detaylarına ilerleyen videolarda daha da fazla gireriz; eğer kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Ama tüm bunların sosyal medyadaki öfkeyle alakasını hemen anlayamamış olabilirsiniz.