Arı Siyaseti ve Dans: Arı Demokrasisi Bize Neler Öğretir?

355 B görüntülenme31.07.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıArıların Dansı ve Arılarda Demokrasi: Arılar Neden Dans Eder ve Arı Demokrasisinden Neler Öğrenebiliriz?
Derinlemesine

Özet

Video, Karl von Frisch'in arı dansı üzerine çalışmalarına odaklanarak bal arılarının iletişim, yön bulma, mesafe kodlama, çember dansı, oğul verme (sürüleşme) ve koloni içi karar verme (arı demokrasisi) süreçlerini ve bunların evrimsel/işlevsel anlamlarını açıklar. Ayrıca von Frisch'in çalışmasının etolojideki yeri ve arı davranışlarının insanlık için çıkarılabilecek dersleri vurgular.

Terimler

  • Etoloji

    Etoloji, yani hayvan davranışları sahası.

  • Sallantı dansı (waggle dance)

    Çiçeğin yerini bilen arı, kovana döndükten sonra, karın kısmını heyecanlı bir köpek gibi sağa sola sallayarak düz bir çizgide ilerlediği bir dansa başlıyor. Bu sallanma hareketi nedeniyle bu dansa "sallantı dansı", yani "waggle dance" diyoruz. Arı, o düz çizgiyi tamamladığında, sallanmayı bırakarak, normal yürüyüşüyle bir yarım daire çizip, ilk başladığı noktaya dönüyor. Sonra tekrar aynı sallantı dansını yaparak, aynı çizgi üzerinde tekrar yürüyor. Sonra yarım diğer yönden yarım daireyi tamamlayıp, tekrar başa dönüyor. Bunu tekrar, tekrar, tekrar yapıyor. Ve bu inanılmaz basit davranış, arılara uçmaları gereken yönü, süreyi, karşılaşabilecekleri zorluğu, nektar kalitesini... yani ihtiyaçları olan HER ŞEYİ anlatıyor.

  • Arı dansı (temsili dil)

    Önceden iyi bir kaynak keşfetmiş olan tarlacı arılar, kovana geri döndüklerinde kardeşlerinin yanına koşup, onlara müjdeli haberi veriyorlar. Bunun için de insan dili haricinde bildiğimiz tek temsili dil olan "arı dansını" kullanıyorlar. Arı dansına "temsili bir dil" deme nedenim de buydu.

  • Yerçekimi (arıların dansta kullanımı)

    Güneş'in yönünü, yerçekimiyle temsil ederek! Ki az önce arı dansına "temsili bir dil" deme nedenim de buydu. Biliyorsunuz arı kovanları, yer çekimi yönünde uzunlamasına olacak şekilde inşa ediliyor. Yani arılar, kapkaranlık kovanlarında bile yerçekimi sayesinde "yer"in ne yönde olduğunu biliyorlar. Ama aslında onlar için önemli olan yer çekimi değil. Onlar, yer çekiminin yönünün tersini, yani "yukarı"yı, Güneş gerçekte nerede olursa olsun, Güneş'in gökyüzünde olduğu yeri, yani 0 derecelik bir açıyı temsil etmekte kullanıyorlar.

  • Güneş'in konumu (arıların yön bulması için)

    Arılar, yönlerini bulmak için Güneş'in gökyüzündeki konumunu kullanıyorlar. Ama kovanın içi kapkaranlık ve Güneş de gün boyunca gökyüzünde yer değiştiriyor. O zaman nasıl oluyor da tutarlı bir dil inşa edebiliyorlar? Güneş'in yönünü, yerçekimiyle temsil ederek!

  • Açı ile yön bildirimi

    Mesela eğer o düz çizgiyi, yukarı yönünden 20 derece sağa doğru yapıyorlarsa, bu bilgiyi alan arılar da kovandan çıktıkları zaman Güneş'in ufuktaki yönünün 20 derece sağına doğru uçuyorlar. Eğer arı, sallantı dansını 90 derece sola doğru yapıyorsa (yani yere paralel olarak sola doğru yapıyorsa), arılar da kovandan çıktıktan sonra Güneş'in genel konumunu tam karşılarına alıp, 90 derece sola dönüp uçuyorlar.

