Göbekli Tepe Neyi Saklıyor: Tapınak mı, Barınak mı?

6,5 Mn görüntülenme04.08.2024
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıTürkiye'nin Doğal ve Kültürel Sembolleri Nelerdir? UNESCO Listesinde Hangi Yerler Var?
Derinlemesine

Özet

Video, Göbeklitepe'nin keşfi, yapısı, T şeklindeki sütunları, üzerindeki hayvan betimleri, kazı ve koruma politikaları, radyokarbon tarihleme sonuçları, jeoradar verileri ve bunun Neolitik dönemdeki yerleşik yaşama geçişe etkisi üzerine öne sürülen bilimsel hipotezleri sade bir dille ele alıyor. Tapınak mı, barınak mı, yoksa mevsimlik bir toplanma/durak noktası mı olduğu; kazı bulguları, arkeozooloji ve taş işçiliği kanıtları ışığında tartışılıyor.

Terimler

  • Rosetta Taşı

    Mesela antik dillerin çözülmesi açısından en önemli keşif, muhtemelen size daha önceden Tutankhamun videosunda anlattığım Rosetta Taşı.

  • tepe

    Normalde 'tepe', dağdan küçük, genelde rüzgarların veya suyun taşıdığı tozların binlerce yıl boyunca birikmesiyle oluşan yükselti demek.

  • höyük

    Göbeklitepe gibi tepelerin oluşmasının nedeniyse, içlerinde antik bir yaşam alanı bulunuyor olması. Nesiller boyunca bu yaşam alanları tozla dolup, o yaşam alanlarını kullanan insanlar tarafından üzerine yeni katmanlar inşa edildikçe, buralarda tepeler oluşuyor. İşte bu tip özel tepelere, 'höyük' diyoruz. İsminden de bileceğiniz üzere Çatalhöyük bunun en meşhur örneklerinden biri.

  • bölme (enclosure)

    Şu ana kadar kazılmış olan kısımdaysa bulduğumuz en temel şey, 'bölme' olarak çevirebileceğimiz, İngilizcede 'enclosure' olarak bilinen dairesel veya oval yapılar. Her biri 10 ila 20 metre çapa sahip olan bu bölmelerin her birinin ortasında, T şeklinde, ikişer tane 'monolitik merkezi sütun' bulunuyor. Onların çevresindeyse yine T şeklinde olan ve o bölmenin sınırlarını belirleyecek şekilde, dairesel olarak yerleştirilmiş 6 ila 12 arasında değişen sayıda 'çevresel sütun' var.

  • monolitik merkezi sütun (T-sütun)

    Her biri 10 ila 20 metre çapa sahip olan bu bölmelerin her birinin ortasında, T şeklinde, ikişer tane 'monolitik merkezi sütun' bulunuyor. Sütunların her biri 3.5 ila 6 metre yükseklikte, 5 ila 20 ton kütlede. Merkezi sütunlar, diğerlerine göre daha uzun ve daha iri. Bu şekildeki 2 yapıda, sütunun tamamı bir insanı temsil edecek biçimde, üzerine kemer ve peştemal gibi kıyafetler çizilmiş. Yani o T-taşının üst kısmı, insan kafasını temsil ediyor.

  • çevresel sütun

    Onların çevresindeyse yine T şeklinde olan ve o bölmenin sınırlarını belirleyecek şekilde, dairesel olarak yerleştirilmiş 6 ila 12 arasında değişen sayıda 'çevresel sütun' var. Çevresel sütunların bir kısmının arasındaysa oturmak için yerler yapılmış.

  • jeoradar

    Mesela görece yakın zamanda icat edilmiş olan, yere penetre edebilen jeoradarlar sayesinde, Göbeklitepe'nin şu anda kazılmış olandan 5-10 kat daha büyük olduğunu biliyoruz.

  • Karbon-14 testleri

    Ayrıca kazı alanının farklı bölgelerinden alınan pedojenik karbonat ve kömür örnekleri üzerinde yapılan karbon-14 testleri, Göbeklitepe'nin Milattan Önce 7370 ila 9130 yılları arasında inşa edildiğini gösteriyor.

