- Hidrotermal baca
Bu magma, okyanusla buluşup hızla soğuduğunda, okyanus tabanlarında hidrotermal baca dediğimiz yapıları oluşturuyor. Günümüzde Dünya'da hala çok sayıda hidrotermal baca bulunuyor ve bunların dağılımı, plakaların sınırlarını yakından takip ediyor. Bu bacaların içi ve etrafı, adeta bir kimya laboratuvarı gibiydi.
- Gradyan
Bir gradyan, belli bir fiziksel, kimyasal, biyolojik veya jeolojik özelliğin, bir değerden diğerine doğru kademeli bir şekilde, kesintisiz olarak değişmesi demek.
- Sıcaklık gradyanı
Hidrotermal bacalarda gördüğümüz 3 kritik gradyan var: Sıcaklık gradyanları... burada da karşımıza çıktılar: Hidrotermal bacalarda gördüğümüz 3 kritik gradyan var: Sıcaklık gradyanları, ... Bir düşünün, bu bacaların etrafındaki okyanus suyu 2 derece civarında bir sıcaklıkta. Ama kabuğa yakın magma, 1400 derece sıcaklığa erişebiliyor. Dolayısıyla bu bacaların kökleri 400-500 dereceyi bulabilirken, magmadan sızan sıcak havanın bacalardan fışkırdığı noktada sıcaklık 60 dereceye kadar düşüyor ve sonrasında, yumuşak bir şekilde azalarak çevrenin sıcaklığıyla aynı dereceye ulaşıyor. Birçok bacanın etrafındaki sıcaklık, 10-20 derece arasında, yaşama son derece elverişli bir sıcaklık.
- Basınç gradyanı
Benzer şekilde basınç... baca boyunca kademeli olarak değişiyor. Mesela buradaki basınç, sahilde güneşlenirken deneyimlediğiniz basıncın 250-300 katı; ancak her 10 metrede 1 atmosfer azalıyor. Bu yüksek basınç ve sıcaklık altında suyun davranışı bile değişiyor...
- Kimyasal gradyan
Benzer şekilde ... kimyasal maddelerin birikim miktarı da baca boyunca kademeli olarak değişiyor. Bacaların içi epey asidik, pH'ı 3'ü bulabiliyor. Ama suya doğru uzandıkça bu pH 8 düzeylerine kadar yükseliyor, asidite düşüyor. Bu bacalardaki yoğun gaz çıkışı, yerin derinliklerinde oluşan mineralleri denize doğru iteliyor ve yepyeni kimyasal tepkimeleri mümkün kılıyor.
- Süpersıvı fazı
Bu yüksek basınç ve sıcaklık altında suyun davranışı bile değişiyor ve süpersıvı fazında, sıvı ile gaz arası bir davranış sergiliyor.
- Mikroodacık
Magmanın soğuk suyla buluşması sonucu oluşan bu bacaların içinde adeta süngerlerin içi gibi bir dolu irili ufaklı oyuk oluşuyor. Bunlara mikroodacık diyoruz. Bu mikroodacıklar, hidrotermal bacaların içlerini, dış ortamdan izole ederek adeta bir kimyasal fabrika görevi görüyor. Bu mikroodacıkların baca içindeki yeri, büyüklüğü ve iç dinamiklerine bağlı olarak, farklı tepkimeler farklı hızlarda yaşanabiliyor.
- Koaservat
Koaservat dediğimiz, cansızlıktan canlılığa geçişte ön-hücre görevi görmüş yapıları tam olarak anlayamayız. Çünkü koaservatlar, yaşam için gerekli olan bu karmaşık kimyayı kendi vücutlarında bulmadılar. Mesela mikroodacıklar, karmaşık hücre zarlarının evrimleşmesinden önce bir hücre duvarı gibi davrandı, bugün hücre içinde bulduğumuz kimyasal çorbayı dış dünyadan ayırdı.