  • Sallantı süresi ile mesafe kodlaması

    Kabaca her 1 saniyelik sallanma, 750 metre ilâ 1 kilometrelik bir uçuş mesafesine karşılık geliyor. Yani o ortadaki sallanma kısmını 3 saniye yapan bir arı, nektara ulaşmak için 2250 ilâ 3000 metre yol kat edilmesi gerektiğini anlatıyor.

  • Çember dansı

    Bir polen veya nektar kaynağı kovana 50 metreden daha yakınsa, arılar bu dansın atasal ve daha ilkel bir versiyonunu yapıyorlar: Ona da "çember dansı" diyoruz. Çember dansında arı, çemberin ortasından geçmiyor ve genelde kuyruğunu sallamıyor; sadece bir çember etrafında bir o yana bir bu yana dönüyor - ki bu, bir arının yapabileceği ve bir anlam taşıyabilecek en basit dans tipi. Bu ilkel dansta besin kaynağının yönü falan anlatılmıyor, sadece "Çok yakında yemek var, koşun." deniyor.

  • Tarlacı arı (forager)

    İşçi arılar, yaşlarına bağlı olarak önce kovan içindeki görevleri yapıyorlar, sonra yaşlandıkça "tarlacı" unvanını alarak, kovana su, nektar ve polen gibi kaynakları getirmeye başlıyorlar.

  • Koloni

    Bal arıları, hep birlikte ve iletişim içinde çalışan, koloniler halinde varlıklarını sürdüren canlılar. Bu koloniler içinde işbölümü var...

  • Kovan

    Kovanın içi kapkaranlık... Biliyorsunuz arı kovanları, yer çekimi yönünde uzunlamasına olacak şekilde inşa ediliyor. Yani arılar, kapkaranlık kovanlarında bile yerçekimi sayesinde "yer"in ne yönde olduğunu biliyorlar.

  • İşbölümü

    Bu koloniler içinde işbölümü var ve işçi arılar, yaşlarına bağlı olarak önce kovan içindeki görevleri yapıyorlar, sonra yaşlandıkça "tarlacı" unvanını alarak, kovana su, nektar ve polen gibi kaynakları getirmeye başlıyorlar.

  • Arı sütü (royal jelly)

    Normalde arı yavruları, yani larvalar balla beslenirken, kovanlarının kendi kısımlarındaki larvaların bir kısmını "arı sütü" denen özel bir bileşenle beslemeye başlıyorlar. Bu çevresel sinyal, o larvaların normalde suskun olan bazı genlerini aktive ediyor ve onlar da birer "kraliçe arı" olacak biçimde gelişmeye başlıyorlar.

  • Feromon

    Kraliçe arının diğer arıları kontrol altında tutan feromonları artık tüm bireylere ulaşamamaya başlıyor ve bu, o arıların kendi kraliçelerini üretebilmeleri için bir sinyal görevi görüyor. Yeni kraliçenin feromonları alan arılar, eski kraliçeyi sokarak zayıflatıyorlar ve fazla uzağa uçamamasını sağlıyorlar.

  • Oğul verme (swarming)

    Arılarda görülen bu kovan veya mekan değiştirme işine, absürt bir şekilde "oğul verme" diyoruz. Devrik kraliçe, ölüm sırasının kendine geldiğini anlayınca, halen kendi feromonlarının etkisi altında olan arıları - ki bu sürüye "oğul" diyoruz ve bunlar, genelde kovanın %70 civarını oluşturuyor, işte bu oğulu alıp, yakındaki bir ağaca, arabaya, bisiklete, eve veya bulabildikleri ilk nesneye taşıyorlar.

  • Kraliçe arı (queen)

    Kraliçe arının diğer arıları kontrol altında tutan feromonları vardır. Kraliçenin rolü de oldukça kısıtlı ve kraliçe de, mutlak suretle koloniye hizmet etmek zorunda olan, özel bir arıdan ibarettir. Kraliçenin kaderi tamamen kolonideki işçilerin elindedir.

