Dünya'da Bizden Farklı Yaşam Formları Olabilir mi?

633 B görüntülenme29.08.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıKemosentez Nedir? Canlılar Işık Olmadan Nasıl Besin Üretir?
Derinlemesine

Özet

Video, Dünya'da yaşamın kökeni üzerinde durarak hidrotermal bacaların yaşamın başlaması için neden elverişli olduğunu, günümüzde neden cansızlıktan yeni canlılığın ortaya çıkmadığını ve yaşamın birden fazla kez başlamış olma olasılığını tartışıyor. Kimyasal evrim, mikroodacıklar, gradyanlar, kemosentez ve koaservatlar gibi kavramlar üzerinden açıklamalar yapıyor ve olası senaryoları değerlendiriyor.

Terimler

  • Hidrotermal baca

    Bu magma, okyanusla buluşup hızla soğuduğunda, okyanus tabanlarında hidrotermal baca dediğimiz yapıları oluşturuyor. Günümüzde Dünya'da hala çok sayıda hidrotermal baca bulunuyor ve bunların dağılımı, plakaların sınırlarını yakından takip ediyor. Bu bacaların içi ve etrafı, adeta bir kimya laboratuvarı gibiydi.

  • Gradyan

    Bir gradyan, belli bir fiziksel, kimyasal, biyolojik veya jeolojik özelliğin, bir değerden diğerine doğru kademeli bir şekilde, kesintisiz olarak değişmesi demek.

  • Sıcaklık gradyanı

    Hidrotermal bacalarda gördüğümüz 3 kritik gradyan var: Sıcaklık gradyanları... burada da karşımıza çıktılar: Hidrotermal bacalarda gördüğümüz 3 kritik gradyan var: Sıcaklık gradyanları, ... Bir düşünün, bu bacaların etrafındaki okyanus suyu 2 derece civarında bir sıcaklıkta. Ama kabuğa yakın magma, 1400 derece sıcaklığa erişebiliyor. Dolayısıyla bu bacaların kökleri 400-500 dereceyi bulabilirken, magmadan sızan sıcak havanın bacalardan fışkırdığı noktada sıcaklık 60 dereceye kadar düşüyor ve sonrasında, yumuşak bir şekilde azalarak çevrenin sıcaklığıyla aynı dereceye ulaşıyor. Birçok bacanın etrafındaki sıcaklık, 10-20 derece arasında, yaşama son derece elverişli bir sıcaklık.

  • Basınç gradyanı

    Benzer şekilde basınç... baca boyunca kademeli olarak değişiyor. Mesela buradaki basınç, sahilde güneşlenirken deneyimlediğiniz basıncın 250-300 katı; ancak her 10 metrede 1 atmosfer azalıyor. Bu yüksek basınç ve sıcaklık altında suyun davranışı bile değişiyor...

  • Kimyasal gradyan

    Benzer şekilde ... kimyasal maddelerin birikim miktarı da baca boyunca kademeli olarak değişiyor. Bacaların içi epey asidik, pH'ı 3'ü bulabiliyor. Ama suya doğru uzandıkça bu pH 8 düzeylerine kadar yükseliyor, asidite düşüyor. Bu bacalardaki yoğun gaz çıkışı, yerin derinliklerinde oluşan mineralleri denize doğru iteliyor ve yepyeni kimyasal tepkimeleri mümkün kılıyor.

  • Süpersıvı fazı

    Bu yüksek basınç ve sıcaklık altında suyun davranışı bile değişiyor ve süpersıvı fazında, sıvı ile gaz arası bir davranış sergiliyor.

  • Mikroodacık

    Magmanın soğuk suyla buluşması sonucu oluşan bu bacaların içinde adeta süngerlerin içi gibi bir dolu irili ufaklı oyuk oluşuyor. Bunlara mikroodacık diyoruz. Bu mikroodacıklar, hidrotermal bacaların içlerini, dış ortamdan izole ederek adeta bir kimyasal fabrika görevi görüyor. Bu mikroodacıkların baca içindeki yeri, büyüklüğü ve iç dinamiklerine bağlı olarak, farklı tepkimeler farklı hızlarda yaşanabiliyor.

