- Etoloji
Etoloji, yani hayvan davranışları sahası.
- Sallantı dansı (waggle dance)
Çiçeğin yerini bilen arı, kovana döndükten sonra, karın kısmını heyecanlı bir köpek gibi sağa sola sallayarak düz bir çizgide ilerlediği bir dansa başlıyor. Bu sallanma hareketi nedeniyle bu dansa "sallantı dansı", yani "waggle dance" diyoruz. Arı, o düz çizgiyi tamamladığında, sallanmayı bırakarak, normal yürüyüşüyle bir yarım daire çizip, ilk başladığı noktaya dönüyor. Sonra tekrar aynı sallantı dansını yaparak, aynı çizgi üzerinde tekrar yürüyor. Sonra yarım diğer yönden yarım daireyi tamamlayıp, tekrar başa dönüyor. Bunu tekrar, tekrar, tekrar yapıyor. Ve bu inanılmaz basit davranış, arılara uçmaları gereken yönü, süreyi, karşılaşabilecekleri zorluğu, nektar kalitesini... yani ihtiyaçları olan HER ŞEYİ anlatıyor.
- Arı dansı (temsili dil)
Önceden iyi bir kaynak keşfetmiş olan tarlacı arılar, kovana geri döndüklerinde kardeşlerinin yanına koşup, onlara müjdeli haberi veriyorlar. Bunun için de insan dili haricinde bildiğimiz tek temsili dil olan "arı dansını" kullanıyorlar. Arı dansına "temsili bir dil" deme nedenim de buydu.
- Yerçekimi (arıların dansta kullanımı)
Güneş'in yönünü, yerçekimiyle temsil ederek! Ki az önce arı dansına "temsili bir dil" deme nedenim de buydu. Biliyorsunuz arı kovanları, yer çekimi yönünde uzunlamasına olacak şekilde inşa ediliyor. Yani arılar, kapkaranlık kovanlarında bile yerçekimi sayesinde "yer"in ne yönde olduğunu biliyorlar. Ama aslında onlar için önemli olan yer çekimi değil. Onlar, yer çekiminin yönünün tersini, yani "yukarı"yı, Güneş gerçekte nerede olursa olsun, Güneş'in gökyüzünde olduğu yeri, yani 0 derecelik bir açıyı temsil etmekte kullanıyorlar.
- Güneş'in konumu (arıların yön bulması için)
Arılar, yönlerini bulmak için Güneş'in gökyüzündeki konumunu kullanıyorlar. Ama kovanın içi kapkaranlık ve Güneş de gün boyunca gökyüzünde yer değiştiriyor. O zaman nasıl oluyor da tutarlı bir dil inşa edebiliyorlar? Güneş'in yönünü, yerçekimiyle temsil ederek!
- Açı ile yön bildirimi
Mesela eğer o düz çizgiyi, yukarı yönünden 20 derece sağa doğru yapıyorlarsa, bu bilgiyi alan arılar da kovandan çıktıkları zaman Güneş'in ufuktaki yönünün 20 derece sağına doğru uçuyorlar. Eğer arı, sallantı dansını 90 derece sola doğru yapıyorsa (yani yere paralel olarak sola doğru yapıyorsa), arılar da kovandan çıktıktan sonra Güneş'in genel konumunu tam karşılarına alıp, 90 derece sola dönüp uçuyorlar.
- Sallantı süresi ile mesafe kodlaması
Kabaca her 1 saniyelik sallanma, 750 metre ilâ 1 kilometrelik bir uçuş mesafesine karşılık geliyor. Yani o ortadaki sallanma kısmını 3 saniye yapan bir arı, nektara ulaşmak için 2250 ilâ 3000 metre yol kat edilmesi gerektiğini anlatıyor.
- Çember dansı
Bir polen veya nektar kaynağı kovana 50 metreden daha yakınsa, arılar bu dansın atasal ve daha ilkel bir versiyonunu yapıyorlar: Ona da "çember dansı" diyoruz. Çember dansında arı, çemberin ortasından geçmiyor ve genelde kuyruğunu sallamıyor; sadece bir çember etrafında bir o yana bir bu yana dönüyor - ki bu, bir arının yapabileceği ve bir anlam taşıyabilecek en basit dans tipi. Bu ilkel dansta besin kaynağının yönü falan anlatılmıyor, sadece "Çok yakında yemek var, koşun." deniyor.
- Tarlacı arı (forager)
İşçi arılar, yaşlarına bağlı olarak önce kovan içindeki görevleri yapıyorlar, sonra yaşlandıkça "tarlacı" unvanını alarak, kovana su, nektar ve polen gibi kaynakları getirmeye başlıyorlar.
- Koloni
Bal arıları, hep birlikte ve iletişim içinde çalışan, koloniler halinde varlıklarını sürdüren canlılar. Bu koloniler içinde işbölümü var...
- Kovan
Kovanın içi kapkaranlık... Biliyorsunuz arı kovanları, yer çekimi yönünde uzunlamasına olacak şekilde inşa ediliyor. Yani arılar, kapkaranlık kovanlarında bile yerçekimi sayesinde "yer"in ne yönde olduğunu biliyorlar.
- İşbölümü
Bu koloniler içinde işbölümü var ve işçi arılar, yaşlarına bağlı olarak önce kovan içindeki görevleri yapıyorlar, sonra yaşlandıkça "tarlacı" unvanını alarak, kovana su, nektar ve polen gibi kaynakları getirmeye başlıyorlar.
