DNA, Kromozom ve Hücre... Bildiğiniz Gibi Değil!

175 B görüntülenme10.09.2020
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıDNA ile RNA Arasındaki Farklar Nelerdir? Yapıları ve Görevleri Nasıl Ayrılır?
Derinlemesine

Özet

Video, ders kitaplarındaki ve animasyonlardaki DNA, kromozom ve hücre görsellerinin gerçekteki halleriyle nasıl farklı olduğunu anlatıyor; gerçek görüntüleme yöntemlerinin sınırlılıkları, kromozomların hücre döngüsü dışındaki şekilleri, hücre içi kaos ve seçilimle oluşan düzen gibi kavramlara değiniliyor. Ayrıca X ışını kristalografisi, elektron mikroskobu ve FRAP gibi yöntemlerle elde edilen gerçek verilerle animasyonların neden basitleştirildiği açıklanıyor.

Terimler

  • DNA

    DNA'nın meşhur çift sarmal yapısı hepimizin zihinlerine kazınmış halde. Halbuki DNA'ya ait bugüne kadar çekebildiğimiz en yüksek çözünürlüklü fotoğraf, böyle gözüküyor. Evet, birkaç nanometrelik silikon sütunlar arasına gerilmiş bir DNA ipliği, elektron mikroskobu altında böyle gözüküyor. O çizimlerde gördüğümüz gibi bazların birbirine bağlandığını, bariz bir şekilde kendi etrafına kıvrılmış sarmal yapısını gözle göremiyoruz. Buna biraz daha yaklaştığımızda, kendini tekrar eden bir dizi görebiliyoruz; ama hepsi bu. Nükleotitler yok, sarmal gözükmüyor.

  • Çift sarmal (ikili sarmal)

    DNA'nın meşhur çift sarmal yapısı... Rosalind Franklin tarafından çekilen ve Watson ile Crick'in DNA'nın çift sarmal yapısını keşfetmesini mümkün kılan X ışını kristalografisinde, DNA'nın ikili sarmal bir yapıya sahip olduğu görülebiliyor.

  • Elektron mikroskobu / Geçişli (transmisyon) elektron mikroskobu

    Evet, birkaç nanometrelik silikon sütunlar arasına gerilmiş bir DNA ipliği, elektron mikroskobu altında böyle gözüküyor. Ayrıca daha yüksek çözünürlüklü analizler yapabilmemizi sağlayan geçişli ya da transmisyon elektron mikroskobuyla DNA'ya baktığımızda, sarmal yapı birazcık daha belirgin hale geliyor.

  • X ışını kristalografisi

    Genetik materyalimizin X ışınlarıyla nasıl etkileştiğini ölçerek, üç boyutlu yapısı hakkında fikir edinebiliyoruz. Örneğin Rosalind Franklin tarafından çekilen ve Watson ile Crick'in DNA'nın çift sarmal yapısını keşfetmesini mümkün kılan X ışını kristalografisinde, DNA'nın ikili sarmal bir yapıya sahip olduğu görülebiliyor.

  • Kromozom

    Kromozomlar, DNA'nın yoğun bir şekilde paketlenmesi sonucu ortaya çıkan moleküler yapılara verdiğimiz isim.

  • Kromozomların X şeklinde olması

    Onları hep X şeklinde gösteriyor olsak da, hücre döngüsü boyunca kromozomlar, önemsenmeyecek kadar kısa bir süreliğine X şeklinde oluyorlar. Sadece bölünme sırasında kromozomlar çoklanarak kromatit çiftleri halinde bir araya gelirler. Aslında kromozomlar, X şeklini veren, birbirine sentromerden bağlı olacak biçimde yapışmış ikili yapıda da değildirler. Kromozomlardan genellikle X şeklinde bahsetmemizin 2 nedeni var: İlki, bir genin lokusunu, yani kromozom üzerinde bulunduğu yeri birbirimize anlatmayı kolaylaştırıyor. İkinci neden ise, kromozomların mikroskop altında en kolay görüldüğü zamanın, bölünme evresi olmasıdır.

  • Kromatit

    Sadece bölünme sırasında kromozomlar çoklanarak kromatit çiftleri halinde bir araya gelirler.

  • Genin lokusu (lokus)

    Bir genin lokusunu, yani kromozom üzerinde bulunduğu yeri birbirimize anlatmayı kolaylaştırıyor.

  • Bölünme evresi

    Kromozomların mikroskop altında en kolay görüldüğü zamanın, bölünme evresi olmasıdır. Bu evrede kromozomlar çoklanarak 2 katına çıktıkları ve kısmen X harfine benzeyen bir şekilde bulundukları için, kromozomun şekli de genellikle böyle hayal edilir.

  • 3 boyutlu model

    Fakat çok sayıda veri hattından gelen bilgileri birleştirerek, DNA'nın 3 boyutlu modelini çıkarmamız mümkün oluyor.