  • Koaservat

    Koaservat dediğimiz, cansızlıktan canlılığa geçişte ön-hücre görevi görmüş yapıları tam olarak anlayamayız. Çünkü koaservatlar, yaşam için gerekli olan bu karmaşık kimyayı kendi vücutlarında bulmadılar. Mesela mikroodacıklar, karmaşık hücre zarlarının evrimleşmesinden önce bir hücre duvarı gibi davrandı, bugün hücre içinde bulduğumuz kimyasal çorbayı dış dünyadan ayırdı.

  • Kemotrof

    Bu mikroorganizmaların büyük bir kısmı kemotrof, yani bu sözünü ettiğim kimyasalları kullanarak enerji üretiyorlar.

  • Kemosentez

    Günümüzde canlıların bu bacaların etrafında yığılıp, o derinlikte Güneş'ten ışık alamamaları nedeniyle yapamadıkları fotosentez yerine, magmadan sızan mineralleri ve enerjiyi kullanarak kemosentez, yani kimyasal besin üretimi yapmaları da bundan!

  • Katalizör

    Mesela demir veya manganez gibi metalleri oksidize eden bakteriler, bu tepkime sayesinde okyanus diplerinde hiç Güneş görmeden, sadece hidrotermal bacalardan yayılan enerjiyi kullanarak kendilerine enerji üretebiliyorlar. Ancak bu dönüştürdükleri iyonlar, aynı zamanda cansızlıktan canlılığa giden yolda gerekli olan bazı tepkimelerde katalizör, yani hızlandırıcı görevi görüyorlar.

  • pH

    Bacaların içi epey asidik, pH'ı 3'ü bulabiliyor. Ama suya doğru uzandıkça bu pH 8 düzeylerine kadar yükseliyor, asidite düşüyor.

  • Hidrojen pompaları / hidrojen iyonu akışı

    Mesela günümüzde canlıların neredeyse hepsi, iş yapabilmek için, hidrojen iyonları gibi yüklü parçacıkları hücre duvarının veya organellerin bir tarafından diğerine doğru akıtıyorlar. Bu sırada, bu iyon akışını adeta bir hidrotermik santralin yüksekten akan suyu kullanması gibi kullanarak, enerji üretiyorlar ve o enerji paketçikleriyle ihtiyaç duydukları diğer işleri yapabiliyorlar. Ne tesadüf ki, bu hidrojen pompaları hidrotermal bacalarda halihazırda bulunuyor!

  • Magma

    Yer altındaki magma, yüzeye ulaşabilecek yollar buluyor. İşte bu magma, okyanusla buluşup hızla soğuduğunda, okyanus tabanlarında hidrotermal baca dediğimiz yapıları oluşturuyor.

  • Tektonik levhalar / plakalar

    Ayaklarımızın altındaki tektonik levhalardan ve bunların hareketinden bahsetmiştim. Bu hareketlerden biri ... levhaların birbirinden uzaklaşması yönündeki hareket. Bu olduğunda, yer altındaki magma, yüzeye ulaşabilecek yollar buluyor. ... Günümüzde Dünya'da hala çok sayıda hidrotermal baca bulunuyor ve bunların dağılımı, plakaların sınırlarını yakından takip ediyor.

  • Prokaryot

    Prokaryotların, yani tek hücreli basit yaşam formlarının %99 kadarını henüz tanımadığımız için, belki de henüz bu sıra dışı yaşam formuyla da hiç karşılaşmadık.

  • Monospesifik tür

    Son 2-3 milyon yılda 14 farklı Homo türü evrimleşti ama sadece 1 tanesi hayatta: Homo sapiens. Buna monospesifik tür diyoruz ve bu, yaşam tarihinde hiç de nadir olan bir şey değil.