  • İşçi arı (worker)

    İşçi arılar, yaşlarına bağlı olarak önce kovan içindeki görevleri yapıyorlar, sonra yaşlandıkça "tarlacı" unvanını alarak, kovana su, nektar ve polen gibi kaynakları getirmeye başlıyorlar. Neredeyse hepsi dişi ve hepsi birbirinin kızkardeşidir.

  • Morötesi örüntüler (ultraviyole görme)

    Ayrılar, bizim yapamadığımız bir şeyi yaparak morötesi renkleri de görebiliyorlar... Bu morötesi örüntüler, çiçeklerin nektar sakladığı yerleri çok daha net bir şekilde görmelerini sağlıyor.

  • Akustik sinyaller (dans sırasında yayılan)

    Sallantının şiddetinin ve bu dans sırasında arıların yaydığı akustik sinyallerin de o 3 kilometrenin ne kadar zorlu olduğunu; mesela aşılması gereken engeller var mı, basınç gradyanı ne durumda veya rüzgar tersten mi esiyor gibi bilgileri aktardığına işaret eden bulgular var.

  • Kaşif arılar (scout bees)

    Kaşif arılar, potansiyel kovan alanlarını tespit ettikten sonra oğulun istila ettiği geçici yaşam alanına geri dönüyorlar ve yine arı dansını kullanarak kendilerinin bulduğu yerin ne kadar iyi olduğunu anlatıyorlar.

  • Arı demokrasisi

    Bu, genel bir yanlış kanı: Anne arıya genelde "kraliçe" dendiği için, arılar arasında bir monarşi olduğuna dair hatalı bir izlenim var; ama az önce de anlattığım gibi, kraliçenin kaderi tamamen kolonideki işçilerin elinde. Arılar, daha ziyade, otoriter bir demokrasi veya bir komün gibi işliyor. ... Keşiflerinden dönen arılar danslarını yaparken, keşfe çıkmamış arılar da onları izliyorlar ve birbiriyle çelişen bilgileri iyice özümsüyorlar. Mesela nektar örneğinde, arılar genelde beraberlerinde biraz nektar veya polen de getiriyorlar. Tanıtım yapan arılar, kardeşlerine bunlardan tattırarak onları ikna etmeye çalışıyor. Kovan yeri bulma örneğinde bu tür bir örneğe başvurulamıyor tabii ama yine de tüm arılar, farklı dansları dikkatlice izleyerek, en iyi sinyali tespit etmeye çalışıyorlar. En iyi yuva adaylarının reklamını yapanlar, en kısa sürede daha büyük bir takipçi kitlesine ulaşıyorlar ve desteğini yitiren kaşifler de ikna olmuş diğer arılara katılıyor. İlerleyen videolarda detaylarını göreceğimiz gibi, doğada verilen sinyallerin ve yapılan reklamların çoğu dürüst olmak zorunda, çünkü o kaşiflerin hayatı da en nihayetinde koloninin en iyi kovan lokasyonunu bulmasına bağlı, onu unutmayın.

  • Larva

    Arı yavruları, yani larvalar, normalde balla beslenirken bazıları kovan içinde "arı sütü" denen özel bir bileşenle beslenmeye başlıyorlar ve bu, onların kraliçe olarak gelişmelerine neden oluyor.

  • Nektar ve polen

    Tarlacı arılar kovana su, nektar ve polen gibi kaynakları getirmeye başlıyorlar; nektar ve polen, arıların kovana taşıdığı besin/akıntı kaynaklarıdır ve dansla yerleri haber veriliyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Bal peteklerinin altıgen olması hakkındaki abartılı söylentiler arıların en ilginç özelliğidir.

    Altıgen petekler dikkat çekicidir ama videoya göre arıların en ilginç ve insanlığa ders verebilecek özelliği onların dansla gerçekleştirdiği temsilci iletişim ve kolektif karar alma yetileridir.

  • Arı kolonileri tek bir otoriter kraliçe tarafından merkezi olarak yönetilen bir monarşidir.

    Gerçekte kararlar, özellikle yeni yuva seçimi gibi durumlarda, işçi arıların kolektif değerlendirmeleri ve çoğunluğa dayalı süreçleriyle alınır; kraliçenin gücü sınırlıdır.

  • Arıların dansı sadece ritmik bir davranıştır ve temsili bir dil değildir.

