Thalidomide Faciası Tekrar Yaşanır mı?

2,7 Mn görüntülenme16.12.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıThalidomide Faciası: Tıp Tarihindeki En Korkunç İhmal!
Derinlemesine

Özet

Video, thalidomide (talidomid) felaketinin tarihçesini, nedenlerini, hangi ülkelerin etkilendiğini, nasıl fark edildiğini ve bu trajediden çıkarılan dersleri anlatıyor; ayrıca ilacın kimyasal özellikleri (kiralite) ve günümüzdeki kullanımları hakkında bilgi veriyor. Özetle ilaç güvensizliğinin nasıl yüzlerce insanın zarar görmesine yol açtığını, düzenleyici mekanizmaların ve bilimsel denetimin önemini vurguluyor.

Terimler

  • Thalidomide

    Thalidomide, bu. Azot ve karbon omurgası üzerine inşa edilmiş döngüsel bir molekül. O zamanlar bu bilinmiyordu ama thalidomide, gebeliğin spesifik günlerinde alınması halinde spesifik sorunlar yaratıyordu: Mesela gebeliğin 20. gününde ilacı alan kadınların çocuklarında beyin hasarı oluşuyordu. 21. günde alınırsa göz hasarı, 22. günde kulak ve yüz hasarı oluşuyordu. 24. günde alınırsa, bebekte kollar oluşmuyordu. 25 ila 28. günler arası alınırsa, bacaklar oluşmuyordu. Bunun haricinde bu çocuklarda periferik nöropati, yani çevresel sinir sistemi siniri hasarı görülüyordu. Bazen parmaksız veya fazla parmaklarla doğabiliyorlardı, bazense felçli olarak, anüsleri olmadan, hayati organları hasarlı olarak... Eh, tahmin edebileceğiniz gibi çoğu, doğumlarından birkaç gün sonra ölüyorlardı.

  • Hipnotik

    1957'de thalidomide, Contergan adıyla, hipnotik ve antiemetik bir ilaç olarak pazarlanmaya başladı. Yani hem sakinleştirici ve uyku getirici etkisi vardı...

  • Antiemetik

    1957'de thalidomide, Contergan adıyla, hipnotik ve antiemetik bir ilaç olarak pazarlanmaya başladı. Yani... hem de mide bulantısını ve kusmayı önlüyordu.

  • Teratojen

    Doğu Almanya, kadınlara verilecek ilaçlarda teratojen, yani bebeklerde sorunlu doku gelişimi üzerindeki etkilerin incelenmesini zorunlu tutuyordu.

  • Periferik nöropati

    Bunun haricinde bu çocuklarda periferik nöropati, yani çevresel sinir sistemi siniri hasarı görülüyordu.

  • Plasenta bariyeri

    O dönemde ilaçların plasenta bariyerini aşıp da rahimdeki yavruya kolay kolay ulaşabileceğine pek inanılmıyordu.

  • Kiralite

    Kimyasal moleküllerde kiralite denen bir şey var. Kiraliteyi, ayna simetrisi gibi düşünün. Mesela ellerimiz kiral yapılar, birbirinin ayna simetrisi şeklindeler. Ne yaparsam yapayım, ellerimi birbirini üzerine tam olarak oturtamam. Şöyle yapsam bile parmaklarım oturur evet ama avcum ve elimin dış kısmı farklı yönlere bakıyor olur, yani birbirine oturmaz. İşte bu tür simetriye kimyada kiralite diyoruz. Moleküller de böyle kiral olabiliyorlar: Bunlardan birine sağ elli, diğerine sol elli molekül diyoruz.

  • Enantiyomer (enantiyomorfu)

    Birbirinin enantiyomorfu da denebilen bu iki yapı birbirinden çok farklı kimyasal özelliklere sahip olabiliyor.

  • FDA (Gıda ve İlaç Başkanlığı)

    Gıda ve İlaç Başkanlığı, yani kısaca FDA, çoktan güvenilirlik prosedürlerini yerleştirmişti ve liyakat sahibi uzmanlarla çalışıyordu. Bu nedenle ilacın Amerika'da satılabilmesi için, tıpkı bugün olduğu gibi önce 1-2 faz boyunca hayvan ve insan deneyleri yapılması gerekiyordu.

  • Faz (klinik deney fazları)

    İlacın Amerika'da satılabilmesi için, tıpkı bugün olduğu gibi önce 1-2 faz boyunca hayvan ve insan deneyleri yapılması gerekiyordu.

  • Akran denetimi

    Çünkü Kelsey, sadece firmadan gelen verilere bakmıyordu, bağımsız laboratuvarların sonuçlarını da değerlendiriyordu. Hani bugün de birçok araştırmacı deney sonuçlarını yayınlayıp birbirlerininkini analiz ediyor ya? İşte Kelsey, bilimde güvenilirliğin belkemiği olan o akran denetimine özen gösteriyordu.