  • Hayalet Yaşam Hipotezi

    Kimi zaman 'Hayalet Yaşam Hipotezi' olarak bilinen gizemli bir hipotez. Buna göre, yaşam bağımsız olarak Dünya'da birkaç kez başlamış olabilir ve bizim bildiğimiz soydan olmayan yaşam formları arasından günümüze kadar en azından tek hücreli soylar kalmış olabilir. Ancak prokaryotların, yani tek hücreli basit yaşam formlarının %99 kadarını henüz tanımadığımız için, belki de henüz bu sıra dışı yaşam formuyla da hiç karşılaşmadık. Bunun tek hücreli bazında geçerli olma ihtimali çok düşük olsa bile var; ancak çok hücreli, hele ki biz insanlar veya çam ağaçları gibi makroskopik organizmaların bu tür bir soydan gelmediğinden neredeyse kesin olarak eminiz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Yaşam atmosferde, havada kendiliğinden başlamıştır.

    Erken atmosfer koşullarının uygun olmadığı düşünülüyor; yaşamın başlaması için su içinde, özellikle hidrotermal bacalar gibi zengin kimyasal ortamlara ihtiyaç vardı.

  • Darwin'in küçük sıcak gölet fikri hidrotermal bacaların yerini almaz; sadece göletler geçerli bir senaryodur.

    Darwin küçük sıcak göletleri önermişti, fakat hidrotermal bacaların keşfi çok daha çeşitli kimyasal reaksiyonlara izin veren ve yaşamın başlaması için çok elverişli koşullar sağlayan ortamlardır.

  • Eğer abiogenez mümkünse bugün de sürekli yeni canlılık oluşuyor olmalı.

    Bugün abiogenez için uygun reaksiyonlar hâlâ gerçekleşse de mevcut canlı organizmalar bu reaksiyon ürünlerini tükettiği için yeni, sürdürülebilir bir canlının ortaya çıkmasına izin vermiyor.

  • Hidrotermal bacalarda bulunan kimyalar canlılıkla ilişkili olmayan, önemsiz tepkimelerdir.

    Hidrotermal bacalar metan, amonyak ve organik moleküller gibi yaşam için kritik maddeleri ve proton gradyanları gibi enerji mekanizmalarını sağlayarak biyolojiyle doğrudan ilişkili tepkimeler üretir.

  • Tüm yaşam formları birbirinden çok farklı genetik altyapılara sahip olabilir ve henüz keşfedilmemiş ana dallar vardır.

    Genetik dizileme çalışmaları farklı bir temel biyomoleküler sistem kullanan herhangi bir makroskopik canlı göstermedi; tüm bilinen yaşam güçlü biçimde ortak bir ataya işaret ediyor, tek hücrelilerde tamamen yabancı soylar bulma ihtimali çok düşük.

  • Hayalet Yaşam Hipotezi, geniş kabul gören bir açıklamadır.

    Hayalet Yaşam Hipotezi ilginç bir fikir olsa da kanıtı yoktur ve bilimsel toplulukta yaygın kabul görmüş bir hipotez değildir; en çok tartışılan alan tek hücrelilerle ilgili sınırlı bir olasılığı ele alır.

  • Fotosentez her zaman ilk enerji üretim yolu olmuştur.

    Erken Dünya koşullarında özellikle okyanus diplerinde fotosentez mümkün değildi; oradaki yaşam kemosentez (kimyasal enerji kullanımı) ile enerji üretiyordu.

  • Koaservatlar ve benzeri ön-hücresel yapılar bugünkü hücrelerin aynısıdır ve doğrudan gözlemlenebilir.

    Koaservat benzeri yapıların rolü önemlidir ama bugünkü hücreler milyarlarca yıl süren evrim sonucu çok daha karmaşık hâle geldiği için ilk ön-hücre yapılarını doğrudan bugünkü organizmalarda gözlemleyemeyiz.

Sorular

  • Dünya'da bizden farklı yaşam formları olabilir mi?

    Makroskopik ve çok hücreli organizmaların tamamen farklı bir kökenden geldiğine dair kanıt yok; tek hücreli mikroorganizmalarda bugüne dek keşfedilmemiş sıra dışı formlar olma ihtimali çok düşük ama tamamen dışlanamaz.

