Riskmetre: Neden Bu Kadar Çok Risk Alıyorsunuz?

281 B görüntülenme23.06.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Videoda konuşmacı, insanların günlük yaşamlarında sahip oldukları hayali bir "risk-metresi" kavramı üzerinden risk toleransı, risk algısı ve bu algıyı etkileyen faktörleri (tatil psikolojisi, sosyal baskı, sosyal medya, bilişsel önyargılar) açıklıyor; ulaştırma araçlarının göreli riskleri ve gerçek hayattan örneklerle (denizanası, motosiklet istatistikleri, Ölüm Yolu, selfie ölümleri, COVID aşı algısı) bu kavramların nasıl işlediğini gösteriyor.

Terimler

  • knidosit hücreleri

    Denizanalarının tentaküllerinde bulunan knidosit hücreleri, avlarını paralize eden ve hatta öldüren nörotoksinler salgılar.

  • nörotoksinler

    Denizanalarının tentaküllerinde bulunan knidosit hücreleri, avlarını paralize eden ve hatta öldüren nörotoksinler salgılar.

  • denizanası (Olindias cinsi)

    Şimdiki tahminimce Olindias cinsi bir denizanasıydı. (Konuşmada Olindias adıyla anılan bir denizanası cinsi olduğu ve tentaküllerinin dokunduğu yerlerde kızarıklık, sızlama gibi etkiler bırakabildiği anlatılmaktadır.)

  • risk-metre / riskmetre

    Ben bunu herkesin kafasının üzerinde yanan hayali bir "risk-metre" gibi hayal ediyorum. Risk-metrenin gösterdiği şey, sizin herhangi bir saniye içinde herhangi bir nedenle ciddi bir şekilde yaralanma, istemediğiniz sonuçlarla yüzleşme veya ölme ihtimaliniz gibi düşünülebilir. İşte evinizde oturduğunuz yerde dururken ölüm riskiniz, paraşütle atlarken olduğundan çok daha düşük. ... Yani hepimizin bir arka plan riski var; hiçbirimiz bu hayatta sıfır riske erişemiyoruz. Her şeyi doğru yapsanız, atıyorum deprem riski var. Evinizi güvenli bir yerde seçseniz, meteor düşme riski var; o ihtimal ne kadar düşük olursa olsun... Yani risk-metremiz her an belli bir sayıyı gösteriyor ve her saniye dalgalanıyor; ama biz bir karar verdiğimizde, yani mesela oturduğumuz yerden kalkıp da trafiğe çıkmayı seçtiğimizde, o risk-metre de yukarı doğru ilerlemeye başlıyor. (Örnek olarak: Dolayısıyla siz evde otururken bile risk-metreniz atıyorum 3 milyarda 1 olasılığını gösteriyor. Yani her bir saniye sizin için 3 milyar yüzlü bir zar atılıyor ve spesifik bir sayı, mesela 47 gelecek olursa, ölüyorsunuz.)

  • risk toleransı

    Bu farkı yaratan ne? "Risk toleransı". Aldığımız kararlar risk-metremizi sürekli oynatıyor; ama o metrenin gösterdiği değeri ne zaman aşağıya indirmeye çalıştığımız, yani "riskten kaçınma" davranışının başladığı nokta, kişiden kişiye çok değişiyor. Mesela kimi insan için bir uçağa binmek bile müthiş bir korku kaynağıyken, bazı insanlar o uçaktan paraşütle atlamayı bir eğlence olarak görebiliyor. Aslında uçakta oturmanın riski ile uçaktan paraşütle atlamanın riski herkes için hemen hemen aynı. O karar, herkesin risk-metresini az çok eşit derecede oynatıyor. Ama uçaktan atlamayı seçenlerin risk toleransları, paraşütle atlamayı göze alamayanlara göre çok daha yüksek, yani riskten kaçınmaya başlamaları için riskin çok daha fazla artması gerekiyor - ki insanların bu özelliğini genelde "cesaret" olarak niteliyoruz. Ama risk toleransı her zaman "objektif gerçekler"le ilgili değil; ... "risk toleransı" dediğimiz şeyin sadece objektif gerçeklerle değil, direkt olarak bizim risk faktörlerine yönelik öznel algılarımızla da şekillendiğini gösteriyor.

  • riskten kaçınma

    Metrenin gösterdiği değeri ne zaman aşağıya indirmeye çalıştığımız, yani "riskten kaçınma" davranışının başladığı nokta, kişiden kişiye çok değişiyor.

