Kaostan Gelen Düzen: Entropi Sürekli Artıyorsa Karmaşık Canlılar Nasıl Evrimleşiyor?

1,6 Mn görüntülenme24.10.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıYaşam, Entropi Değişimlerinin Kaçınılmaz Bir Sonucu Olarak Açıklanabilir mi?
Derinlemesine

Özet

Video, termodinamiğin yasıları ve özellikle entropi kavramı etrafında, evrim ve karmaşık yapıların nasıl ortaya çıkabildiğini açıklıyor; entropinin yalnızca izole sistemlerde artış gösterdiği, açık sistemlerde yerel düzenin enerji akışı sayesinde oluşabileceği vurgulanıyor. Ayrıca mutlak sıfır, zaman oku, Evren'in ısıl ölümü ve entropinin mikrodurum/makrodurum tanımı gibi kavramlar örneklerle anlatılıyor.

Terimler

  • Termodinamik

    Sözcük, kulağa çok büyük bir terim gibi geliyor: TERMODİNAMİK. Halbuki isminden de anlayabileceğiniz gibi termodinamik, ısının dinamiğini, yani çeşitli kuvvetler altında ısının hareketini çalışan bir bilim dalı. Ama termodinamik, sadece ısının hareketiyle ilgilenmiyor; ısı, iş, sıcaklık gibi kavramların enerji, radyasyon ve maddenin fiziksel özellikleriyle ilişkisini araştırıyor. Yani çok temel bir fizik ve mühendislik sahası.

  • Sıfırıncı yasa (Termodinamiğin Sıfırıncı Yasası)

    Sıfırıncı yasa, basitçe şunu söylüyor: Diyelim elimde 3 elma var. Bunlardan birincisi, üçüncüsüyle termal dengede. Yani bunları yan yana getirdiğimde, bunlar arasında ısı transferi olmuyor, ikisinin de sıcaklığı değişmiyor. İkinci elma da üçüncüyle termal dengede, bunları dokundurduğumda da sıcaklıkları değişmiyor. İşte sıfırıncı yasa, böyle bir durumda, birbirine henüz dokundurmadığım ilk iki elmanın da birbiriyle termal dengede olmak zorunda olduğunu söylüyor. Ne kadar basit, değil mi? Ama işte bu basit yasa, 'sıcaklık' dediğimiz şeyin işlevsel bir tanımını yapabilmemizi ve termometre gibi cihazların çalışma prensibini izah edebilmemizi sağladı. ... Bir de bu yasanın adının 'sıfırıncı yasa' olma nedeni, aslında termodinamiğin birinci ve ikinci yasalarından çok daha temel ve çok daha önceden keşfedilmiş olmasına rağmen, ilk iki yasanın yaygın bir şekilde tanımlanması ve dile yerleşmesinden sonra bir doğa yasası olarak ifade edilmiş olması...

  • Sıcaklık

    Bugün biliyoruz ki bir nesnenin sıcaklığı, onu oluşturan atomların ortalama kinetik enerjisiyle ilişkili. Yani bir maddenin atomları ne kadar hareketli ve enerjikse, sıcaklığı o kadar yüksek demek. Ne kadar yavaş ve sakinse, o kadar soğuk demek.

  • Birinci yasa (Enerji korunumu)

    Termodinamiğin birinci yasası, artık hepimizin ezberlediği enerji korunumu yasasıyla aynı şey. ... Birinci yasa diyor ki, bir sistemin içine kütle girmiyorsa ve içinden kütle çıkmıyorsa, o sistemdeki enerji değişimi, dışarıdan sisteme giren ısı ve sistemin iş yaparak çevreye kaybettiği enerji farkına eşittir (DELTA U = Q-W). Yani bu yasaya göre bir sistemde kütle sabitken, enerji de korunmak zorunda!

  • Açık sistem

    Açık sistem, hem kütle hem enerji giriş-çıkışına izin veren sistemler. Şunu unutmayın: Evren içindeki her şey ama her şey, gerçekte bir açık sistem olmak zorunda.

