Nefesinizi En Çok Ne Kadar Tutabilirsiniz? | Bajau Halkı ile Tanışın!

657 B görüntülenme09.07.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıTibet Platosu'nda İnsanlar Gözümüzün Önünde Evrimleşiyor!
Derinlemesine

Özet

Video, insanların nefes tutma kapasitesini, su altında nefes tutmayı kolaylaştıran fizyolojik mekanizmaları ve Bajau halkının sualtı yaşamına uyum sağlayan genetik adaptasyonlarını inceliyor. Hiperventilasyon, dalma refleksi ve Bajau halkında tespit edilen spesifik gen değişiklikleri (PDE10A, BDKRB2, FAM178B) üzerinden evrimsel süreçler ve seçilim mekanizmaları açıklanıyor.

Terimler

  • hiperventilasyon

    Hızlı ve derin nefesler alma yöntemi; bazı profesyoneller nefes tutma sürelerini artırmak için denemeden önce uzun süre hiperventilasyon yapıyorlar (ör. 30 dakika boyunca hızlı ve derin nefes alıp saf oksijenle ciğerleri doldurma). Kontrolsüz hiperventilasyon anksiyete bozuklukları, fobiler ve kalp hastalıkları gibi sorunların semptomlarından olabilir ve kanda aşırı oksijen birikmesi baş dönmesine veya el ve yüzde uyuşma gibi etkilere neden olur. Su altında hiperventilasyon bayılmaya neden olabileceği için tehlikelidir, ama eğitimliyse nefes tutma süresini dikkate değer miktarda artırabilir.

  • kandaki karbondioksit seviyesi

    Nefes vermediğinizde hızla artan gaz miktarı; beynimiz kandaki karbondioksit seviyelerine karşı aşırı hassastır ve bu gazın kanımızdaki miktarı belli bir seviyenin üzerine çıktığı anda, beynimizde nefesimizi bilinçdışı bir şekilde kontrol eden kısımlar devreye girer ve bizi nefes almaya zorlar.

  • oksijen seviyesi (kandaki oksijen)

    Nefes tutma veya dışardan solunumu engelleyen bir durum nedeniyle kanımızdaki oksijen seviyesi aşırı düşerse, bilinciniz kapanmaya başlar ve nihayetinde ölümle sonuçlanabilir.

  • dalma refleksi

    Memeli hayvanlarda ve insanlarda suya girdiklerinde veya yüzleri suya temas ettiğinde ortaya çıkan evrimsel adaptasyon; kalp atışları yavaşlar, kan vücudun merkezine çekilir ve dalak kasılarak fazladan depoladığı alyuvarları serbest bırakır. Böylece su altında kısıtlı oksijenden en verimli şekilde faydalanılır.

  • dalak

    Dalak suya daldığınızda kasılarak fazladan depoladığı alyuvarları (kırmızı kan hücrelerini) serbest bırakan organdır; Bajauların dalakları diğer insanlarınkinden daha büyük olup bu serbest bırakma kapasitesini artırır.

  • alyuvarlar

    Dalağın depolayıp su altında gerektiğinde serbest bıraktığı kırmızı kan hücreleri; serbest bırakıldıklarında kandaki oksijen taşıma kapasitesini artırırlar.

  • siklik AMP (cAMP)

    Oksijen metabolizmasında görev alan bir molekül; Bajaularda PDE10A genindeki bir mutasyon sayesinde bu 'siklik AMP' ya da kısaca 'cAMP' daha hızlı parçalanabiliyor, ve bu sayede nefes tutma sırasında oksijeni daha verimli kullanabiliyorlar.

  • PDE10A

    Bajaularda değişiklik tespit edilen bir gen; bu gendeki bir mutasyon sayesinde Bajaular cAMP isimli molekülü daha hızlı parçalayabiliyorlar ve böylece oksijen metabolizmasını nefes tutma sırasında daha verimli kullanabiliyorlar.

  • BDKRB2

    Bajaularda farklı bir mutasyon tespit edilen genlerden biri; bu gen insanlarda dalma refleksini kontrol ediyor ve Bajaulardaki mutasyon, bu genin ürettiği reseptörlerin daha hassas olmasına, dolayısıyla suya daldıklarında daha derin bir dalma refleksi sergilemelerine neden oluyor.