    Waggle dance temsili bir iletişimdir; dansın açısı Güneş yönünü, sallantı süresi mesafeyi ve sinyal yoğunluğu kalite/dış koşullar hakkında bilgi taşır.

  • Arı dansı verdiği yön ve mesafe bilgisi %100 hassastır.

    Dans yaklaşık yön ve mesafe verir; arılar ek duyular (koku, morötesi görme) ve çevresel düzeltmelerle hedefe ulaşırlar, mutlak kesinlik gerekmez.

  • Oğul (swarm) gördüğünüzde arılar evi veya arabayı istila edip zararlı olmaya çalışıyorlar.

    Çoğu durumda bu bir koloninin doğal şekilde çoğalması ve yeni yer arayışı (oğul verme) sürecidir; saldırı niyeti değil, yeni yaşam alanı arama davranışıdır.

  • Arı sinyalleri kolayca aldatılabilir ve sahtekâr arılar koloniyi sürekli kandırır.

    Evrimsel baskılar aldatıcı sinyalleri elimine eder çünkü kandırma koloninin yok oluşuna yol açar; dolayısıyla dürüst sinyalleşme çoğunlukla sürdürülebilir olur.

  • Temsili dil yalnızca insanlara özgüdür.

    Arılar waggle dance ile temsili bir dili kullanırlar; dans bir dış dünya parametresini (Güneş yönü) iç mekan (yerçekimi) referansına çevirerek bilgi aktarır.

Sorular

  • Arı demokrasisi bize ne öğretiyor?

    Arı demokrasisi, koloni içindeki kararların kraliçeden ziyade işçi arıların kolektif, çoğunluğa dayalı değerlendirmeleriyle alındığını; keşifçilerin danslarıyla en iyi seçenek üzerinde uzlaşma sağlandığını gösterir.

  • Waggle dance (sallantı dansı) nedir ve nasıl görünür?

    Waggle dance, düz bir çizgide karın sallanarak yapılan ve yarım dairelerle döngülenen bir dans biçimidir; düz çizginin yukarı ile yaptığı açı Güneş'e göre yönü, sallantı süresi ise mesafeyi belirtir.

  • Karanlık kovanda arılar Güneş'in yerini nasıl temsil ediyor?

    Arılar yerçekimini kullanarak 'yukarı'yı Güneş konumunun temsili olarak kabul eder; dans içindeki dikey referans Güneş'in yönünü gösterir.

  • Mesafe bilgisini dansla nasıl iletiyorlar?

    Sallantı (waggle) bölümünün süresi mesafeyi kodlar; yaklaşık olarak her 1 saniye sallantı 750 m–1 km arası bir uçuş mesafesine denk gelir.

  • Çember dansı ne anlama geliyor?

    Çember dansı, kaynağın kovandan çok yakın (yaklaşık ≤50 m) olduğunu bildirir fakat yön bilgisi vermez; yaklaşınca koku ile hedef bulunur.

  • Arılar yön bulurken hatasız mı çalışıyorlar?

    Hayır, danslar %100 hassas değil; arılar yönü genel hatlarıyla verir ve koku ile morötesi görme gibi duyularla doğrulama yaparlar.

  • Oğul verme (swarming) nasıl gerçekleşir?

    Koloni kalabalıklaşınca bazı larvalar kraliçe olarak yetiştirilir; yeni kraliçeler arasındaki mücadele ve feromon değişimleri sonucu eski kraliçe ve büyük bir işçi grubu kovandan ayrılarak yeni yer arar ve taşınır.

  • Arıların dansı yalnızca yiyecek yerleri için mi kullanılıyor?

    Hayır, aynı iletişim mekanizması yeni kovan adaylarını tanıtmak ve koloni kararları almak için de kullanılır; evrimsel olarak bir iletişim özelliği farklı işlevlere uyarlanmıştır.

  • Arı sinyalleri dürüst olmak zorunda mı?

    Evet; aldatıcı sinyaller koloni başarısını düşürdüğü için doğal seçilim tarafından elenir ve çoğunlukla sinyaller dürüst kalır.

  • Neden Karl von Frisch önemliydi?