  • Kapalı sistem

    Kapalı sistemler, kütle giriş-çıkışı olmayan ama enerjinin serbestçe girip çıkabildiği sistemler. Mesela kimyasal tepkimeye henüz girmemiş bir molekülü kapalı bir sistem olarak modelleyebiliriz. Kütlesi değişmiyor ama enerjisi zamanla değişiyor. Ama unutmayın, Evren'de hiçbir şey gerçek anlamda bir kapalı sistem değil ve olamaz da, çünkü yeterince beklenirse elbet sisteme kütle giriş çıkışı olur. Ama bazı sistemler, geçici olarak bir kapalı sistem olarak modellenebilir ve bu, o sistemde o sırada olan biteni daha basit bir şekilde hesaplayabilmemizi sağlar.

  • İzole sistem

    İzole sistem kapalıdan da ekstrem: Ne enerji girip çıkabiliyor, ne de kütle. Bir düşünün, böyle bir şey mümkün mü? Açıkçası Evren'deki izole olabilecek tek sistem... Evren'in ta kendisi! Tabii bu favori kozmoloji yorumunuza göre değişebilir ama modern kozmolojideki genel varsayımı takip edip, Evren'e 'dışarıdan' enerji ve madde girip çıkmadığını varsayarsanız, Evren gerçekten de izole bir sistem olarak modellenebilir.

  • İkinci yasa (Termodinamiğin İkinci Yasası)

    Termodinamiğin meşhur ikinci yasası diyor ki: Isı, spontane olarak soğuk bir nesneden, sıcak bir nesneye akamaz; her zaman sıcaktan soğuğa akmak zorundadır. ... Ama daha popüler tanımı şu: İzole bir sistemde entropi, daima artar. Bakın, çok net olsun diye tekrar ediyorum: İZOLE BİR SİSTEMDE, entropi daima artar. Her sistemde değil. Her zaman değil. Her yerde değil. Eğer sisteminiz izole bir sistemse, yani içine hiçbir kütle veya enerji giriş çıkışı yaşanmıyorsa, entropisi artmak zorunda. İncelediğiniz sistem izole değilse, Evren'in toplam entropisi arttığı müddetçe, o sistemde yerel, yani lokal olarak entropi azalabilir, sabit kalabilir, artabilir.

  • Entropi

    Da... Bu entropi ne? Entropinin en popüler tanımı, düzensizlikle ilişkili. Evet, entropi ile düzensizlik, düzen, rastgele gibi şeyler arasında belli bir ilişki var ama herkesin bol keseden attığı bu sözcükler, çok iyi tanımlanmış kavramlar değiller. ... Entropi, Yunancada 'iç dönüşüm' demek. Ve entropiyi iki seviyede tanımlamak mümkün: Makroskopik olarak ve mikroskopik olarak. ... İşte entropi, düzensizlik falan demek değil, daha ziyade, bir sistemin enerjisinin uzay-zamana dağılmışlığının bir ölçüsü... Masanın üzerinde duran bardağın potansiyel ve kinetik enerjisi, öbeklenmiş halde, dağılmış değil. Bardak sadece yerle temas ettikten sonra değil, daha yere düşerken, havadaki moleküllerle etkileşerek enerjisini Evren'e ısı olarak saçılmaya başlıyor, yani enerjisi dağılıyor... Entropisi artıyor. ... Ve enerji ne kadar öbeklenmiş haldeyse, yani entropi ne kadar düşükse, onunla iş yapabilme şansımız o kadar yüksek. Enerji ne kadar dağılmışsa, yani entropi ne kadar artmışsa, iş yapma ihtimalimiz de o kadar düşük.