  • Çömlek-Öncesi Taş Devri

    Bunları, doğru bir şekilde Çömlek-Öncesi Taş Devri'ne, yani günümüzden 10-11 bin yıl öncesine sınıflandırmayı başardılar.

  • kireçtaşı (ve kireçtaşı ocakları)

    Göbeklitepe'nin etrafındaki birkaç yüz metre ila 1-2 kilometrelik mesafede bazı kireçtaşı ocakları bulundu - ki kireçtaşı, en kolay kesilip işlenen taşların başında geliyor.

  • yerleşik yaşama geçiş

    Bu dönem, Taş Devri'nde yaşamış insanların yerleşik yaşama geçmeye başladığı döneme denk geliyor ve daha önemlisi tarım devriminin başlangıcı ile çakışıyor. Yerleşik yaşama geçildikten sonra artık kültür, sabit bir noktada birikebilmeye ve özellikle de Mezopotamya gibi belli coğrafyalarda öbeklenmeye başlayacaktı. Bu birikimli ilerleme sayesinde de müthiş bir medeniyet patlaması yaşamaya başlayacaktık.

  • odaların insan eliyle gömülmesi

    Göbeklitepe'deki en ilginç bulgulardan biriyse, yıllar içerisinde odaların bir kısmının insan eliyle, kasten gömülmüş olması. Yapılan çalışmalar, bu süreçlerin doğal olduğunu da gösteriyor; yani yıllar içinde gelen yağmurlar nedeniyle yapısal olarak kullanılan toprakta kaymalar yaşandığı görülüyor. Keza örtmenin tek amacı gizlemek değil gibi, çünkü yeni odalar üretirken toprağı eski odalara doğru yığmışa benziyorlar.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Göbeklitepe bir sıradan tepedir (doğal tepe).

    Göbeklitepe bir höyük (insan yapımı katmanlı yerleşim) olup, zaman içinde yapılan inşaatlar ve birikmelerle oluşmuş bir arkeolojik yüktür.

  • Göbeklitepe kazıları tamamlandı veya tüm site açığa çıkarıldı.

    Sitenin yalnızca küçük bir kısmı (yaklaşık %10–15) kazıldı; jeoradar verileri sitenin çok daha geniş olduğunu göstermektedir ve bilinçli olarak daha az kazı yapılmaktadır.

  • Göbeklitepe'yi uzaylılar inşa etti.

    Taş işçiliği aletleri, kireçtaşı ocakları ve taşların kesilmiş/işlenmiş halleri Göbeklitepe'nin insan yapımı olduğunu kanıtlamaktadır.

  • Taşları taşımak ve dikmek o dönemin insanları için imkansızdı.

    Kireçtaşı ocaklarının yakınlığı ve taş işçiliği aletleri bu işlemlerin insan eliyle ve dönemin teknikleriyle yapılabileceğini göstermektedir.

  • Göbeklitepe kalıcı bir köy veya şehir merkezidir.

    Saha günlük yaşamın izlerini (mutfak, çanak-çömlek, çöpler) göstermiyor ve faunal kalıntılar vahşi hayvanlara ait olduğundan kalıcı yerleşim olmadığı düşünülüyor.

  • T-sütunlardaki tüm şekiller sadece soyut sütun süslemeleridir, insan temsil etmezler.

    Bazı T-sütunları üzerine çizilmiş kemer ve peştemal detayları ile insanı temsil edecek şekilde kurgulanmış görünmektedir; yani bazıları heykel işlevi de görür.

  • Göbeklitepe'deki hayvan betimlemeleri mitolojik hibritler veya tamamen hayal ürünüdür.

    Çizimler çoğunlukla doğal ve dönemin çevresinde bulunan hayvanları betimler; mitolojik bileşik yaratıklar yaygın değildir, daha çok natüralist temsiller vardır.

  • Göbeklitepe'nin örtülmesi mutlaka bir gizleme veya komplo amaçlıdır.

    Bazı odaların kasıtlı olarak gömüldüğü görülmekle birlikte örtmenin nedeninin ritüel, yapısal nedenler veya doğal süreçlerin bileşimi olabileceği düşünülmektedir; komplo iddiası desteklenmez.

  • Taş Devri insanları zihinsel ve kültürel olarak 'ilkel' veya bizimle kıyaslanamayacak kadar geri idi.