  • Kompartmentalize edilmiş (kompartmentalizasyon)

    Bir evin odaları gibi düzenli bir şekilde kompartmentalize edilmiş, her kimyasalın sadece belirli yerlerde bulunabileceği yapılar değiller. Her şeyin iç içe ve üst üste olduğu; ancak gerek enzimlerle, gerek genetik materyalin ürettiği diğer protein yapılar ve ortamda bulunan katalizörlerle, hangi kimyasalların hangileriyle tepkimeye girebileceği sınırlandırılıyor.

  • Enzim

    Lise derslerindeki enzimleri ve bunların kimyasal süreçleri nasıl hızlandırdığını hatırlıyor musunuz? İşte o enzimler yoksa, kimyasallar bir çorba gibi iç içe olsalar da, birbirleriyle anlamlı tepkimelere giremiyorlar veya bu çok uzun süre alıyor.

  • Katalizör

    Ortamdaki katalizörlerle, hangi kimyasalların hangileriyle tepkimeye girebileceği sınırlandırılıyor.

  • FRAP metodu

    Bunu yapabilmek için araştırmacılar, yüksek yoğunluklu bir lazer kaynağı ile hücre zarının ilgilendiğimiz kısmındaki flüoresan proteinleri parlatıyorlar ve bu bölgenin etrafındaki partlatılmamış proteinlerin hareket etmesiyle, parlatılmış olanlar ve olmayanlar birbirleri içinde dağılıyor. Buna, FRAP metodu deniyor.

  • Flüoresan proteinler

    Araştırmacılar, yüksek yoğunluklu bir lazer kaynağı ile hücre zarının ilgilendiğimiz kısmındaki flüoresan proteinleri parlatıyorlar ve bu bölgenin etrafındaki parlatılmamış proteinlerin hareket etmesiyle, parlatılmış olanlar ve olmayanlar birbirleri içinde dağılıyor.

  • Nöron

    Bu, sizin nöronlarınız. Sinir hücrelerinizin ucundaki sinaps bölgelerinde yaşanan kimyasal hareketliliği görüyorsunuz.

  • Sinaps

    Sinir hücrelerinizin ucundaki sinaps bölgelerinde yaşanan kimyasal hareketliliği görüyorsunuz.

  • Genetik materyal

    Bu, o katalizörleri, enzimleri ve proteinleri kodlayan genetik materyalin son 4 milyar yıldır durmaksızın evrimleşmesinin bir ürünü.

  • Protein

    Sadece 47 farklı proteini takip ediyorlar. Ayrıca genetik materyalin ürettiği diğer protein yapılar ortamdaki katalizörlerle hangi kimyasalların hangileriyle tepkimeye girebileceğini sınırlandırıyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • DNA mikroskop fotoğraflarında tıpkı karikatürlerdeki gibi net bir çift sarmal görünür.

    Gerçekte elektron mikroskop görüntüleri DNA'yı ince bir iplik veya tekrar eden desenler şeklinde gösterir; nükleotitler ve belirgin sarmal karikatürlerdeki kadar net görünmez ve çift sarmalı X-ışını verileri ve modellerle çıkarırız.

  • Kromozomlar her zaman X şeklindedir veya bölünme dışında çubuk gibidir.

    Kromozomlar X şeklini yalnızca hücre bölünmesi sırasında kısa süre için alır; bölünme dışında kromozomlar düzensiz, yumruumsu üç boyutlu formlardadır.

  • Kromozomlardaki X şekli her zaman iki sentromerden bağlı ikili yapı (kalıcı çift) anlamına gelir.

    X şekli bölünme sırasında kromatit çiftlerinin geçici birleşmesinden kaynaklanır; kromozomlar sürekli olarak böyle bağlı ikili yapıda değildir.

  • Hücre içi yapıların animasyonlardaki düzeni ve düzenlilik tamamen gerçeği yansıtır.

    Animasyonlar öğretici amaçlı basitleştirilmiş karikatürlerdir; gerçek hücre içi ortam çok daha karmaşık ve düzensizdir.

  • Moleküller ve atomlar bilinçli davranıp kendilerine uygun yerleri ve zamanları seçer.

    Moleküller bilinçsizdir; etkileşimleri fiziksel kimyasal özelliklere, rastgele harekete ve katalitik kontrole bağlıdır.

  • Hücre içi görüntüleme deneyleri tüm moleküler hareketliliği ve tüm proteinleri gösterir.

    Gerçek deneyler genellikle sınırlı sayıda işaretli protein veya olayın takip edilmesiyle yapılır; örneğin sinaps çalışması sadece 47 proteini izleyerek bölgedeki tüm kimyasal çeşitliliğin yalnızca bir kısmını gösterir.

Sorular

  • DNA'nın çift sarmal yapısını doğrudan görebilir miyiz?

    Doğrudan elektron mikroskop fotoğraflarında nükleotitler veya belirgin çift sarmal net şekilde görülmez; çift sarmal yapısı X-ışını kristalografisi ve diğer yöntemlerle dolaylı olarak belirlenir ve 3B modellerle birleştirilir.

  • Rosalind Franklin'in X-ışını kristalografisi ne gösterdi?

    Franklin'in X-ışını verileri, DNA'nın ikili sarmal bir yapıya sahip olduğu konusunda kanıt sağlayarak Watson ve Crick'in modelini mümkün kıldı.