  • Üçüncü yasa / Mutlak sıfır

    Üçüncü yasa diyor ki, bir sistemin sıcaklığını durmadan azaltırsanız, en fazla mutlak sıfır olan 0 kelvine veya -273.15 santigrat dereceye veya pratik olarak bunun mikrokelvinler kadar üzerine indirebilirsiniz. ... Bu arada dikkat edin, eğer ikinci yasayı düzgün anlamazsanız, donma olayının imkansız olduğunu söylemeniz gerekirdi, çünkü soğuyan ve nihayetinde donan bir sıvının entropisi artmıyor, azalıyor. ... Etrafa ısı saçarak entropilerini düşürebilecekleri teorik bir alt sınır var. Ona 'mutlak sıfır' diyoruz. Su soğudukça, atomların ortalama kinetik enerjisi giderek azalıyor, yani atomlar gitgide yavaşlayıp düzenli hale geçiyorlar. Mutlak sıfırda, o sistemde olan biten her şey, kuantum düzeydeki rastgele hareketler haricinde durma noktasına geliyor ve sistemin entropisi de alabileceği minimum değere ulaşıyor. O noktadan daha uzağa gidemiyorsunuz.

  • Termodinamik zaman oku

    İşte entropinin arttığı yön, aslında bize zamanın da yönünü veriyor, çünkü Evren'in aksi yönde gitmesi imkansız. İşte entropinin artışıyla belirlenen bu yöne, termodinamik zaman oku diyoruz.

  • Isıl ölüm / Evrenin ısıl ölümü (Büyük Donma)

    Entropinin maksimum olması, iş yapabilecek enerji transferinin artık yaşanamaması anlamına geliyor. Yani Evren, o noktadan sonra hiçbir yeni şey üretemeyecek. Buna, Evren'in 'ısıl ölümü' diyoruz ve bu olay, 'Büyük Donma' olarak biliniyor.

  • Mikrodurum ve Makrodurum

    Bu odayı dolduran gaz moleküllerinin her birine hükmedebilsem, hepsinin konumunu ve hızını bilebilirim, öyle değil mi? Bunlara, sistemin genel özelliklerini, mesela basınç ve sıcaklığını, yani makrodurumunu oluşturan mikrodurumlar diyoruz. Peki, odadanın makrodurumunu değiştirmeden, bu molekülleri kaç farklı şekilde dizebilirim? Çok ama çok fazla sayıda! Şu atomu şuradan alıp buraya koysam, odayı farklı bir mikroduruma sokmuş olurdum ama genel özellikleri, yani makrodurum değişmezdi. İşte buna yüksek entropi hali diyoruz. ... Eğer o makroduruma çok fazla zoom yapsanız, atomların farklı konum ve hızlarda olduğunu görebilirdiniz, ama makroölçekte bu, anlamlı bir değişime neden olmazdı.

  • Boltzmann Beyni

    Termodinamik yasalarının direkt bir istatistiki sonucu, atom veya moleküllerin rastgele bir araya gelerek evrenler, canlılar, beyinler, bilinçler yaratabileceği, hatta yaratabileceğini geçtim, yaratmak zorunda olduğu fikri. Buna Boltzmann Beyni deniyor.

  • Ribozim / RNA / DNA (kısa bağlamda)

    Mesela daha önceden anlattığım ribozim molekülünü hatırlayın. Onun bir varyantı olan RNA ve DNA da öyle... Bunlar, kendilerinden önce gelen moleküllerin dengeli doğası sayesinde var olabiliyor. Yani canlılık veya insan gibi bir tür, bütün atomların son haliyle, rastgele bir şekilde bir araya gelmesiyle oluşmuyor!

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Evrim Termodinamiğin İkinci Yasasını ihlal eder.

    Yanlış; Dünya açık bir sistemdir ve Güneş'ten enerji alır, bu yüzden yerel düzen artışı (evrim) çevreye yayılan daha büyük entropi artışı ile tutarlı olup toplam entropi artışı korunur.

  • Entropi her koşulda ve her sistemde her zaman artar.

    İkinci yasa yalnızca izole sistemler için kesinl i; açık sistemlerde (ör. Dünya) yerel entropi azalabilir çünkü sistem çevreyle enerji alışverişinde bulunur.

  • Entropi sadece 'düzensizlik' anlamına gelir ve görsel kaosla birebir aynıdır.

    Entropi daha doğru olarak bir makrodurumun temsil edilebildiği mikrodurum sayısının veya enerjinin uzay-zamanda dağılımının ölçüsüdür; görsel düzensizlik mecazi ama eksik bir tanımdır.