    Taş Devri insanların görünüş ve zeka bakımından bizden farklı değiller; karmaşık sosyal yapıları, inançlar, araç-gereç yapımı ve sembolik düşünceye sahip oldukları arkeolojik verilerle desteklenmektedir.

  • Göbeklitepe'deki hayvan resimlerindeki abartılar (ör. çok büyük akrep) gerçek hayvansal boyutları gösterir.

    Böyle abartılar sanatsal vurgu veya sembolik anlatım amaçlıdır; tarihte o büyüklükte hayvanların yaşadığına dair kanıt yoktur.

Sorular

  • Göbeklitepe tam olarak nedir?

    Göbeklitepe, dairesel/oval enclosures ve büyük T şeklinde taş sütunlardan oluşan, M.Ö. 9130–7370 aralığında inşa edilmiş bir höyüktür; işlevi kesin olmasa da ritüel, sosyalleşme veya takvim amaçlı toplanma yeri olduğu düşünülüyor.

  • Göbeklitepe'yi kim keşfetti ve ne zaman kazıldı?

    Bölge halkı tepeyi biliyordu ancak akademik kazıları Klaus Schmidt'in önderliğinde 1994'te başladı; daha önce 1963'te yüzey taraması yapan ekipler bazı taş aletler tespit etmişti.

  • Göbeklitepe ne zaman inşa edildi (tarihlendirme)?

    Pedojenik karbonat ve kömür üzerinde yapılan karbon-14 analizleri Göbeklitepe'nin M.Ö. 9130–7370 aralığında inşa edildiğini gösterir.

  • Göbeklitepe'yi kim inşa etti — insanlar mı yoksa uzaylılar mı?

    Göbeklitepe'yi özdeş olarak insanlar inşa etti; işlenmiş taşlar, kireçtaşı ocakları ve alet buluntuları bunun insan yapımı olduğunu doğrular.

  • Göbeklitepe bir tapınak mı yoksa barınak mı?

    Bunun kesin bir yanıtı yok; üç ana hipotez (tapınak, mevsimlik sosyalleşme/barınak, göksel hesaplama aracı) vardır ve bu işlevlerin bir kombinasyonu da mümkündür.

  • Göbeklitepe kalıcı bir yerleşim miydi?

    Hayır; alanda günlük hayata işaret eden kap-kacak, ocak, çöp çukurları veya yerleşik yaşam aletleri bulunmaması ve kemiklerin çoğunun vahşi hayvanlara ait olması kalıcı yerleşim olmadığını gösterir.

  • Neden Göbeklitepe'nin yalnızca küçük bir kısmı kazıldı?

    Eşsiz ve hassas kalıntılara zarar vermemek için genellikle sadece %10–15 gibi küçük bir bölüm kazılır; jeoradar gibi non-invaziv yöntemlerle önce ne olduğu anlaşılmaya çalışılır.

  • T şeklindeki sütunlar neyi temsil ediyor?

    Bazı T-sütunları insan biçiminde düşünülmüş olabilir; üzerine kemer ve peştemal gibi kıyafet detayları çizilmiş sütunlar insan/insansı heykelleri çağrıştırır.

  • Göbeklitepe'deki hayvan resimleri ne anlama geliyor?

    Hayvan betimlemeleri genellikle natüralisttir ve dönemin çevresel-faunistik gerçekliğini yansıtır; bazı abartılı tasvirler koruyuculuk veya vurgu amacıyla yapılmış olabilir.

  • Göbeklitepe neden örtüldü veya gömüldü?

    Bir kısmı insanların kasten gömdüğü belgelenmiş; nedenleri bilinmiyor—bazı örtmeler ritüel, bazıları ise yapısal/toprak hareketleriyle ilişkili olabilir.

