- knidosit hücreleri
Denizanalarının tentaküllerinde bulunan knidosit hücreleri, avlarını paralize eden ve hatta öldüren nörotoksinler salgılar.
- nörotoksinler
Denizanalarının tentaküllerinde bulunan knidosit hücreleri, avlarını paralize eden ve hatta öldüren nörotoksinler salgılar.
- denizanası (Olindias cinsi)
Şimdiki tahminimce Olindias cinsi bir denizanasıydı. (Konuşmada Olindias adıyla anılan bir denizanası cinsi olduğu ve tentaküllerinin dokunduğu yerlerde kızarıklık, sızlama gibi etkiler bırakabildiği anlatılmaktadır.)
- risk-metre / riskmetre
Ben bunu herkesin kafasının üzerinde yanan hayali bir "risk-metre" gibi hayal ediyorum. Risk-metrenin gösterdiği şey, sizin herhangi bir saniye içinde herhangi bir nedenle ciddi bir şekilde yaralanma, istemediğiniz sonuçlarla yüzleşme veya ölme ihtimaliniz gibi düşünülebilir. İşte evinizde oturduğunuz yerde dururken ölüm riskiniz, paraşütle atlarken olduğundan çok daha düşük. ... Yani hepimizin bir arka plan riski var; hiçbirimiz bu hayatta sıfır riske erişemiyoruz. Her şeyi doğru yapsanız, atıyorum deprem riski var. Evinizi güvenli bir yerde seçseniz, meteor düşme riski var; o ihtimal ne kadar düşük olursa olsun... Yani risk-metremiz her an belli bir sayıyı gösteriyor ve her saniye dalgalanıyor; ama biz bir karar verdiğimizde, yani mesela oturduğumuz yerden kalkıp da trafiğe çıkmayı seçtiğimizde, o risk-metre de yukarı doğru ilerlemeye başlıyor. (Örnek olarak: Dolayısıyla siz evde otururken bile risk-metreniz atıyorum 3 milyarda 1 olasılığını gösteriyor. Yani her bir saniye sizin için 3 milyar yüzlü bir zar atılıyor ve spesifik bir sayı, mesela 47 gelecek olursa, ölüyorsunuz.)
- risk toleransı
Bu farkı yaratan ne? "Risk toleransı". Aldığımız kararlar risk-metremizi sürekli oynatıyor; ama o metrenin gösterdiği değeri ne zaman aşağıya indirmeye çalıştığımız, yani "riskten kaçınma" davranışının başladığı nokta, kişiden kişiye çok değişiyor. Mesela kimi insan için bir uçağa binmek bile müthiş bir korku kaynağıyken, bazı insanlar o uçaktan paraşütle atlamayı bir eğlence olarak görebiliyor. Aslında uçakta oturmanın riski ile uçaktan paraşütle atlamanın riski herkes için hemen hemen aynı. O karar, herkesin risk-metresini az çok eşit derecede oynatıyor. Ama uçaktan atlamayı seçenlerin risk toleransları, paraşütle atlamayı göze alamayanlara göre çok daha yüksek, yani riskten kaçınmaya başlamaları için riskin çok daha fazla artması gerekiyor - ki insanların bu özelliğini genelde "cesaret" olarak niteliyoruz. Ama risk toleransı her zaman "objektif gerçekler"le ilgili değil; ... "risk toleransı" dediğimiz şeyin sadece objektif gerçeklerle değil, direkt olarak bizim risk faktörlerine yönelik öznel algılarımızla da şekillendiğini gösteriyor.
- riskten kaçınma
Metrenin gösterdiği değeri ne zaman aşağıya indirmeye çalıştığımız, yani "riskten kaçınma" davranışının başladığı nokta, kişiden kişiye çok değişiyor.
- arka plan riski
Yani hepimizin bir arka plan riski var; hiçbirimiz bu hayatta sıfır riske erişemiyoruz. Her bir saniye sizin için 3 milyar yüzlü bir zar atılıyor ve spesifik bir sayı, mesela 47 gelecek olursa, ölüyorsunuz. Onun dışındaki herhangi bir sayı gelirse, o saniye de yaşamaya devam ediyorsunuz, sonra zar tekrar atılıyor. Yani hepimizin bir arka plan riski var; hiçbirimiz bu hayatta sıfır riske erişemiyoruz.