  • Okyanuslardaki volkanik (hidrotermal) bacaları yaşam için ne kadar özel kılıyor?

    Buralardaki sıcaklık, basınç ve kimyasal gradyanlarının varlığı, zengin ve çeşitli tepkimelere izin veren kimyasal ortam ve mikroodacıkların izolasyonu onları yaşamın başlaması için çok elverişli kılar.

  • Eğer canlılık cansız moleküllerden kendiliğinden başlayabiliyorsa, neden günümüzde bunu görmüyoruz?

    Çünkü günümüzde hidrotermal bacalarda ve benzeri ortamlarda zaten çok sayıda mikroorganizma ve daha büyük canlı var; bu canlılar gerekli inorganik/organik molekülleri tüketiyor veya değiştiriyor, dolayısıyla yeni bir abiogenez süreçleri sürdürülebilir olmuyor.

  • Dünya'daki yaşam tek bir soydan mı geliyor yoksa birkaç noktada mı başlamış olabilir?

    Teorik olarak birden fazla başlangıç olmuş olabilir, ama genetik veriler tüm yaşamın ortak bir ata paylaştığını güçlü biçimde gösteriyor; çoklu başlangıç olmuş olsa bile sadece bir soyun günümüze kadar soy vermiş olma olasılığı yüksektir.

  • Hidrotermal bacalarda hangi gradyanlar bulunur ve neden önemli?

    Sıcaklık, basınç ve kimyasal (ör. pH ve çözünmüş gaz/mineral yoğunlukları) gradyanları vardır; bunlar enerji dönüşümü ve farklı reaksiyonların aynı ortamda ardışık veya eşzamanlı gerçekleşmesine imkan sağlar.

  • Mikroodacıklar (baca içi oyuklar) ne işe yarar?

    Mikroodacıklar kimyasal ortamı kısmen izole ederek belirli reaksiyonların yoğunlaşmasını ve pre-hücresel yapıların (koaservat benzeri) oluşumunu kolaylaştırabilir, hücre zarına benzer ayrım işlevi görebilirler.

  • Hidrotermal bacalardaki organizmalar nasıl enerji üretiyor?

    Bu organizmalar fotosentez yerine kemosentez yapar; magmadan ve minerallerden gelen kimyasal enerji ve inorganik bileşenleri kullanarak enerji üretirler (örneğin demir veya manganez oksidasyonu).

  • Neden günümüzdeki hücrelerin basit koaservatlarla aynı olduğunu söyleyemeyiz?

    Çünkü günümüz hücreleri milyarlarca yıllık evrim sonucu karmaşıklaşmış; erken koaservat yapılarını doğrudan göremeyiz çünkü o ilk yapılar bugünkü hücre kimyasına sahip değildi ve milyonlarca yıl boyunca değişti.

  • Hayalet Yaşam Hipotezi nedir?

    Bu hipotez, Dünya'da bağımsız abiogenez olaylarının birkaç kez olmuş olabileceğini ve bu farklı başlangıçlardan kalan bazı tek hücreli soyların hâlâ gizlice var olabileceğini öne sürer; fakat bu hipotez yaygın kabul görmez ve kanıtı yoktur.

  • Genetik veriler yaşamın tek kökenine işaret ediyor mu?

    Evet, bugüne dek yapılan gen dizileme çalışmaları tamamen farklı bir genetik altyapı kullanan bir organizma göstermedi ve mevcut veriler ortak bir atanın varlığını destekliyor.