Ön Bilgiler

  • Genel arkeoloji terim bilgisi (kazı, stratigrafi, konservasyon)
  • Neolitik dönemin ve Çömlek-Öncesi Taş Devri'nin temel özellikleri
  • Radyokarbon (C-14) tarihleme mantığı ve sınırlamaları
  • Temel ikonografi ve arkeolojik betimleme yorumlama becerisi
  • Jeoradar/GPR ve diğer jeofizik tekniklerin genel çalışma prensipleri
  • Arkeozooloji ve kemik analizi temel bilgisi
  • Taş işçiliği ve taş ocaklarının arkeolojik kanıtları hakkında bilgi
  • Kültürel antropoloji bağlamında ritüel ve dinsel uygulamalara dair temel fikirler

Tarihsel Bağlam

  • 1963: Chicago Üniversitesi ve İstanbul Üniversitesi ortak yüzey taraması; Peter Benedict liderliğindeki ekip taş aletleri tespit etti ve bunları Çömlek-Öncesi Taş Devri'ne sınıflandırdı
  • 1994: Alman arkeolog Klaus Schmidt'in Göbeklitepe'yi keşfetmesi ve kazılara başlaması
  • 1998 ve sonrası: Göbeklitepe'den çıkarılan 100.000'den fazla kemik kalıntısının kazı ve analizlerinin sürdürülmesi
  • Karbon-14 tarihlendirmeleri: Göbeklitepe'nin M.Ö. 7370 ila 9130 yılları arasında inşa edildiğini göstermesi
  • Modern jeoradar çalışmaları: Göbeklitepe'nin kazılmış bölümünden 5–10 kat daha büyük olduğunu tespit etmesi
  • Göbeklitepe odalarının bir kısmının insanlar tarafından kasıtlı olarak gömülmüş olduğunun arkeolojik tespiti
  • Nevalı Çori buluntularıyla karşılaştırma yapılarak Göbeklitepe'de benzer kireçtaşı blokların varlığının saptanması
  • Çeşitli kazılarda Göbeklitepe'de şimdiye dek en az 9 büyük dairesel yapı (enclosure) ortaya çıkarılması
  • Göbeklitepe çevresinde kireçtaşı ocaklarının ve bunlarda kesilmiş/yarı işlenmiş sütunların ile çekiç ve keski gibi aletlerin bulunması
  • Göbeklitepe'nin işlevinin zamanla sona ermesi ve yaklaşık M.Ö. 8000 civarında terk edilmesi
  • Rosetta Taşı'nın keşfi (1799) ve Antik Mısır hiyerogliflerinin çözülmesine katkısı (metinde antik dillerin çözülmesine örnek olarak verilmiş)
  • Tutankhamun'un mezarının keşfi (1922) — metinde Antik Mısır buluntularına örnek olarak bahsedilmiş
  • Machu Picchu'nun yeniden keşfi (1911) — metinde Latin Amerika medeniyetleri örneği olarak bahsedilmiş
  • Terracotta Ordusu'nun keşfi (1974) — metinde Çin'in önemli arkeolojik keşfi örneği olarak bahsedilmiş
  • Pompeii'nin korunmuş halde bulunması ve Vezüv Yanardağı'nın MS 79'da patlaması sonucu gömülmesi — metinde jeoarkeolojik öneme örnek olarak bahsedilmiş
  • Lucy fosilinin Etiyopya'da bulunması (1974) — metinde evrimsel biyoloji için kritik keşif örneği olarak bahsedilmiş
  • Stonehenge'in (Neolitik/Bronz Çağ yapısı) ve Mısır Piramitleri gibi eski anıtların varlığına referans
  • Sümerler medeniyetinin ortaya çıkışı ve Mezopotamya'da tarım/medeniyetin gelişimine ilişkin erken tarihsel referans
  • Göbeklitepe'ye ilişkin jeomorfolojik/arz birikimi süreçleri sonucu oluşan 'höyük' tipi tepe oluşumunun tespiti
  • Çömlek-Öncesi Taş Devri (yak. günümüzden 10–11 bin yıl önce)
  • Taş Devri
  • Neolitik Dönem / Tarım Devrimi (Yerleşik yaşama geçiş)
  • Höyük yerleşim katmanları (örnek: Çatalhöyük, Neolitik)
  • M.Ö. 9130–7370 (Göbeklitepe için verilen karbon-14 tarih aralığı)
  • Günümüzden 11.600 yıl önce (Göbeklitepe inşa zamanına ilişkin ifade)
  • 10–11 bin yıl önce (metin içinde tekrarlanan zaman aralığı)
  • M.Ö. 8000 civarı (Göbeklitepe'nin işlevini yitirmeye başladığı yaklaşık dönem)
  • Bizans Dönemi
  • Mezopotamya erken tarihi (Sümerler dönemi)

Kişiler

  • Tutankhamun

    Rosetta Taşı ve Antik Mısır mezarlarına yapılan atıflarda, ayrıca kanalın başka bir videosuna referans olarak anıldı.