  • Toksisite analizi

    Profesör Kaymakçalan, ilacın toksisite analizinin yeterli olmadığı yönünde görüş bildirmişti.

  • Acil kullanım (emergency use) ve lisanslı kullanım

    Bugünkü COVID-19 aşılarını da acil kullanım ve sonrasında lisanslı kullanım için onaylayan Gıda ve İlaç Başkanlığı, yani FDA...

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Dünya'daki tek etkilenmeyen ülke Türkiye idi.

    Yanlış; thalidomide yaklaşık 50 ülkeyi etkiledi ama dünya genelindeki çoğu ülke hiçbir vaka görmedi çünkü ilaç oraya ulaşmadı ya da yeterince yaygınlaşmadı.

  • Amerika veya Türkiye'de facianın yaşanmaması, ilaç karşıtlarının veya komplo teorisyenlerinin başarılı propagandası sayesindedir.

    Yanlış; Amerika'da FDA'den Frances Kelsey'in bilimsel ve bağımsız değerlendirmeleri, Türkiye'de ise akademisyenlerin veriye dayalı uyarıları facianın önlenmesinde belirleyici oldu.

  • Bilimsel hataları genelde bilim karşıtları veya komplo teorisyenleri keşfeder.

    Yanlış; tarihte hataları ortaya çıkaranlar genellikle bilim insanları, denetleyici kurumlar ve akran değerlendirmesidir; güvenilir yöntem ve hesap verebilirlik önemlidir.

  • İlaçlar plasentayı geçmez, bu yüzden gebelikte zararlı olamazlar.

    Yanlış; thalidomide örneğinde olduğu gibi birçok ilaç plasentayı geçip fetüsü etkileyebilir; 1950'lerde bu yeterince anlaşılmamıştı.

  • Thalidomide her gebeyi her zaman olumsuz etkilerdi.

    Yanlış; etkiler belirli, çok hassas bir zaman penceresine bağlıydı, dolayısıyla her gebelikte aynı sonuçlar ortaya çıkmıyordu.

  • Thalidomide tamamen ortadan kaldırıldı ve bir daha asla kullanılmadı.

    Yanlış; molekülün bazı enantiyomerleri faydalı bulunmuş ve kontrollü biçimde tıbbi kullanımları devam etmiştir (ör. leprosy, multipl miyelom).

  • İki enantiyomer (kiral form) aynı etkiye sahiptir.

    Yanlış; kiralite kimyada önemlidir ve thalidomide örneğinde bir enantiyomer faydalı iken diğeri toksikti, bu nedenle kiral yapıları göz önünde bulundurmak gerekir.

  • Tüm yeni ilaçlar mutlaka felaketlere yol açar; güvenlik sağlanamaz.

    Yanlış; bilim hatalardan ders çıkarıp güvenlik protokollerini güçlendirir, birçok yeni ilaç titiz test ve düzenlemelerle onaylanmakta ve insanlara fayda sağlamaktadır.

  • Regülatör kurumlar (ör. FDA) her zaman 'satın alınmış' ve güvenilmezdir.

    Yanlış genelleme; örneğin FDA içindeki liyakatli uzmanlar ve Frances Kelsey gibi kişiler, titiz bilimsel denetimle büyük felaketleri önleyebilmektedir.

Sorular

  • Thalidomide (talidomid) nedir ve ne zaman keşfedildi?

    Thalidomide, 1952'de CIBA tarafından keşfedilen, döngüsel bir azot-karbon iskeletine sahip bir ilaç molekülüdür; daha sonra Contergan adıyla pazarlanmıştır.

  • Thalidomide neden pazara sürüldü ve kimler kullandı?

    1956'da Chemie Grünenthal tarafından hipnotik ve antiemetik olarak pazarlanarak özellikle gebelik bulantısı ve uyku sorunları yaşayan kadınlar tarafından geniş ölçüde kullanıldı.

  • Thalidomide'nin neden bir felakete yol açtığı nasıl anlaşıldı?

    Doktorlar artan doğumsal anomaliler gözlemleyip raporladılar; düzenleyiciler ve araştırmacılar ilacın gebeliğin hassas dönemlerinde teratojenik etkisi olduğunu saptadı.

  • Thalidomide hangi tür doğumsal zararlar veriyordu ve ne zaman alınırsa hangi zararlar oluyordu?

    Gebeliğin belirli günlerinde alıma bağlıydı: 20. gün beyin, 21. gün göz, 22. gün kulak/yüz, 24. gün kol gelişmeme, 25–28. gün bacak gelişmeme gibi spesifik kusurlar ortaya çıkıyordu.