  • FAM178B

    Bajaularda farklı olduğu tespit edilen bir gen; kandaki karbondioksit oranlarını ayarlamakla ilişkili olduğu belirtiliyor, yani nefes tutma ile ilgili süreçlerde rol oynayabilir.

  • epigenetik

    Ömrümüzde yaşadıklarımızın genlerin okunma biçimini değiştiren etkileri; yani çevresel deneyimler genlerin kendisini değiştirmese bile genlerin nasıl okunup ifade edildiğini (okunma biçimini) etkileyebilir.

  • seçilim baskısı

    Çevrenin belirli özellikleri lehine oluşturduğu baskı; eğer bir özellik (ör. iri dalak) hayatta kalma ve üreme başarısını doğrudan etkiliyorsa, o özelliğe bağlı genler üzerinde seçilim baskısı oluşur ve popülasyon içinde o özelliğin frekansı nesiller boyunca değişerek evrime yol açar. Seçilim baskısı çevreye bağlı olarak sayısız fiziksel özelliğin hepsini farklı miktarlarda etkiler.

  • mutasyon

    Bir özelliğin çok çalışma ile meydana gelmediği, rastgele ortaya çıkan genetik değişimler; mutasyonlar crossing-over, transpozonlar gibi genetik mekanizmalar sayesinde popülasyon içinde sürekli ve rastgele bir çeşitlilik yaratır.

  • crossing-over

    Mutasyonlara ve genetik çeşitliliğe yol açan genetik mekanizmalardan biri olarak metinde anılan süreç; crossing-over ve transpozonlar gibi mekanizmalar popülasyon içinde sürekli ve rastgele çeşitlilik yaratır.

  • transpozonlar

    Metinde genetik mekanizmalar arasında anılan ve popülasyon içinde sürekli ve rastgele çeşitlilik yaratan öğeler; transpozonlar da mutasyonlara/genetik değişime katkı sağlayan mekanizmalardandır.

  • Denisova İnsanları

    Metinde 'bizden ayrı bir tür' olarak tanımlanan hominin grubu; yakın geçmişte keşfedilen Denisova insanlarının genlerinin Bajauların atalarıyla karışarak Bajaularda görülen bazı genetik değişimlere katkı sağlamış olabileceği belirtiliyor (benzer şekilde Denisova genleri Tibetlilerin yüksek irtifaya adaptasyonuna katkı sağlamıştır).

  • mikroevrim

    Evrimin küçük, nesilden nesile meydana gelen, birikimli değişimleri; metinde mikroevrim olarak anılan bu küçük değişimlerin zamanla birikerek büyük değişimlere yol açtığı ve makroevrimi oluşturduğu belirtiliyor.

  • makroevrim

    Mikroevrimsel değişimlerin binlerce nesil veya milyonlarca yıl boyunca birikmesi sonucunda ortaya çıkan büyük ölçekli evrimsel dönüşümler; metinde 'mikroevrimden, makroevrim doğuyor' ifadesiyle, küçük farklılıkların uzun zaman sonunda yeni türleri doğurabileceği anlatılıyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Bilerek nefesinizi tutarak kolayca ölebilirsiniz.

    Çoğu durumda hayır; artan CO2 sizi istemsizce nefes almaya zorlar ve bu yüzden kendi isteğinizle nefesinizi tutarak ölmeniz nadir ve genelde dışsal engeller (ağız/burun kapatma gibi) olmadıkça mümkün değildir.

  • Hiperventilasyon zararsızdır veya sadece fayda sağlar.

    Hiperventilasyon kandaki CO2'yi düşürür ve nefes tutmayı uzatabilir ama baş dönmesi, uyuşma ve su altında bilinç kaybı gibi ciddi riskleri vardır; kontrolden uzak ve eğitimsizce uygulanmamalıdır.

  • Su altında nefes tutmak karada yapmaktan daha zor çünkü su basıncı daha fazladır.

    Tam tersine; suya temas edildiğinde devreye giren dalma refleksi kalp atışını yavaşlatır, kanı merkeze kaydırır ve dalak ekstra alyuvar salarak oksijen kullanımını verimli hale getirir, bu yüzden su altında daha uzun tutulabilir.

  • Bajau’daki iri dalaklar sadece yaşam tarzı ve antrenmanla sonradan kazanılmıştır.

