- Rosetta Taşı
Mesela antik dillerin çözülmesi açısından en önemli keşif, muhtemelen size daha önceden Tutankhamun videosunda anlattığım Rosetta Taşı.
- tepe
Normalde 'tepe', dağdan küçük, genelde rüzgarların veya suyun taşıdığı tozların binlerce yıl boyunca birikmesiyle oluşan yükselti demek.
- höyük
Göbeklitepe gibi tepelerin oluşmasının nedeniyse, içlerinde antik bir yaşam alanı bulunuyor olması. Nesiller boyunca bu yaşam alanları tozla dolup, o yaşam alanlarını kullanan insanlar tarafından üzerine yeni katmanlar inşa edildikçe, buralarda tepeler oluşuyor. İşte bu tip özel tepelere, 'höyük' diyoruz. İsminden de bileceğiniz üzere Çatalhöyük bunun en meşhur örneklerinden biri.
- bölme (enclosure)
Şu ana kadar kazılmış olan kısımdaysa bulduğumuz en temel şey, 'bölme' olarak çevirebileceğimiz, İngilizcede 'enclosure' olarak bilinen dairesel veya oval yapılar. Her biri 10 ila 20 metre çapa sahip olan bu bölmelerin her birinin ortasında, T şeklinde, ikişer tane 'monolitik merkezi sütun' bulunuyor. Onların çevresindeyse yine T şeklinde olan ve o bölmenin sınırlarını belirleyecek şekilde, dairesel olarak yerleştirilmiş 6 ila 12 arasında değişen sayıda 'çevresel sütun' var.
- monolitik merkezi sütun (T-sütun)
Her biri 10 ila 20 metre çapa sahip olan bu bölmelerin her birinin ortasında, T şeklinde, ikişer tane 'monolitik merkezi sütun' bulunuyor. Sütunların her biri 3.5 ila 6 metre yükseklikte, 5 ila 20 ton kütlede. Merkezi sütunlar, diğerlerine göre daha uzun ve daha iri. Bu şekildeki 2 yapıda, sütunun tamamı bir insanı temsil edecek biçimde, üzerine kemer ve peştemal gibi kıyafetler çizilmiş. Yani o T-taşının üst kısmı, insan kafasını temsil ediyor.
- çevresel sütun
Onların çevresindeyse yine T şeklinde olan ve o bölmenin sınırlarını belirleyecek şekilde, dairesel olarak yerleştirilmiş 6 ila 12 arasında değişen sayıda 'çevresel sütun' var. Çevresel sütunların bir kısmının arasındaysa oturmak için yerler yapılmış.
- jeoradar
Mesela görece yakın zamanda icat edilmiş olan, yere penetre edebilen jeoradarlar sayesinde, Göbeklitepe'nin şu anda kazılmış olandan 5-10 kat daha büyük olduğunu biliyoruz.
- Karbon-14 testleri
Ayrıca kazı alanının farklı bölgelerinden alınan pedojenik karbonat ve kömür örnekleri üzerinde yapılan karbon-14 testleri, Göbeklitepe'nin Milattan Önce 7370 ila 9130 yılları arasında inşa edildiğini gösteriyor.
- Çömlek-Öncesi Taş Devri
Bunları, doğru bir şekilde Çömlek-Öncesi Taş Devri'ne, yani günümüzden 10-11 bin yıl öncesine sınıflandırmayı başardılar.
- kireçtaşı (ve kireçtaşı ocakları)
Göbeklitepe'nin etrafındaki birkaç yüz metre ila 1-2 kilometrelik mesafede bazı kireçtaşı ocakları bulundu - ki kireçtaşı, en kolay kesilip işlenen taşların başında geliyor.
- yerleşik yaşama geçiş
Bu dönem, Taş Devri'nde yaşamış insanların yerleşik yaşama geçmeye başladığı döneme denk geliyor ve daha önemlisi tarım devriminin başlangıcı ile çakışıyor. Yerleşik yaşama geçildikten sonra artık kültür, sabit bir noktada birikebilmeye ve özellikle de Mezopotamya gibi belli coğrafyalarda öbeklenmeye başlayacaktı. Bu birikimli ilerleme sayesinde de müthiş bir medeniyet patlaması yaşamaya başlayacaktık.
- odaların insan eliyle gömülmesi
Göbeklitepe'deki en ilginç bulgulardan biriyse, yıllar içerisinde odaların bir kısmının insan eliyle, kasten gömülmüş olması. Yapılan çalışmalar, bu süreçlerin doğal olduğunu da gösteriyor; yani yıllar içinde gelen yağmurlar nedeniyle yapısal olarak kullanılan toprakta kaymalar yaşandığı görülüyor. Keza örtmenin tek amacı gizlemek değil gibi, çünkü yeni odalar üretirken toprağı eski odalara doğru yığmışa benziyorlar.