- risk algısı
Ama risk toleransı her zaman "objektif gerçekler"le ilgili değil; bunu COVID aşıları konusunda da gördük. Tespit edilen bütün olağan yan etkilerine rağmen, ortalama bir vatandaş için COVID-19 aşısı olmanın riski, aşıyı olmayıp da COVID-19 hastalığına yakalanmaktan onlarca, hatta kimi durumda yüzlerce kat daha düşüktü. Buna rağmen bazı insanlar aşıyı "çok riskli" bularak, ölümcül bir hastalığı, ölümcül olmayan aşılara yeğlediler. Bu, şahsi bir kanaat olarak değil, nesnel olarak hatalı bir tercih; ama bu motivasyonun ardındaki sebep her ne olursa olsun, "risk toleransı" dediğimiz şeyin sadece objektif gerçeklerle değil, direkt olarak bizim risk faktörlerine yönelik öznel algılarımızla da şekillendiğini gösteriyor.
- optimizm önyargısı
İşte burada devreye risk algımız giriyor. İnsanlar eğlendiklerini, başarılı olduklarını, mutlu olduklarını hissetmeye başladıkları anda, "optimizm önyargısı" denen bir bilişsel önyargıya kapılmaya başlıyorlar. Normal zamanlarda yüksek riskli olarak değerlendirdikleri şeyleri, tatilin yarattığı öfori anlarında sıradan davranışlar olarak değerlendiriyorlar.
- statüko önyargısı
Buna, "statüko önyargısı" diyoruz. Tatile gittiğinizde "statüko"nuz, yani alışageldiğiniz norm zaten değişmiş oluyor; yani tatile gitmiş olmakla, halihazırda ekstra bir risk aldığınızı düşünüyorsunuz. Dolayısıyla "yabancı birinin arabasına binmek, fazladan birkaç bira daha içmek, daha yüksek bir kayadan atlamak ne kadar ekstra risk yaratabilir ki" diyorsunuz.
- yargılanmama özgürlüğü
İşte bu davranışsal dönüşümün arkasındaki birçok nedenden biri, "yargılanmama özgürlüğü". Gündelik yaşantımızda iş arkadaşlarımızın, okul arkadaşlarımızın, ailemizin ve tanıdığımız insanların, yani Sosyal Kimlik Teorisi videosunda konuştuğumuz gibi "kabilemiz"in, bizi davranışlarımız ve tercihlerimiz nedeniyle yargılayacağını bildiğimiz için, o sosyal kimliğe uyabilmek adına kendimizi sınırlandırıyoruz. Onların istediği türden bir insan olmaya çalışıyoruz. Kabileden dışlanmak istemiyoruz. Ama tatile gidip de hiç tanımadığımız ve bir daha asla görmeyeceğimiz yabancıların arasına karıştığımızda, nihayet kendimiz gibi olmak için bir fırsat buluyoruz.
- Sosyal Kimlik Teorisi
Sosyal Kimlik Teorisi videosunda konuştuğumuz gibi "kabilemiz"in, bizi davranışlarımız ve tercihlerimiz nedeniyle yargılayacağını bildiğimiz için, o sosyal kimliğe uyabilmek adına kendimizi sınırlandırıyoruz.
- sosyal medya / dijital kabileler etkisi
Sosyal medyayı düşünün. Sosyal medya dediğimiz şey nedeniyle, sosyal kimliğimize ilişkin kabilemize olan bağlılığımız inanılmaz arttı. Artık sadece her gün gördüğümüz 15-20 iş veya okul arkadaşımızla değil, son 20-30 sene boyunca tanıştığımız yüzlerce, hatta binlerce arkadaş ve tanıdığımızla anlık olarak iletişim kurabiliyoruz; kendimizi onların beğenisine sunuyoruz. Bir yandan da onların güya ne kadar harika hayatlar yaşadığını görüyoruz: Gülüyorlar, geziyorlar, başarılılar, harikalar... Herkes, sosyal medya üzerinden kendisinin de o grupta olmayı hak edecek kadar gülebildiğini, gezebildiğini, başarılı olabildiğini göstermesi gerekiyor. Bu da insanları, özellikle de risk algısı tam olarak oturmamış, risk toleransı yanıltıcı bir şekilde yüksek olan gençleri giderek daha uç sınırlara itiyor.
- cesaret
Uçaktan atlamayı seçenlerin risk toleransları, paraşütle atlamayı göze alamayanlara göre çok daha yüksek, yani riskten kaçınmaya başlamaları için riskin çok daha fazla artması gerekiyor - ki insanların bu özelliğini genelde "cesaret" olarak niteliyoruz.