    Von Frisch, arıların dans yoluyla referanslı ve temsili bilgi ilettiğini keşfederek arı iletişiminin anlamını çözdü; bu katkı etoloji alanında Nobel ile ödüllendirildi.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji bilgisi (hücre, organizma, tür kavramı)
  • Hayvan davranışlarına (etoloji) dair temel kavrayış
  • Evrimsel biyoloji ve doğal seçilim kavramları
  • Feromonlar ve kimyasal iletişim hakkında temel bilgi
  • Basit trigonometrik / açı kavramları (açı ile yön ilişkilendirmesini anlamak için)
  • Güneşin gökyüzündeki hareketi ve zamanla konumunun değişmesi bilgisinin farkındalığı
  • Duyu biyolojisi/optik (UV ışık) hakkında temel anlayış
  • Koloni sosyobiyolojisi (iso-genetik ilişki ve kardeşlik kavramı)

Tarihsel Bağlam

  • 1973 - Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü verildi; ödül Nikolaas Tinbergen, Konrad Lorenz ve Karl von Frisch arasında paylaşıldı
  • 2010 - Evrim Ağacı'nın Türkiye'deki bilim iletişimi çalışmalarını 2010 yılından beri ücretsiz sürdürmesi (2010'dan beri devam eden etkinlik)
  • 20. Yüzyıl - 1973
  • 21. Yüzyıl - 2010'dan itibaren

Kişiler

  • Nikolaas Tinbergen

    1973 Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü'nü paylaşan üç bilim insanından biri olarak anıldı.

  • Konrad Lorenz

    1973 Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü'nü paylaşan üç bilim insanından biri olarak anıldı.

  • Karl von Frisch

    1973 Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü'nü paylaşan üç bilim insanından biri; videoda özellikle von Frisch'in arı dansı ve bulguları üzerine odaklanıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Doğada verilen sinyallerin ve yapılan reklamların dürüstlüğünün detayları (arıların sinyal ve reklam stratejileri)

En iyi yuva adaylarının reklamını yapanlar, en kısa sürede daha büyük bir takipçi kitlesine ulaşıyorlar ve desteğini yitiren kaşifler de ikna olmuş diğer arılara katılıyor. Ve dikkat edin: İlerleyen videolarda detaylarını göreceğimiz gibi, doğada verilen sinyallerin ve yapılan reklamların çoğu dürüst olmak zorunda, çünkü o kaşiflerin hayatı da en nihayetinde koloninin en iyi kovan lokasyonunu bulmasına bağlı, onu unutmayın. Sırf koloniyi kendine ikna etmek için hatalı bir sinyal üretecek olurlarsa, genetik ikizlerinden oluşan koloni çöker ve bu, evrimsel bir felaket olur.

Arı dansını ve altında yatan temsili dilin (çalışma şeklinin) öğretilmesi

Bunun için de insan dili haricinde bildiğimiz tek temsili dil olan "arı dansını" kullanıyorlar. Şimdi size bu dansı ve altında yatan dili öğreteceğim: Çiçeğin yerini bilen arı, kovana döndükten sonra, karın kısmını heyecanlı bir köpek gibi sağa sola sallayarak düz bir çizgide ilerlediği bir dansa başlıyor. Bu sallanma hareketi nedeniyle bu dansa "sallantı dansı", yani "waggle dance" diyoruz.

Düzgün işleyen bir demokrasinin tam da kalbinde yer alan arı dansını (demokrasinin kalbindeki dans) anlatmak

İlk önce bu konuyu ele almamın nedeni, insanların arılarla ilgili en çok bu "altıgen petekler" konusunu merak etmesi ve bu konuda epey yalan yanlış bilgi olmasıydı; ama dürüst olmak gerekirse, o altıgen petek örme olayı, aslında arıların baş döndürücü dünyasındaki en sıradan ve en basit şey... Ben size bu videoda, arılarla ilgili çooook daha ilginç olduğunu düşündüğüm ve insanlığın ders alması gerektiğine inandığım bir şeyi anlatmak istiyorum: Düzgün işleyen bir demokrasinin tam da kalbinde yer alan bir dansı anlatacağım... Hazırsanız, başlayalım!