  • arka plan riski

    Yani hepimizin bir arka plan riski var; hiçbirimiz bu hayatta sıfır riske erişemiyoruz. Her bir saniye sizin için 3 milyar yüzlü bir zar atılıyor ve spesifik bir sayı, mesela 47 gelecek olursa, ölüyorsunuz. Onun dışındaki herhangi bir sayı gelirse, o saniye de yaşamaya devam ediyorsunuz, sonra zar tekrar atılıyor. Yani hepimizin bir arka plan riski var; hiçbirimiz bu hayatta sıfır riske erişemiyoruz.

  • risk algısı

    Ama risk toleransı her zaman "objektif gerçekler"le ilgili değil; bunu COVID aşıları konusunda da gördük. Tespit edilen bütün olağan yan etkilerine rağmen, ortalama bir vatandaş için COVID-19 aşısı olmanın riski, aşıyı olmayıp da COVID-19 hastalığına yakalanmaktan onlarca, hatta kimi durumda yüzlerce kat daha düşüktü. Buna rağmen bazı insanlar aşıyı "çok riskli" bularak, ölümcül bir hastalığı, ölümcül olmayan aşılara yeğlediler. Bu, şahsi bir kanaat olarak değil, nesnel olarak hatalı bir tercih; ama bu motivasyonun ardındaki sebep her ne olursa olsun, "risk toleransı" dediğimiz şeyin sadece objektif gerçeklerle değil, direkt olarak bizim risk faktörlerine yönelik öznel algılarımızla da şekillendiğini gösteriyor.

  • optimizm önyargısı

    İşte burada devreye risk algımız giriyor. İnsanlar eğlendiklerini, başarılı olduklarını, mutlu olduklarını hissetmeye başladıkları anda, "optimizm önyargısı" denen bir bilişsel önyargıya kapılmaya başlıyorlar. Normal zamanlarda yüksek riskli olarak değerlendirdikleri şeyleri, tatilin yarattığı öfori anlarında sıradan davranışlar olarak değerlendiriyorlar.

  • statüko önyargısı

    Buna, "statüko önyargısı" diyoruz. Tatile gittiğinizde "statüko"nuz, yani alışageldiğiniz norm zaten değişmiş oluyor; yani tatile gitmiş olmakla, halihazırda ekstra bir risk aldığınızı düşünüyorsunuz. Dolayısıyla "yabancı birinin arabasına binmek, fazladan birkaç bira daha içmek, daha yüksek bir kayadan atlamak ne kadar ekstra risk yaratabilir ki" diyorsunuz.

  • yargılanmama özgürlüğü

    İşte bu davranışsal dönüşümün arkasındaki birçok nedenden biri, "yargılanmama özgürlüğü". Gündelik yaşantımızda iş arkadaşlarımızın, okul arkadaşlarımızın, ailemizin ve tanıdığımız insanların, yani Sosyal Kimlik Teorisi videosunda konuştuğumuz gibi "kabilemiz"in, bizi davranışlarımız ve tercihlerimiz nedeniyle yargılayacağını bildiğimiz için, o sosyal kimliğe uyabilmek adına kendimizi sınırlandırıyoruz. Onların istediği türden bir insan olmaya çalışıyoruz. Kabileden dışlanmak istemiyoruz. Ama tatile gidip de hiç tanımadığımız ve bir daha asla görmeyeceğimiz yabancıların arasına karıştığımızda, nihayet kendimiz gibi olmak için bir fırsat buluyoruz.

  • Sosyal Kimlik Teorisi

    Sosyal Kimlik Teorisi videosunda konuştuğumuz gibi "kabilemiz"in, bizi davranışlarımız ve tercihlerimiz nedeniyle yargılayacağını bildiğimiz için, o sosyal kimliğe uyabilmek adına kendimizi sınırlandırıyoruz.

  • sosyal medya / dijital kabileler etkisi

    Sosyal medyayı düşünün. Sosyal medya dediğimiz şey nedeniyle, sosyal kimliğimize ilişkin kabilemize olan bağlılığımız inanılmaz arttı. Artık sadece her gün gördüğümüz 15-20 iş veya okul arkadaşımızla değil, son 20-30 sene boyunca tanıştığımız yüzlerce, hatta binlerce arkadaş ve tanıdığımızla anlık olarak iletişim kurabiliyoruz; kendimizi onların beğenisine sunuyoruz. Bir yandan da onların güya ne kadar harika hayatlar yaşadığını görüyoruz: Gülüyorlar, geziyorlar, başarılılar, harikalar... Herkes, sosyal medya üzerinden kendisinin de o grupta olmayı hak edecek kadar gülebildiğini, gezebildiğini, başarılı olabildiğini göstermesi gerekiyor. Bu da insanları, özellikle de risk algısı tam olarak oturmamış, risk toleransı yanıltıcı bir şekilde yüksek olan gençleri giderek daha uç sınırlara itiyor.