  • Lucy

    Evrimsel biyoloji bağlamında, Etiyopya'dan çıkarılan Lucy'nin kemikleri örnek gösterildi.

  • Klaus Schmidt

    Göbeklitepe'yi 1994'te keşfeden ve kazıları başlatan kaşif olarak anıldı.

  • Özgen Demiray

    Videonun sponsoru ve Evrim Ağacı'na düzenli destek veren kişiler arasında sayıldı.

  • Uğur Komşucu

    Videonun sponsoru ve Evrim Ağacı'na düzenli destek veren kişiler arasında sayıldı.

  • Ali Barış Öztürk

    Videonun sponsoru ve Evrim Ağacı'na düzenli destek veren kişiler arasında sayıldı.

  • Ömer Burak Ergöl

    Videonun sponsoru ve Evrim Ağacı'na düzenli destek veren kişiler arasında sayıldı.

  • Kadir Kutlu

    Videonun sponsoru ve Evrim Ağacı'na düzenli destek veren kişiler arasında sayıldı.

  • Yusuf Cem Elezler

    Videonun sponsoru ve Evrim Ağacı'na düzenli destek veren kişiler arasında sayıldı.

  • Peter Benedict

    1963'te Chicago Üniversitesi ve İstanbul Üniversitesi ortaklığıyla yapılan ön yüzey taramasını yöneten arkeolog olarak anıldı.

  • Mahmut Yıldız

    Göbeklitepe topraklarının sahibi olarak Klaus Schmidt ile konuşulan ve tepe etrafında bulunan kalıntılardan bahseden kişi.

  • Adnan Mısır

    Klaus Schmidt'in kazı girişiminde destek veren Şanlıurfa Müzesi yetkilisi olarak anıldı.

  • Harald Haputmann

    Klaus Schmidt'in Göbeklitepe kazı girişimine destek veren kurum temsilcilerinden biri olarak anıldı.

  • Joris Peters

    1998'den beri Göbeklitepe'den çıkarılan kemik kalıntılarını inceleyen araştırmacı olarak anıldı.

  • Carl Sagan

    Videonun sonunda alıntılanan sözün kaynağı olarak belirtildi.

  • İsa

    Tarihin sayım başlangıcına dair tartışmada ('İsa'nın doğumundan saymak') referans olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

İnsanlık tarihini yeniden yıllandırma önerisi — Göbeklitepe'yi başlangıç alarak yılı 12024 şeklinde sayma fikrinin detaylarının ayrı bir videoda ele alınması

Yani içinde bulunduğumuz yılı 2024 değil, kolaylık olması bakımından başlangıcı MÖ 10000 yılı alarak, 12024 olarak saymamız, insanlık tarihini ve bulunduğumuz noktayı anlamak açısından çok daha isabetli olur. Ama bu, bir başka videonun konusu. Sadece... Nereden geldiğimizi ve atalarımızın farkında olmadan yaptıklarının bizim için kıymetini asla unutmayın.

Göbeklitepe'deki T-sütunları hakkında anlatım

Mesela görece yakın zamanda icat edilmiş olan, yere penetre edebilen jeoradarlar sayesinde, Göbeklitepe'nin şu anda kazılmış olandan 5-10 kat daha büyük olduğunu biliyoruz. Bakın bu haritada mavi kareler halihazırda kısmen veya tamamen kazılmış kısımları gösteriyor; yeşiller birazdan bahsedeceğim T-sütunlarını gösteriyor; o ultrason görüntüsüne benzeyen siyah-beyaz öbeklerse, civarda bulunan, henüz kazılmamış ama altında Göbeklitepe'nin gerisini sakladığını bildiğimiz yerler. Şu ana kadar kazılmış olan kısımdaysa bulduğumuz en temel şey, "bölme" olarak çevirebileceğimiz, İngilizcede "enclosure" olarak bilinen dairesel veya oval yapılar.