- Hipotez
Akademik literatürde yayınlanmış araştırmaları incelerken, kendi cevaplamak istediğimiz sorunun potansiyel yanıtlarını bulmaya başlarız. Bu da, elimizdeki soru işaretine yönelik geçici bir açıklama üretmemizi sağlar. İşte bu geçici açıklamalara, "hipotez" diyoruz. Hipotez sözcüğü, Yunancadaki "hipo" yani "alt" sözcüğü ile, "tez" yani "öneri" sözcüklerinden gelir. Yani hipotezler, "alt açıklamalar" veya "ön izah"lardır.
- Teori (Bilimsel teori)
İlk başta yaptığımız gözleme yönelik gerçeğin ne olduğunu gösteren bazı örüntüler belirmeye başlar. Baştaki hipotezlerimizden gerçeği yansıtmayanlar, birer birer elenir. Bilimin zorlu ve sancılı testlerine tabi kalıp da ayakta kalmayı başaran hipotezlerimizi akademik camiaya ilan ederiz. Benzer şekilde, daha önceden bu şekilde ilan edilmiş hipotezleri kendimizinkiyle harmanlayıp, en başta yaptığımız gözlemin neden ve nasıl o şekilde olduğuna yönelik daha kapsamlı bir açıklama modeli de geliştirebiliriz. İşte bunlara teori denir. Ayrıca teoriler kanunları kapsayan, son derece güvenilir, bilimsel açıklamanın doruğunda olan kavramlardır. Bilimsel teoriler Evren'deki olguların "neden" ve "nasıl" o şekilde olduğuna yönelik, bilimsel metodolojiye uygun olarak sınanmış, kapsamlı ve test edilmiş açıklamalar bütünüdür.
- Doğa yasası / Kanun
Bilim insanları kanun, yasa, prensip, ilke gibi kavramlardan söz ederken, Evren'in dokusundan kaynaklanan, Evren'in çalışma prensipleri değişmedikçe değişmeyecek olan bu temel gözlemlerden bahsederler. Bir doğa yasası, oralarda bir yerlerde neyin yaşandığını ifade eden kavramlardır. Hatta bu yasalar çoğu zaman öylesine temeldir ki, basit matematiksel denklemlerle ifade edilebilirler - ama bu şart değil. Yani bir doğa yasası, Evren'in dokusu ve yapısı değişmediği müddetçe, aynı şartlar altında aynı şekilde gerçekleşen, kendini tekrar eden, parçaları arasında nedensel ilişkiler bulunan olay veya olgulardır.
- Gözlem
Bilimsel çalışmaların çoğu, Evren'e yönelik veya Evren içindeki herhangi bir unsura yönelik bir gözlem ya da keşifle başlar. ... böyle bir tespitte bulunduğumuzda farkına vardığımız şey, olgusal bir gerçektir. Yani bir verinin, bir keşfin, bir gözlemin "var" olduğunu net olarak öğrenmiş oluruz; artık biliyoruzdur.
- Literatür taraması
Bilim insanları bu neden ve nasıl sorularına yanıt vermek için, öncelikle konuyla ilgili olabilecek diğer akademik çalışmaları incelerler. Buna, "literatür taraması" denir. Bu sayede bizden önce gelenlerden ilham alabiliriz, yeni sorular sorabiliriz, bizden önce yapılmış gözlemlerden haberdar olabiliriz.
- Deney / Deneysel yöntem
Bir sonraki aşama, bu ön açıklamalardan hangilerinin daha isabetli olduğunun tespitidir. Bu, eğer mümkünse deneysel yöntemlerle yapılır. Bu deneyler fizik, kimya, genel biyoloji gibi alanlarda laboratuvar deneyi şeklinde olabilir. Ekoloji veya hayvan davranışları (ya da etoloji) gibi alanlarda, doğal ortamlarda yapılan gözlem, tespit ve veri toplama şeklinde olabilir. Evrimsel biyoloji, karşılaştırmalı anatomi gibi bilim sahalarında, birden fazla veri hattından gelen bilgileri kıyaslamak şeklinde olabilir. Sosyal bilimlerde, anket çalışmaları ve istatistiki analizler şeklinde olabilir. Ama her ne yönteme başvurursak başvuralım, deney kurulumu sırasında düşündüğümüz, "Kendi geliştirdiğim bu hipotezi nasıl çürütürüm?" sorusunun cevabıdır.