  • cesaret

    Uçaktan atlamayı seçenlerin risk toleransları, paraşütle atlamayı göze alamayanlara göre çok daha yüksek, yani riskten kaçınmaya başlamaları için riskin çok daha fazla artması gerekiyor - ki insanların bu özelliğini genelde "cesaret" olarak niteliyoruz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Denizanası sokması elektrik gibidir, gerçekten elektrik çarpar.

    Hissetilen 'elektrik', denizanasının knidosit hücrelerinin salgıladığı nörotoksinlerin neden olduğu kuvvetli ağrı ve yanma hissidir; gerçek elektriksel bir çarpma değildir.

  • COVID aşıları hastalıktan daha tehlikelidir; aşı olmak daha riskli bir seçimdir.

    Verilere göre ortalama bir vatandaş için COVID-19 hastalığına yakalanmanın riski, tespit edilmiş olağan aşı yan etkilerinden kat kat daha yüksekti; aşılar hastalığa kıyasla genelde çok daha güvenliydi.

  • Risk nesnel ve herkes için aynıdır; gerçek tehlike doğrudan görüldüğü gibidir.

    Riskin nesnel bileşeni olsa da bireylerin risk toleransı ve algısı öznel olarak değişir; sosyal ve bilişsel faktörler risk algısını önemli ölçüde etkiler.

  • Uçak yolculuğu motosikletten daha tehlikelidir çünkü uçaktan korkuyorum.

    İstatistikler kilometre başına bakıldığında motosikletin uçaktan çok daha tehlikeli olduğunu gösterir; korku, riskin nesnel ölçümüyle her zaman uyumlu değildir.

  • Evde oturmak tamamen risksizdir; risk almamak sıfır risktir.

    Evde otururken bile sağlık koşulları (ör. kalp krizi), doğal afetler gibi faktörler nedeniyle bir arka plan riski vardır; tamamen sıfır risk mümkün değildir.

  • Tatilde olmak otomatik olarak daha güvenlidir veya tatilde olduğumuz için ekstra risk almamız normalde önemsizdir.

    Tatil ruh hali risk algısını çarpıtarak kişileri daha riskli davranmaya itebilir; tatilde olmak bazı davranışların riskini artırmazsa da, o durum algıyı yanıltabilir ve gerçek riskleri küçümsemeye yol açar.

  • Sosyal medyanın etkisi sadece pozitif sergileme ve iletişimdir, fiziksel tehlikelerle ilgisi yoktur.

    Sosyal medya, beğeni ve onay arayışı yoluyla bireyleri daha uç ve tehlikeli davranışlara yönlendirebilir; bunun sonucu fiziksel yaralanmalar ve ölümler artabilir.

  • Risk toleransı yalnızca bireyin cesaretiyle açıklanır.

    Risk toleransı cesaretin ötesinde, bireyin algıları, sosyal baskılar ve bilişsel önyargılar tarafından biçimlenen bir özelliktir.

Sorular

  • Neden bu kadar çok risk alıyorsunuz?

    Risk almanın arkasında kişisel risk toleransı, sosyal yargılanmama durumu, tatilin yarattığı optimizm ve statüko önyargıları ile sosyal medyanın tetiklediği onay arayışı gibi psikolojik ve sosyal faktörler vardır.

  • Risk-metresi nedir ve nasıl çalışır?

    Risk-metresi, her an bir zar atılıyormuş gibi kişinin ciddi yaralanma veya ölüm olasılığını gösteren hayali bir göstergedir; davranışlara göre artar veya azalır ve hiçbir zaman sıfır değildir.

  • Tatilde neden daha fazla risk alıyoruz?

    Tanımadıklarla birlikte olma (yargılanmama özgürlüğü), mutluluk/coşku nedeniyle optimizm önyargısı ve tatilin 'zaten ekstra riskli' olduğu varsayımı (statüko önyargısı) gibi nedenlerle risk algısı bozulur ve kişiler daha fazlayı göze alır.

  • Uçaktan korkup motosikletle yolculuk yapmak mantıklı mı?