    Genetik çalışmalar Bajaularda dalak büyüklüğüyle ilişkili kalıcı genetik değişiklikler (yaklaşık 25 gen) tespit etti; bu, özelliğin evrimsel bir adaptasyon olduğunu gösterir.

  • Evrim organizmaların ihtiyacı olduğu için veya kullandıkları için meydana gelir (Lamarckçı görüş).

    Mutasyonlar rastgeledir ve ihtiyaç üzerine doğrudan ortaya çıkmaz; doğal seçilim, rastgele ortaya çıkan varyasyonlar arasından hayatta kalma ve üreme avantajı sağlayanları tercih eder.

  • Köpeklerin arabada hızlı hızlı soluması 'oksijenle kafayı bulma' amaçlıdır.

    Büyük olasılıkla amaçları daha fazla koku molekülünü olfaktör reseptörlere ulaştırmak ve çevrelerini daha zengin algılamaktır; bu davranışı 'kafayı bulma' ile açıklamak yanıltıcıdır.

  • Kazandığınız fiziksel özellikler (ör. kaslı olmak) DNA dizisini değiştirir ve çocuklarınıza aynen geçer.

    Çoğu kazanılmış özellik DNA dizisini değiştirmez; genetik dizideki sabit değişiklikler (mutasyonlar) ve nesiller arası seçilimle evrim olur; epigenetik etkileşimler gen ifadesini değiştirebilir ama bu, gen dizisinin rastgele değişmesi anlamına gelmez.

  • Nefes tutma ile ilgili tüm rekorlar karada kırılabilir.

    Çoğu uzun süreli nefes tutma rekoru su altında gerçekleştirilir çünkü suyun tetiklediği dalma refleksi insanlara daha uzun dayanma imkanı verir.

Sorular

  • Nefesinizi en fazla ne kadar tutabilirsiniz?

    Ortalama bir kişi yaklaşık 30 saniye tutabilir; iyi eğitilmiş kişiler dakikalarca tutar, rekorlar ise hiperventilasyon ve oksijen ön solunumu ile onlarca dakika düzeyindedir.

  • Bilerek nefesimi tutarak ölebilir miyim?

    Genelde hayır; yükselen CO2 düzeyleri sizi istemsizce nefes almaya zorlar; fakat ağzınız ve burnunuz dışarıdan kapatılırsa oksijen tükenmesi ve ölüm mümkündür.

  • Hiperventilasyon nedir ve güvenli midir?

    Hiperventilasyon hızlı, derin solunum ve bazen saf oksijen kullanımıdır; süreyi uzatabilir ama baş dönmesi, uyuşma ve su altında bayılma gibi tehlikeleri vardır ve kontrolsüz yapılmamalıdır.

  • Neden nefes tutma rekorları genelde su altında kırılıyor?

    Suya temas eden memelilerde devreye giren dalma refleksi (kalp atışının yavaşlaması, kanın merkeze kayması, dalak kasılması) oksijen tasarrufu sağlar ve su altında daha uzun süre dayanmayı mümkün kılar.

  • Dalma refleksi nasıl çalışır?

    Yüz veya vücut suya temas ettiğinde kalp atışı yavaşlar, kan merkezi organlara yönlendirilir ve dalak kasılarak ekstra kırmızı kan hücresi salınımı yapar; bu, mevcut oksijeni daha verimli kullanmayı sağlar.

  • Bajau halkı kimlerdir ve nasıl dalıyorlar?

    Malezya, Endonezya ve Filipinler çevresinde yaşayan Bajau halkı, su üstünde yaşamış ve nesiller boyu su altında avlanan bir toplumdur; günde saatlerce su altında kalır, ortalama 5 dakika nefes tutar, bazıları 13 dakikaya kadar ulaşır ve 60 metreye kadar dalabilir.

  • Bajau’ların büyük dalakları sonradan mı kazanılmıştır yoksa genetik midir?

    Araştırmalar Bajau’larda dalak büyüklüğünün genetik bir adaptasyon olduğunu gösteriyor; 25 gen civarında seçilim izleri bulunmuş ve çocuklarda da bu genetik yapı mevcuttur.

  • Hangi genler Bajau adaptasyonlarıyla ilişkilendirildi?

    PDE10A (cAMP metabolizması/oksijen kullanımı), BDKRB2 (dalma refleksi kontrolü) ve FAM178B (kan CO2 oranlarının ayarlanması) gibi genlerde Bajaularda farklı mutasyonlar tespit edilmiştir.