  • Dünya genelinde kaç bebek etkilendi ve ilacın piyasadan çekilmesi ne zaman gerçekleşti?

    Yaklaşık 2.000 bebek yaşamını yitirdi ve 10–15 bin arası ciddi doğumsal sorun yaşandı; ilacın piyasadan çekilmesi 1961'de gerçekleşti.

  • Amerika'da neden geniş çaplı bir felaket olmadı?

    FDA'den Frances Oldham Kelsey'in ısrarcı ve bağımsız değerlendirmesi sayesinde ilacın onayı reddedildi; bu karar daha büyük bir felaketi önledi.

  • Türkiye'de neden thalidomide kaynaklı vaka olmadı?

    Türkiye Sağlık Bakanlığı, Prof. Dr. Süreyya Tahsin Aygün ve Prof. Dr. Şükrü Kaymakçalan'ın veriye dayalı uyarıları ve tavuk embriyosu deneyleri nedeniyle ilaca ruhsat vermedi ve böylece vaka yaşanmadı.

  • Thalidomide bugün hala kullanılıyor mu?

    Evet; ilacın bazı enantiyomerlerinin faydalı etkileri keşfedildi, cüzzamda kullanıldı ve 2006'da multipl miyelom için FDA onayı aldı, ancak sıkı kontroller ve gebelik uyarılarıyla.

  • Thalidomide felaketi bize bilim ve düzenlemeler hakkında ne öğretti?

    Bilimsel denetim, bağımsız değerlendirme ve sıkı güvenlik protokollerinin önemi; hataları kabul edip ders çıkarma mekanizmalarının hayati olduğu öğretilmiştir.

  • Thalidomide'nin tehlikesi her gebelikte aynı mıydı?

    Hayır; ilaç yalnızca gebeliğin çok spesifik günlerinde teratojenik etki gösteriyordu, dolayısıyla her gebelikte aynı sonuçlar oluşmuyordu.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji ve insan gelişim bilgisi (embriyogenez)
  • İlaç geliştirme ve klinik deneme süreçlerine dair temel anlayış (fazlar, preklinik testler)
  • Organik kimya ve stereokimya (kiralite/enantiyomerler kavramı)
  • Toksikoloji ve teratojenite kavramları
  • Bilimsel metodoloji ve akran denetimi (peer review) hakkında temel bilgi
  • Modern düzenleyici kurumlar ve ilaç onay mekanizmaları (ör. FDA) hakkında genel bilgi
  • Tıbbi tarih ve II. Dünya Savaşı sonrası ilaç endüstrisinin gelişimi hakkında genel farkındalık