- Kemotrof
Bu mikroorganizmaların büyük bir kısmı kemotrof, yani bu sözünü ettiğim kimyasalları kullanarak enerji üretiyorlar.
- Kemosentez
Günümüzde canlıların bu bacaların etrafında yığılıp, o derinlikte Güneş'ten ışık alamamaları nedeniyle yapamadıkları fotosentez yerine, magmadan sızan mineralleri ve enerjiyi kullanarak kemosentez, yani kimyasal besin üretimi yapmaları da bundan!
- Katalizör
Mesela demir veya manganez gibi metalleri oksidize eden bakteriler, bu tepkime sayesinde okyanus diplerinde hiç Güneş görmeden, sadece hidrotermal bacalardan yayılan enerjiyi kullanarak kendilerine enerji üretebiliyorlar. Ancak bu dönüştürdükleri iyonlar, aynı zamanda cansızlıktan canlılığa giden yolda gerekli olan bazı tepkimelerde katalizör, yani hızlandırıcı görevi görüyorlar.
- pH
Bacaların içi epey asidik, pH'ı 3'ü bulabiliyor. Ama suya doğru uzandıkça bu pH 8 düzeylerine kadar yükseliyor, asidite düşüyor.
- Hidrojen pompaları / hidrojen iyonu akışı
Mesela günümüzde canlıların neredeyse hepsi, iş yapabilmek için, hidrojen iyonları gibi yüklü parçacıkları hücre duvarının veya organellerin bir tarafından diğerine doğru akıtıyorlar. Bu sırada, bu iyon akışını adeta bir hidrotermik santralin yüksekten akan suyu kullanması gibi kullanarak, enerji üretiyorlar ve o enerji paketçikleriyle ihtiyaç duydukları diğer işleri yapabiliyorlar. Ne tesadüf ki, bu hidrojen pompaları hidrotermal bacalarda halihazırda bulunuyor!
- Magma
Yer altındaki magma, yüzeye ulaşabilecek yollar buluyor. İşte bu magma, okyanusla buluşup hızla soğuduğunda, okyanus tabanlarında hidrotermal baca dediğimiz yapıları oluşturuyor.
- Tektonik levhalar / plakalar
Ayaklarımızın altındaki tektonik levhalardan ve bunların hareketinden bahsetmiştim. Bu hareketlerden biri ... levhaların birbirinden uzaklaşması yönündeki hareket. Bu olduğunda, yer altındaki magma, yüzeye ulaşabilecek yollar buluyor. ... Günümüzde Dünya'da hala çok sayıda hidrotermal baca bulunuyor ve bunların dağılımı, plakaların sınırlarını yakından takip ediyor.
- Prokaryot
Prokaryotların, yani tek hücreli basit yaşam formlarının %99 kadarını henüz tanımadığımız için, belki de henüz bu sıra dışı yaşam formuyla da hiç karşılaşmadık.
- Monospesifik tür
Son 2-3 milyon yılda 14 farklı Homo türü evrimleşti ama sadece 1 tanesi hayatta: Homo sapiens. Buna monospesifik tür diyoruz ve bu, yaşam tarihinde hiç de nadir olan bir şey değil.
- Hayalet Yaşam Hipotezi
Kimi zaman 'Hayalet Yaşam Hipotezi' olarak bilinen gizemli bir hipotez. Buna göre, yaşam bağımsız olarak Dünya'da birkaç kez başlamış olabilir ve bizim bildiğimiz soydan olmayan yaşam formları arasından günümüze kadar en azından tek hücreli soylar kalmış olabilir. Ancak prokaryotların, yani tek hücreli basit yaşam formlarının %99 kadarını henüz tanımadığımız için, belki de henüz bu sıra dışı yaşam formuyla da hiç karşılaşmadık. Bunun tek hücreli bazında geçerli olma ihtimali çok düşük olsa bile var; ancak çok hücreli, hele ki biz insanlar veya çam ağaçları gibi makroskopik organizmaların bu tür bir soydan gelmediğinden neredeyse kesin olarak eminiz.