Ön Bilgiler

  • Temel kimya (reaksiyon, kataliz, pH, iyon kavramları)
  • Biyokimya ve moleküler biyoloji (nükleik asitler, proteinler, hücresel enerji mekanizmaları)
  • Evrim teorisinin temel kavramları (seçilim, ortak ata, türleşme)
  • Jeoloji ve plaka tektoniği temel bilgisi
  • Okyanus bilimi / deniz derinliği koşullarının temel anlayışı
  • Enerji dönüşümü ve gradyan kavramı (termodinamik temeli)
  • Temel mikrobiyoloji (prokaryotlar, kemosentetik organizmalar)

Tarihsel Bağlam

  • Yaklaşık 4 milyar yıl önce — Dünya'da yaşamın başlaması (abiyogenez hipotezi vurgulanıyor)
  • Büyük Patlama — Evrenin başlangıcı (transkriptte atıf; modern kozmos oluşumu)
  • 1871 — Charles Darwin'in Joseph Hooker'a yazdığı mektup (Darwin'in sığ sıcak havuzlarda yaşamın başlaması öngörüsü)
  • 1949 — Kızıldeniz'de yapılan derin deniz analizleri (hidrotermal baca varlığına yönelik ilk bulgulara atıf)
  • 1976 — Galapagos Sırtı'nda yapılan derin deniz analizleri (hidrotermal bacaların gözlemlenmesine ilişkin önemli çalışma)
  • 1970'ler — Hidrotermal bacaların keşfi ve bu bacaların yaşamın kökeni açısından önemi üzerine çalışmaların yoğunlaşması
  • 1953 — Miller–Urey Deneyi (canlılığın kimyasal kökenlerini deneysel olarak gösteren önemli laboratuvar çalışması; transkriptte örnek olarak anılıyor)
  • Son 2–3 milyon yıl — Yakın dönemde yaklaşık 14 Homo türünün evrimleşmesi ve sadece Homo sapiens'in hayatta kalması (evrimsel seçim örneği)
  • Yaklaşık 4 milyar yıl önce (Dünya'da yaşamın başlangıcı)
  • Büyük Patlama (yaklaşık 13,8 milyar yıl önce)
  • Son 2–3 milyon yıl (Homo türlerinin evrimi dönemine atıf)
  • 19. Yüzyıl (1871 — Darwin'in Hooker'a mektubu)
  • 1950'ler (Miller–Urey Deneyi dönemi, 1953)
  • 1949 (Kızıldeniz derin deniz analizleri)
  • 1970'ler (hidrotermal bacaların keşfi ve araştırılması, 1976 dahil)

Kişiler

  • Charles Darwin

    Yaşamın başlangıcıyla ilgili erken fikirleri ve 1871'de Hooker'a yazdığı 'sıcak gölet' benzetmesiyle anıldı.

  • Joseph Dalton Hooker

    Darwin'in 1871'de Hooker'a yazdığı mektupta adı geçen kişi (Darwin'in mektubunun muhatabı).

  • Stanley Miller

    Miller-Urey Deneyi bağlamında, canlılığın kimyasal kökenlerine yönelik deneylerin temsilcisi olarak anıldı.

  • Harold Urey

    Miller-Urey Deneyi bağlamında anıldı; organik moleküllerin laboratuvarda oluşumunu gösteren çalışmanın adıyla ilişkilendirildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Gradyanların Evren'in var oluşundaki önemiyle ilgili bir video

Elektrikle ilgili videoda gradyanların Evren'deki rolünden bahsetmiştim. Bir gradyan, belli bir fiziksel, kimyasal, biyolojik veya jeolojik özelliğin, bir değerden diğerine doğru kademeli bir şekilde, kesintisiz olarak değişmesi demek. Gradyanların Evren'in var oluşundaki önemiyle ilgili çekeceğimi söylediğim video bu video değil, o video da gelecek, kaçırmak istemezseniz, bildirimleri açmayı unutmayın.

Gradyanların Evren'in var oluşundaki önemiyle ilgili video

Bir gradyan, belli bir fiziksel, kimyasal, biyolojik veya jeolojik özelliğin, bir değerden diğerine doğru kademeli bir şekilde, kesintisiz olarak değişmesi demek. Gradyanların Evren'in var oluşundaki önemiyle ilgili çekeceğimi söylediğim video bu video değil, o video da gelecek, kaçırmak istemezseniz, bildirimleri açmayı unutmayın. Ama işte bakın, burada da karşımıza çıktılar: Hidrotermal bacalarda gördüğümüz 3 kritik gradyan var: Sıcaklık gradyanları, basınç gradyanları, kimyasal gradyanlar.