- Termodinamik
Sözcük, kulağa çok büyük bir terim gibi geliyor: TERMODİNAMİK. Halbuki isminden de anlayabileceğiniz gibi termodinamik, ısının dinamiğini, yani çeşitli kuvvetler altında ısının hareketini çalışan bir bilim dalı. Ama termodinamik, sadece ısının hareketiyle ilgilenmiyor; ısı, iş, sıcaklık gibi kavramların enerji, radyasyon ve maddenin fiziksel özellikleriyle ilişkisini araştırıyor. Yani çok temel bir fizik ve mühendislik sahası.
- Sıfırıncı yasa (Termodinamiğin Sıfırıncı Yasası)
Sıfırıncı yasa, basitçe şunu söylüyor: Diyelim elimde 3 elma var. Bunlardan birincisi, üçüncüsüyle termal dengede. Yani bunları yan yana getirdiğimde, bunlar arasında ısı transferi olmuyor, ikisinin de sıcaklığı değişmiyor. İkinci elma da üçüncüyle termal dengede, bunları dokundurduğumda da sıcaklıkları değişmiyor. İşte sıfırıncı yasa, böyle bir durumda, birbirine henüz dokundurmadığım ilk iki elmanın da birbiriyle termal dengede olmak zorunda olduğunu söylüyor. Ne kadar basit, değil mi? Ama işte bu basit yasa, 'sıcaklık' dediğimiz şeyin işlevsel bir tanımını yapabilmemizi ve termometre gibi cihazların çalışma prensibini izah edebilmemizi sağladı. ... Bir de bu yasanın adının 'sıfırıncı yasa' olma nedeni, aslında termodinamiğin birinci ve ikinci yasalarından çok daha temel ve çok daha önceden keşfedilmiş olmasına rağmen, ilk iki yasanın yaygın bir şekilde tanımlanması ve dile yerleşmesinden sonra bir doğa yasası olarak ifade edilmiş olması...
- Sıcaklık
Bugün biliyoruz ki bir nesnenin sıcaklığı, onu oluşturan atomların ortalama kinetik enerjisiyle ilişkili. Yani bir maddenin atomları ne kadar hareketli ve enerjikse, sıcaklığı o kadar yüksek demek. Ne kadar yavaş ve sakinse, o kadar soğuk demek.
- Birinci yasa (Enerji korunumu)
Termodinamiğin birinci yasası, artık hepimizin ezberlediği enerji korunumu yasasıyla aynı şey. ... Birinci yasa diyor ki, bir sistemin içine kütle girmiyorsa ve içinden kütle çıkmıyorsa, o sistemdeki enerji değişimi, dışarıdan sisteme giren ısı ve sistemin iş yaparak çevreye kaybettiği enerji farkına eşittir (DELTA U = Q-W). Yani bu yasaya göre bir sistemde kütle sabitken, enerji de korunmak zorunda!
- Açık sistem
Açık sistem, hem kütle hem enerji giriş-çıkışına izin veren sistemler. Şunu unutmayın: Evren içindeki her şey ama her şey, gerçekte bir açık sistem olmak zorunda.
- Kapalı sistem
Kapalı sistemler, kütle giriş-çıkışı olmayan ama enerjinin serbestçe girip çıkabildiği sistemler. Mesela kimyasal tepkimeye henüz girmemiş bir molekülü kapalı bir sistem olarak modelleyebiliriz. Kütlesi değişmiyor ama enerjisi zamanla değişiyor. Ama unutmayın, Evren'de hiçbir şey gerçek anlamda bir kapalı sistem değil ve olamaz da, çünkü yeterince beklenirse elbet sisteme kütle giriş çıkışı olur. Ama bazı sistemler, geçici olarak bir kapalı sistem olarak modellenebilir ve bu, o sistemde o sırada olan biteni daha basit bir şekilde hesaplayabilmemizi sağlar.
- İzole sistem
İzole sistem kapalıdan da ekstrem: Ne enerji girip çıkabiliyor, ne de kütle. Bir düşünün, böyle bir şey mümkün mü? Açıkçası Evren'deki izole olabilecek tek sistem... Evren'in ta kendisi! Tabii bu favori kozmoloji yorumunuza göre değişebilir ama modern kozmolojideki genel varsayımı takip edip, Evren'e 'dışarıdan' enerji ve madde girip çıkmadığını varsayarsanız, Evren gerçekten de izole bir sistem olarak modellenebilir.
- İkinci yasa (Termodinamiğin İkinci Yasası)
Termodinamiğin meşhur ikinci yasası diyor ki: Isı, spontane olarak soğuk bir nesneden, sıcak bir nesneye akamaz; her zaman sıcaktan soğuğa akmak zorundadır. ... Ama daha popüler tanımı şu: İzole bir sistemde entropi, daima artar. Bakın, çok net olsun diye tekrar ediyorum: İZOLE BİR SİSTEMDE, entropi daima artar. Her sistemde değil. Her zaman değil. Her yerde değil. Eğer sisteminiz izole bir sistemse, yani içine hiçbir kütle veya enerji giriş çıkışı yaşanmıyorsa, entropisi artmak zorunda. İncelediğiniz sistem izole değilse, Evren'in toplam entropisi arttığı müddetçe, o sistemde yerel, yani lokal olarak entropi azalabilir, sabit kalabilir, artabilir.