    Nesnel veriler motosikletin kilometre başına ölüm riskinin uçağa göre çok daha yüksek olduğunu gösterir; bu yüzden sadece korku temelli tercihlerin riskle uyumlu olmadığını söyleyebiliriz.

  • Denizanası sokması neden elektrik gibi hissedildi?

    Gerçekte hissettiği 'elektrik' hissi, denizanasının knidosit hücrelerinin salgıladığı nörotoksinlerin neden olduğu şiddetli ağrı ve yanma hissidir.

  • COVID aşıları hastalıktan daha mı tehlikelidir?

    Hayır; ortalama bir insan için COVID-19 hastalığına yakalanmanın riski, tespit edilen olağan aşı yan etkilerinden genellikle çok daha yüksekti, dolayısıyla aşıyı reddetmek nesnel olarak hatalı bir tercihti.

  • Sosyal medyanın risk almaya etkisi nedir?

    Sosyal medya, geniş dijital kabilelere sunum ve onay arayışı yaratarak özellikle gençlerin risk toleransını artırır ve tehlikeli davranışları teşvik edebilir.

  • Herhangi bir zamanda sıfır risk mümkün mü?

    Hayır; sağlık durumu, doğal afetler gibi faktörler nedeniyle herkesin arka plan riskleri vardır ve tamamen sıfır riske erişmek mümkün değildir.

  • Statüko ve optimizm önyargıları ne demek?

    Optimizm önyargısı kişinin riskleri küçümsemesi, statüko önyargısı ise mevcut durumun zaten ekstra riskli olduğu varsayımının yeni riskleri hafife aldırmasıdır; ikisi de tatilde risk algısını bozar.

  • Risk toleransı sadece cesaret midir?

    Risk toleransı genelde cesaretle ilişkilendirilse de, bireyin algı, sosyal etkiler ve bilişsel önyargılar tarafından şekillenen psikolojik bir eğilimdir; sadece 'cesaret' ile açıklanamaz.

Ön Bilgiler

  • Temel olasılık/istatistik anlayışı (olasılık metaforunu - zar atma - anlamak için)
  • Temel psikoloji kavramları (bilişsel önyargılar, davranışsal etki)
  • Sosyal kimlik ve sosyal baskı kavramlarına aşinalık
  • Genel biyoloji bilgisi (zehirlenme, sinir sistemi etkileri hakkında temel kavramlar)
  • Güncel olaylara dair genel bilgi (COVID-19 aşı tartışması, sosyal medya kullanımı)

Tarihsel Bağlam

  • 2000-2009: Motosikletle seyahat edilen her 1.5 milyar kilometrede ortalama 212 ölüm; aynı dönemde arabalar için 7 ölüm, gemiler için 3 ölüm, trenler için 0.43 ölüm, uçaklar için 0.07 ölüm
  • 2014: Ekstrem selfie çekmeye çalışırken ölümler 15 kişi
  • 2015: Ekstrem selfie çekmeye çalışırken ölümler 39 kişi
  • 2016: Ekstrem selfie çekmeye çalışırken ölümler 73 kişi
  • 2014 ile geçen yıla kadar toplam yaklaşık 350 kişi: Ekstrem selfie kazalarında ölümler
  • COVID-19 pandemisi ve aşı tartışmaları 2019-2021 ve sonrası
  • Bolivya Ölüm Yolu Yungas Road: Turistik geçişlerde yıllık yaklaşık 200-300 ölüm ile ilişkilendirilen tehlikeli yol
  • Sosyal Kimlik Teorisi: Metinde referans verilen sosyal psikoloji teorisi
  • 2000-2009 yılları
  • 2014 yılı
  • 2015 yılı
  • 2016 yılı
  • Son 20-30 yıl
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Tatil ortasında ve sonlarına doğru hissedilen hüzün ve depresyonun ardındaki psikolojinin (tatilde duyulan hüzün/depresyon ve bunun risk algısına etkisinin) ayrıntılı incelenmesi

Halbuki sahil kenarında bir şezlongda uzanmakla, 15 metrelik bir kayadan kendinizi serbest bırakmak arasında bariz bir risk farkı var. Normalde mutluluk ve huzurla dolu olması gereken, özellikle de tatil ortasında ve sonlarına doğru hüzün ve depresyon hissetmenizin ardında da buna benzer bir psikoloji yatıyor; ama konuyu daha fazla uzatmamak adına bunu bir başka videoya bırakacağım. Şimdilik tatil döneminizin daha fazla içine etmek istemem.