- Hipotezi çürütmek / Yanlışlamak
Amaç, doğru olduğunu düşündüğümüz açıklamayı ispatlamaktan ziyade, doğru olduğunu düşündüğümüz açıklamayı çürütmeye çalışmaktır. Çünkü hipoteziniz "Bütün kediler beyaz olmalıdır." ise, durmaksızın beyaz kediler aramak sizi yanıltır. Şahsi inanç ve varsayımlarınıza yenik düşmenize neden olur. Çünkü hipotezinizi destekleyen 1000 beyaz kedi de bulsanız, hipoteziniz kesinlik kazanmaz. Ama tek bir siyah kedi bulmak, hipotezinizi çürütecektir. Dolayısıyla amaç, hipotezinizi çürütmektir. İşte bu nedenle bir hipotez, her ne kadar azimle deneniyor olsa da çürütülemediği sürece güç kazanır.
- Veri / Bulgular
Hipotezimizi yanlışlamaya çalıştığımız deneylerimiz sırasında veriler toplar, gözlemler yaparız. Bunlar, elimizdeki hipotezi güçlendirir veya zayıflatır. Ama artık elimizde belli veriler vardır. Artık bu veri, bulgu ve sonuçlarımızı derli toplu bir şekilde sunan bir rapor hazırlayabiliriz.
- Newton'un Kütleçekim Teorisi
Newton, kütleçekimini fark ettikten sonra orada durmamıştır. Kütleçekim yasasını açıklamak için, iki cisim arasında ip benzeri bir bağlantı olduğunu ve bu sayede cisimlerin birbirini çektiğini düşünmüştür. Bu hipotezden yola çıkarak geliştirdiği ve içinde birçok diğer gözlem ve izahı barındıran açıklamasına Newton'un Kütleçekim Teorisi diyoruz.
- Einstein'ın Görelilik / İzafiyet Teorisi
Einstein, hem Newton'un elindeki veri ve gözlemleri, hem de sonradan tespit ettiğimiz veri ve gözlemleri bir bütün olarak açıklayabilecek yeni bir teori inşa etmiştir. Bu teori, kütleçekiminin doğrusal bir çekim kuvveti ile ilgili olmadığını, büyük kütleli cisimlerin uzay-zaman dokusunu bükmesinden kaynaklandığını göstermiştir. İşte buna Einstein'ın Görelilik (ya da İzafiyet) Teorisi diyoruz.
- Evrim (Evrim yasası / Evrim Teorisi)
Ne oluyor? Nesiller geçtikçe canlılar değişiyor. Değişen çevre koşulları altında canlı nesilleri geçtikçe, popülasyondaki gen ve özellik dağılımları da değişir. Bu, evrim yasasıdır. Aynı şartlar sağlandığında, ki nedir bu şartlar: Birbirine benzer olan ama tıpatıp aynı olmayan, yani çeşitlilik bulunan bir popülasyon, değişen çevre şartları altında bu çeşitliliğin bir kısmının diğerlerine göre daha avantajlı veya dezavantajlı olması, ve son olarak bu çeşitliliğin kendisine benzer kopyalar üretmesi... Bunlar sağlandığında, evrim her koşulda yaşanmaktadır. Bu yüzden evrim bir doğa yasasıdır. Darwin'in yaptığı, evrimin neden ve nasıl yaşandığını izah etmek oldu. Bunun için de tür içi çeşitliliğin, değişen çevre şartları altında bireylere avantajlar ve dezavantajlar sağladığını gösterdi. Buna bağlı olarak daha kolay hayatta kalan bireylerin daha çok üreyebildiğini, bu sayede her nesilde kendilerini avantajlı kılan genleri gelecek nesillere daha çok aktardığını, bu yolla da popülasyonların her nesilde atalarından bir miktar farklılaştığını ortaya koydu.
- Makroevrim
Makroevrimi, yani tek hücrelilikten çok hücreliliğin evrimi gibi devasa büyük bir evrimi ifade eder.
- Hücre Teorisi
Hücrelerin nasıl çalıştığını anlayabilmemizin yegane yolu Hücre Teorisi'dir.
- Gazların Kinetik Teorisi
Gazların hareketini anlamamızı sağlayan bilimsel açıklama, Gazların Kinetik Teorisi'dir.
- Devre Teorisi
Sahip olduğumuz bütün elektronik cihazlarımız, Devre Teorisi isimli teori sayesinde mümkündür.
- Makina / Mekanizma Teorisi
Tüm motorlarımız ve makinelerimiz, Makina (veya Mekanizma) Teorisi isimli bir teori sayesinde mümkündür.