- Entropi
Da... Bu entropi ne? Entropinin en popüler tanımı, düzensizlikle ilişkili. Evet, entropi ile düzensizlik, düzen, rastgele gibi şeyler arasında belli bir ilişki var ama herkesin bol keseden attığı bu sözcükler, çok iyi tanımlanmış kavramlar değiller. ... Entropi, Yunancada 'iç dönüşüm' demek. Ve entropiyi iki seviyede tanımlamak mümkün: Makroskopik olarak ve mikroskopik olarak. ... İşte entropi, düzensizlik falan demek değil, daha ziyade, bir sistemin enerjisinin uzay-zamana dağılmışlığının bir ölçüsü... Masanın üzerinde duran bardağın potansiyel ve kinetik enerjisi, öbeklenmiş halde, dağılmış değil. Bardak sadece yerle temas ettikten sonra değil, daha yere düşerken, havadaki moleküllerle etkileşerek enerjisini Evren'e ısı olarak saçılmaya başlıyor, yani enerjisi dağılıyor... Entropisi artıyor. ... Ve enerji ne kadar öbeklenmiş haldeyse, yani entropi ne kadar düşükse, onunla iş yapabilme şansımız o kadar yüksek. Enerji ne kadar dağılmışsa, yani entropi ne kadar artmışsa, iş yapma ihtimalimiz de o kadar düşük.
- Üçüncü yasa / Mutlak sıfır
Üçüncü yasa diyor ki, bir sistemin sıcaklığını durmadan azaltırsanız, en fazla mutlak sıfır olan 0 kelvine veya -273.15 santigrat dereceye veya pratik olarak bunun mikrokelvinler kadar üzerine indirebilirsiniz. ... Bu arada dikkat edin, eğer ikinci yasayı düzgün anlamazsanız, donma olayının imkansız olduğunu söylemeniz gerekirdi, çünkü soğuyan ve nihayetinde donan bir sıvının entropisi artmıyor, azalıyor. ... Etrafa ısı saçarak entropilerini düşürebilecekleri teorik bir alt sınır var. Ona 'mutlak sıfır' diyoruz. Su soğudukça, atomların ortalama kinetik enerjisi giderek azalıyor, yani atomlar gitgide yavaşlayıp düzenli hale geçiyorlar. Mutlak sıfırda, o sistemde olan biten her şey, kuantum düzeydeki rastgele hareketler haricinde durma noktasına geliyor ve sistemin entropisi de alabileceği minimum değere ulaşıyor. O noktadan daha uzağa gidemiyorsunuz.
- Termodinamik zaman oku
İşte entropinin arttığı yön, aslında bize zamanın da yönünü veriyor, çünkü Evren'in aksi yönde gitmesi imkansız. İşte entropinin artışıyla belirlenen bu yöne, termodinamik zaman oku diyoruz.
- Isıl ölüm / Evrenin ısıl ölümü (Büyük Donma)
Entropinin maksimum olması, iş yapabilecek enerji transferinin artık yaşanamaması anlamına geliyor. Yani Evren, o noktadan sonra hiçbir yeni şey üretemeyecek. Buna, Evren'in 'ısıl ölümü' diyoruz ve bu olay, 'Büyük Donma' olarak biliniyor.
- Mikrodurum ve Makrodurum
Bu odayı dolduran gaz moleküllerinin her birine hükmedebilsem, hepsinin konumunu ve hızını bilebilirim, öyle değil mi? Bunlara, sistemin genel özelliklerini, mesela basınç ve sıcaklığını, yani makrodurumunu oluşturan mikrodurumlar diyoruz. Peki, odadanın makrodurumunu değiştirmeden, bu molekülleri kaç farklı şekilde dizebilirim? Çok ama çok fazla sayıda! Şu atomu şuradan alıp buraya koysam, odayı farklı bir mikroduruma sokmuş olurdum ama genel özellikleri, yani makrodurum değişmezdi. İşte buna yüksek entropi hali diyoruz. ... Eğer o makroduruma çok fazla zoom yapsanız, atomların farklı konum ve hızlarda olduğunu görebilirdiniz, ama makroölçekte bu, anlamlı bir değişime neden olmazdı.
- Boltzmann Beyni
Termodinamik yasalarının direkt bir istatistiki sonucu, atom veya moleküllerin rastgele bir araya gelerek evrenler, canlılar, beyinler, bilinçler yaratabileceği, hatta yaratabileceğini geçtim, yaratmak zorunda olduğu fikri. Buna Boltzmann Beyni deniyor.
- Ribozim / RNA / DNA (kısa bağlamda)
Mesela daha önceden anlattığım ribozim molekülünü hatırlayın. Onun bir varyantı olan RNA ve DNA da öyle... Bunlar, kendilerinden önce gelen moleküllerin dengeli doğası sayesinde var olabiliyor. Yani canlılık veya insan gibi bir tür, bütün atomların son haliyle, rastgele bir şekilde bir araya gelmesiyle oluşmuyor!