- Arı sütü (royal jelly)
Normalde arı yavruları, yani larvalar balla beslenirken, kovanlarının kendi kısımlarındaki larvaların bir kısmını "arı sütü" denen özel bir bileşenle beslemeye başlıyorlar. Bu çevresel sinyal, o larvaların normalde suskun olan bazı genlerini aktive ediyor ve onlar da birer "kraliçe arı" olacak biçimde gelişmeye başlıyorlar.
- Feromon
Kraliçe arının diğer arıları kontrol altında tutan feromonları artık tüm bireylere ulaşamamaya başlıyor ve bu, o arıların kendi kraliçelerini üretebilmeleri için bir sinyal görevi görüyor. Yeni kraliçenin feromonları alan arılar, eski kraliçeyi sokarak zayıflatıyorlar ve fazla uzağa uçamamasını sağlıyorlar.
- Oğul verme (swarming)
Arılarda görülen bu kovan veya mekan değiştirme işine, absürt bir şekilde "oğul verme" diyoruz. Devrik kraliçe, ölüm sırasının kendine geldiğini anlayınca, halen kendi feromonlarının etkisi altında olan arıları - ki bu sürüye "oğul" diyoruz ve bunlar, genelde kovanın %70 civarını oluşturuyor, işte bu oğulu alıp, yakındaki bir ağaca, arabaya, bisiklete, eve veya bulabildikleri ilk nesneye taşıyorlar.
- Kraliçe arı (queen)
Kraliçe arının diğer arıları kontrol altında tutan feromonları vardır. Kraliçenin rolü de oldukça kısıtlı ve kraliçe de, mutlak suretle koloniye hizmet etmek zorunda olan, özel bir arıdan ibarettir. Kraliçenin kaderi tamamen kolonideki işçilerin elindedir.
- İşçi arı (worker)
İşçi arılar, yaşlarına bağlı olarak önce kovan içindeki görevleri yapıyorlar, sonra yaşlandıkça "tarlacı" unvanını alarak, kovana su, nektar ve polen gibi kaynakları getirmeye başlıyorlar. Neredeyse hepsi dişi ve hepsi birbirinin kızkardeşidir.
- Morötesi örüntüler (ultraviyole görme)
Ayrılar, bizim yapamadığımız bir şeyi yaparak morötesi renkleri de görebiliyorlar... Bu morötesi örüntüler, çiçeklerin nektar sakladığı yerleri çok daha net bir şekilde görmelerini sağlıyor.
- Akustik sinyaller (dans sırasında yayılan)
Sallantının şiddetinin ve bu dans sırasında arıların yaydığı akustik sinyallerin de o 3 kilometrenin ne kadar zorlu olduğunu; mesela aşılması gereken engeller var mı, basınç gradyanı ne durumda veya rüzgar tersten mi esiyor gibi bilgileri aktardığına işaret eden bulgular var.
- Kaşif arılar (scout bees)
Kaşif arılar, potansiyel kovan alanlarını tespit ettikten sonra oğulun istila ettiği geçici yaşam alanına geri dönüyorlar ve yine arı dansını kullanarak kendilerinin bulduğu yerin ne kadar iyi olduğunu anlatıyorlar.
- Arı demokrasisi
Bu, genel bir yanlış kanı: Anne arıya genelde "kraliçe" dendiği için, arılar arasında bir monarşi olduğuna dair hatalı bir izlenim var; ama az önce de anlattığım gibi, kraliçenin kaderi tamamen kolonideki işçilerin elinde. Arılar, daha ziyade, otoriter bir demokrasi veya bir komün gibi işliyor. ... Keşiflerinden dönen arılar danslarını yaparken, keşfe çıkmamış arılar da onları izliyorlar ve birbiriyle çelişen bilgileri iyice özümsüyorlar. Mesela nektar örneğinde, arılar genelde beraberlerinde biraz nektar veya polen de getiriyorlar. Tanıtım yapan arılar, kardeşlerine bunlardan tattırarak onları ikna etmeye çalışıyor. Kovan yeri bulma örneğinde bu tür bir örneğe başvurulamıyor tabii ama yine de tüm arılar, farklı dansları dikkatlice izleyerek, en iyi sinyali tespit etmeye çalışıyorlar. En iyi yuva adaylarının reklamını yapanlar, en kısa sürede daha büyük bir takipçi kitlesine ulaşıyorlar ve desteğini yitiren kaşifler de ikna olmuş diğer arılara katılıyor. İlerleyen videolarda detaylarını göreceğimiz gibi, doğada verilen sinyallerin ve yapılan reklamların çoğu dürüst olmak zorunda, çünkü o kaşiflerin hayatı da en nihayetinde koloninin en iyi kovan lokasyonunu bulmasına bağlı, onu unutmayın.
- Larva
Arı yavruları, yani larvalar, normalde balla beslenirken bazıları kovan içinde "arı sütü" denen özel bir bileşenle beslenmeye başlıyorlar ve bu, onların kraliçe olarak gelişmelerine neden oluyor.
- Nektar ve polen
Tarlacı arılar kovana su, nektar ve polen gibi kaynakları getirmeye başlıyorlar; nektar ve polen, arıların kovana taşıdığı besin/akıntı kaynaklarıdır ve dansla yerleri haber veriliyor.