  • Kromozomlar neden genellikle X şeklinde gösteriliyor?

    İki neden var: birincisi gen lokuslarını tanımlamayı kolaylaştırmak, ikincisi ise kromozomların mikroskopta en net görüldüğü bölünme evresinde çiftlenip kısmen X benzeri bir görünüm almasıdır.

  • Kromozomlar her zaman X veya çubuk şeklinde midir?

    Hayır; X şekli yalnızca bölünme sırasında ve kısa süreliğine görülür, bölünme dışında kromozomlar düzensiz, yamuk yumuk topumsu üç boyutlu formlara sahiptir.

  • Hücre içi her şey animasyonlardaki gibi düzenli midir?

    Hayır; gerçek hücre içi ortam kaotiktir ve moleküller rastgele karışır; sadece kimyasal uyumluluk ve enzimatik kataliz sınırlandırıcı roller oynar.

  • Moleküller bilinçli olarak nerede ve ne zaman bulunacaklarını mı bilirler?

    Hayır, moleküller bilinçli değildir; etkileşimleri kimyasal özellikleri, kinetik ve katalitik faktörlerle belirlenir.

  • Hücre görüntüleme deneyleri (örneğin sinaps görüntüleri) tam olarak gerçeği yansıtır mı?

    Hayır; örneğin sinaps görüntülemelerinde araştırmacılar genellikle sınırlı sayıda proteini (örnekte 47) işaretleyip FRAP gibi yöntemlerle takip ederler, bu da tüm kimyasal hareketliliğin yalnızca bir alt kümesini gösterir.

  • Neden biyolojik yapılar küresel ya da yuvarlak form almaya eğilimlidir?

    Çünkü sistemler enerji minimizasyonuna eğilimlidir ve küresel/yuvarlak şekiller genellikle daha dengeli ve düşük enerjili olmaya yol açar.

  • Enzimler olmadan hücre içindeki reaksiyonlar nasıl olurdu?

    Enzimler olmadan birçok reaksiyon çok yavaş veya etkisiz olurdu; enzimlerin varlığı bazı tepkimelerin hızlanmasını ve seçici gerçekleşmesini sağlar.

  • Canlılardaki enzim ve protein yapıların bugünkü uyumu nasıl ortaya çıktı?

    Bu düzen, yaklaşık 4 milyar yıllık evrim süreci boyunca oluştu; mutasyonlar ve doğal seçilim yararlı varyantları yaygınlaştırdı, zararlı olanları eler.

Ön Bilgiler

  • DNA ve genetik temel bilgisi (nükleotit, baz, gen kavramları)
  • Kromozom ve hücre döngüsüne (mitoz) giriş bilgisi
  • Mikroskopi ve görüntüleme yöntemleri hakkında temel kavrayış (ışık mikroskobu vs elektron mikroskobu)
  • Enzimlerin temel işleyişi ve kataliz kavramı
  • Evrim ve doğal seçilim temel bilgisinin farkında olmak
  • Temel kimya ve moleküler etkileşimlerin ne demek olduğunu bilmek

Tarihsel Bağlam

  • 1931 - Ernst Ruska tarafından transmisyon elektron mikroskobunun icadı
  • 1952 - Rosalind Franklin tarafından çekilen X-ışını kristalografisi fotoğrafı Photo 51
  • 1953 - Watson ve Crick'in DNA'nın çift sarmal yapısını keşfetmesi
  • 1976 - Axelrod ve arkadaşları tarafından FRAP (fluorescence recovery after photobleaching) yönteminin geliştirilmesi
  • Günümüz - DNA'nın birkaç nanometrelik silikon sütunlar arasına gerilip elektron mikroskobu ile görüntülenmesi
  • Son 4 milyar yıl - Genetik materyali kodlayan yapıların evrimleşmesi
  • Son 4 milyar yıl
  • Hücre bölünmesi evresi

Kişiler

  • Rosalind Franklin

    DNA'nın çift sarmal yapısının ortaya konmasına katkı sağlayan X-ışını kristalografisini çeken kişi olarak bahsedildi.

  • James Watson

    Rosalind Franklin'in X-ışını kristalografisi sayesinde DNA'nın çift sarmal yapısını keşfeden Watson ile Crick arasında adı geçen kişi.

  • Francis Crick

    Rosalind Franklin'in X-ışını kristalografisi sayesinde DNA'nın çift sarmal yapısını keşfeden Watson ile Crick arasında adı geçen kişi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Küresel bir şekle sahip olmanın daha dengeli ve düşük enerjili olduğunu ilerleyen videolarda göstermek

Ancak görebileceğiniz gibi, kromozom çiziminde gördüğümüz çubuk veya X şekline sahip değil, daha ziyade yamuk yumuk bir top gibi... Ki bu çok mantıklı, çünkü daha sonraki videolarda göreceğimiz gibi, küresel bir şekle sahip olmak, daha sivri uçlara sahip şekillerde olmaya nazaran her zaman daha dengeli ve düşük enerjilidir. Ve cisimler, genellikle enerjilerini en aza indirmeye çalışırlar, bu da şekillerini ve hareketlerini belirler.