  • Denisova insanlarının genleri Bajau adaptasyonlarına katkı sağlamış olabilir mi?

    Evet; bazı Bajaulardaki adaptif gen varyantlarının Denisova genomlarına benzediği ve geçmişte melezleşme yoluyla katkı olabileceği öne sürülmüştür.

  • Bajau örneği evrim hakkında ne gösteriyor?

    Bajau örneği, belirli çevresel şartların (uzun süreli dalışla ilişkili yaşam) seçilim baskısı oluşturduğunda genetik değişikliklerin kısa sayılabilecek zaman ölçeğinde popülasyonda yaygınlaşabileceğini gösterir; mikroevrimsel değişimler birikerek makroevrime yol açar.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji kavramları (hücre, gen, DNA)
  • Temel genetik bilgisi (mutasyon, gen ifadesi, rekombinasyon)
  • Fizyoloji temelleri (solunum, kalp atışı, kan dolaşımı)
  • Evrim ve doğal seçilim prensipleri
  • Temel kimya bilgisi (oksijen ve karbondioksitin gazların rolü)
  • Temel terminoloji (adaptasyon, fenotip, popülasyon)

Tarihsel Bağlam

  • Budimir Šobat'ın Guinness Rekorlar Kitabı'na giren 24 dakika 37 saniye nefes tutma rekoru
  • Stephane Mifsud'un hiperventilasyonsuz 11 dakika 35 saniye nefes tutma rekoru
  • Budimir Šobat'ın rekor denemesi öncesinde 30 dakika süren hızlı derin nefes alma ve saf oksijen kullanması
  • Bajau halkının en az 1000 yıldır Malezya Endonezya ve Filipinler çevresinde su üzerinde kurulu evlerde yaşaması
  • Araştırmalarda Bajau halkında 25 farklı gende kalıcı değişimler tespit edilmesi ve PDE10A BDKRB2 FAM178B genlerindeki mutasyonların saptanması
  • Bajau halkının bazı genlerinin Denisova İnsanları genlerine benzerlik göstermesi ve Denisovalıların Bajau atalarına gen aktarımı yapmış olabileceği hipotezi
  • Denisova genlerinin Tibet halkının düşük oksijana adaptasyonuna katkı sağladığının bilinmesi
  • Tanzanya'da bir erkeğin su altında evlenme teklifi sırasında boğularak ölmesi olayı
  • Memeli ve insanlarda suya daldıklarında ortaya çıkan dalma refleksi evrimsel adaptasyonunun varlığı
  • Yaklaşık 1000 yıl Bajau halkının su üzerinde kurulu evlerde yaşama süresi
  • Günümüz
  • 1 milyon yıl
  • 10 milyon yıl
  • 100 milyon yıl
  • 1 milyar yıl

Kişiler

  • Budimir Šobat

    Guinness Rekorlar Kitabı'na giren 24 dakika 37 saniyelik nefes tutma rekorunun sahibi olarak anıldı.

  • Stephane Mifsud

    Hiperventilasyon yapmaksızın 11 dakika 35 saniyelik nefes tutma rekoruna sahip kişi olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

İlerleyen haftalarda insanların denizle olan kadim ilişkisini anlatan bir video

1 milyar yılda? İlerleyen haftalarda size insanların denizle olan kadim ilişkisini anlatan bir video yapacağım, eğer bu tür konuları kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın! İşte böyle... Bajau halkından daha öğreneceğimiz çok şey var - ve bunlar, sadece havalı evrimsel adaptasyonları keşfetmenin ötesine geçiyor: Mesela Bajauların adaptasyonlarını öğrenmek, inme ve kalp krizi gibi sorunlar sonrasında oksijensiz kalan dokuların tedavisi için yepyeni keşiflere kapı aralayabilir.

Farklı türler arası çiftleşmelerin evrime etkisi (Denisova genlerinin Bajaular üzerindeki katkısı)

Yani farklı türler arası çiftleşmeler de evrime yön veriyor. Ama bu ayrı bir videonun konusu. Tüm bunlar, Bajaulardaki bu özelliğin sadece pratikle ilgili olamayacağını, evrimsel bir değişimin yaşandığını gösteriyor.