Tarihsel Bağlam

  • 1952 – Thalidomide'in Basel merkezli CIBA (daha sonra Novartis) tarafından keşfi
  • 1956 – Chemie Grünenthal tarafından Batı Almanya'da thalidomide'in grip ilacı olarak satışa başlanması
  • 1957 – Thalidomide'in Contergan adıyla hipnotik ve antiemetik olarak pazarlanması
  • 1956-1957 – Smith, Kline & French (SKF) tarafından 875 kişi (gebeler dahil) ile yapılan deneylerin şaibeli/olumsuz sonuçları ve SKF'nin anlaşmadan çekilmesi
  • 1959 – Thalidomide kullanan kadınların bazı çocuklarında doğumsal anomalilerin fark edilmeye başlanması
  • 1957–1961 – İlacın yaygın kullanımı ve farklı ülkelere yayılması süreci
  • 1961 – Thalidomide'in piyasadan geri çekilmesi
  • 1962 – Kanada'da ilacın onaylı satışının 1962'ye kadar devam etmesi ve Kanada'da yüzlerce bebeğin etkilenmesi
  • ABD'de Frances Oldham Kelsey'in FDA adına ilacı 6 kez reddetmesi ve bu direniş sayesinde ilacın onaylanmasının engellenmesi
  • Tanıtım dağıtımı: Firma tarafından doktorlara 2.5 milyon adet tablet dağıtılması; yaklaşık 2.000 kişinin kullanması ve Amerika'da 17 bebekte doğum sorunu tespit edilmesi
  • Dünya çapında yaklaşık 2.000 çocuğun ölmesi ve 10–15.000 çocuğun ciddi gelişim sorunlarıyla yaşaması (thalidomide faciası)
  • Yaklaşık 50 ülkenin thalidomide faciasından etkilenmesi
  • Nazi bağlantısı: Thalidomide geliştiren ekipte Heinrich Mückter ve diğerlerinin Nazi dönemindeki etik dışı deneylerle ilişkili olması; Mückter'in tifus deneyleri ve Heinz Baumkötter'in Sachsenhausen Toplama Kampı başhekimliği
  • Doğu Almanya'da teratojen testlerinin zorunlu tutulması nedeniyle thalidomide onaylanmaması ve vaka görülmemesi
  • Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın Prof. Süreyya Tahsin Aygün ve Prof. Dr. Şükrü Kaymakçalan'ın uyarıları üzerine ilaca ruhsat verilmemesi; Aygün'ün tavuk embriyosunda gelişim sorunları gözlemesi; Türkiye'de vaka görülmemesi
  • 1960'lar – Thalidomide'in cüzzam (lepra) tedavisinde kullanılması
  • Thalidomide sentezinin rasemik (%50–50) olduğu ve kiralite/farklı enantiyomerlerin farklı etkileri olduğu keşfi (bir enantiyomerin faydalı, diğerinin toksik olması)
  • Gebeliğin spesifik günlerinde thalidomide kullanımının spesifik hasarlara yol açtığının saptanması: 20. gün beyin hasarı, 21. gün göz hasarı, 22. gün kulak ve yüz hasarı, 24. gün kol yokluğu, 25–28. gün bacak yokluğu
  • Thalidomide'in her gebede etkili olmadığı ve hassas bir dönem penceresi bulunduğunun saptanması (etkinin gebeliğin belirli günleriyle ilişkili olması)
  • 2006 – FDA'nın thalidomide'i çoklu miyeloma (lenfosit kanseri) tedavisinde onaylaması
  • 2000-2008 – FDA tarafından 209 farklı ilacın onaylanması (veri olarak belirtilen dönem)
  • 2016 – Piyasaya sürülen 20 yeni ilaç (yıl bazlı veri)
  • 2018 – Piyasaya sürülen 60 yeni ilaç (yıl bazlı veri)
  • 2020 – Piyasaya sürülen 53 yeni ilaç (yıl bazlı veri)
  • Şirket birleşmeleri ve promosyon uygulamaları: William S. Merrell (daha sonra Sanofi ile ilişkilendirilen) ile Richardson-Merrell oluşumu ve firmaların farklı ülkelerdeki onay/dağıtım stratejileri nedeniyle ilacın uzun süre piyasada kalması
  • 20. Yüzyıl
  • 1950'ler
  • 1956-1961
  • 1957-1959
  • 1960'lar
  • İkinci Dünya Savaşı
  • İkinci Dünya Savaşı sonrası dönem
  • Nazi Almanyası dönemi
  • Batı Almanya (1950'ler-1960'lar bağlamı)
  • Doğu Almanya (1950'ler-1960'lar bağlamı)
  • 21. Yüzyıl
  • 2000-2008
  • 2016
  • 2018
  • 2020

Kişiler

  • Heinrich Mückter

    Thalidomide'i Chemie Grünenthal için geliştiren kişi; Nazi döneminde etik dışı tifüs deneyleriyle biliniyordu.

  • Martin Staemmler

    Heinrich Mückter'in sağ kolu; Nazilerin öjeni programını savunan kişilerden biri olarak anıldı.

  • Heinz Baumkötter

    Mückter ekibinin yardımcısı; Sachsenhausen Toplama Kampı'nın başhekimiydi.

  • Otto Ambros

    Mückter ile çalışan ekipteydi; Hitler'in kimyasal silah danışmanlarından biri olarak anıldı.

  • Adolf Hitler

    Otto Ambros'un kimyasal silah danışmanlarından biri olduğu lider olarak anıldı.

  • Frances Oldham Kelsey

    ABD'de thalidomide'in onaylanmasını engelleyen kişi; FDA adına ilacı defalarca reddetti ve bu sayede ABD'de büyük bir facia önlendi.

  • Ordinaryus Prof. Dr. Süreyya Tahsin Aygün

    Türkiye'de eline geçen birkaç tablet talidomid ile tavuk embriyosunda gelişim sorunları gözlemleyerek Sağlık Bakanlığı'na bilgi verdi; ilacın Türkiye'de ruhsat almamasına katkı sağladı.

  • Prof. Dr. Şükrü Kaymakçalan

    İlacın toksisite analizinin yetersiz olduğunu belirterek Türkiye Sağlık Bakanlığı'nı bilgilendirdi; thalidomide'in Türkiye'de ruhsat almamasına katkı sağladı.

  • William S. Merrell

    Chemie Grünenthal'in ABD'de işbirliği yapmak istediği ilaç firması olarak anıldı (William S. Merrell Firması); bu firma daha sonra Sanofi ile ilişkilendirildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Thalidomide ilacının her gebede sorun yaratıp yaratmadığına (ilaçın gebeliklerdeki etkilerinin yaygınlığı) değinilmesi

Çünkü ya ilaç oraya hiç ulaşmadı ya da ulaşsa da yeterli yaygınlığa erişmedi. Birazdan değineceğim gibi ilaç, her gebede de sorun yaratmıyordu. Peki Amerika bunu nasıl atlattı?