  • Donma entropi azalmasına karşı olur ve termodinamik yasalarını ihlal eder.

    Donma sırasında sistemin entropisi azalabilir ama süreç etrafa ısı verilerek gerçekleşir; böylece evrenin toplam entropisi artar ve termodinamik yasaları ihlal edilmez.

  • Hiçbir şey yerel olarak daha düzenli olamaz; sadece tam bir kaos veya tam bir düzen olabilir.

    Bu ya hep ya hiç mantıksızlığıdır; gerçek fiziksel süreçler birçok ara durum ve kademeli düzenleşme yolları sunar, özellikle açık sistemlerde enerji akışı düzen yaratır.

  • Karmaşık yapılar (insan, canlılar, gezegenler) rastgele atomların bir araya gelmesiyle 'aniden' (puf diye) oluşur.

    Spontan jenerasyon çürütülmüştür; karmaşıklık kademeli süreçlerle, kimyasal ve fiziksel etkileşimlerin tekrarlı ve seçici yoluyla oluşur.

  • İzole bir sistem gerçek dünyada sıkça bulunur ve tüm süreçler bu yasaya göre değerlendirilmelidir.

    Gerçekte izole sistem olarak modelleyebileceğimiz çok az ya da hiçbir sistem yoktur; izolasyon genellikle teorik bir idealizasyondur, pratikte çoğu sistem açıktır veya en azından enerji alışverişi yapar.

  • Entropinin maksimum olması düzenli yapılar olduğu anlamına gelir (yani maksimum entropili bir evrende düzenli parçacık düzenleri olabilir).

    Maksimum entropi durumları enerjinin olabildiğince yaygın ve rastgele dağıldığı durumlardır; bu tür dağılım düzenli, iş yapmaya elverişli yapılar üretmez.

  • Evrenin sonu hakkında daha 'romantik' fikirlerle entropi artışı hafife alınabilir (ör. evrende hâlâ düzenli çok şey olacak).

    Uzun vadede entropinin artışı enerji kullanabilme kapasitesini azaltır ve 'ısıl ölüm' gibi senaryolarla evrenin yeni yapılar üretme kapasitesi tükenebilir; yerel düzenler geçici ve toplam entropi artışına karşılıktır.

  • Atomlar ve moleküller birbirinden tamamen bağımsız küçük sistemler gibidir (madeni para analojisi tamamen geçerli).

    Atomlar ve moleküller aralarında kuvvetlerle etkileşir, bağ kurar ve yeni özellikler kazanır; bu etkileşimler nedeniyle madeni para benzetmesi eksik ve yanıltıcıdır.

Sorular

  • Eğer entropi sürekli artıyorsa karmaşık canlılar nasıl evrimleşebilir?

    Dünya açık bir sistemdir ve Güneş'ten sürekli enerji alır; bu enerji akışı sayesinde yerel olarak entropi azalabilir ve karmaşık yapılar kademeli olarak oluşurken çevreye daha fazla entropi yayılır, böylece toplam entropi artışı korunur.

  • Termodinamik nedir ve neden önemlidir?

    Termodinamik ısının hareketini ve enerjiyle ilgili süreçleri inceler; mühendislikten kozmolojiye kadar birçok alanda temel prensipleri sağlar ve doğa yasalarının daha üst düzey olgularla (ör. evrim) uyumunu anlamaya yardımcı olur.

  • Sıfırıncı yasa ne der?

    Termal denge geçişlidir: A sist. B ile, B de C ile termal dengedeyse A ile C de termal dengededir; bu sıcaklık kavramının tanımlanmasını sağlar.

  • Birinci yasa (enerji korunumu) ne anlama gelir?

    Kapalı kütle durumunda bir sistemin enerji değişimi, sisteme giren ısı ile sistemin yaptığı iş arasındaki farktır (ΔU = Q - W); enerji korunur.

  • İkinci yasa tam olarak ne söylüyor?

    İzole bir sistemde entropi zamanla artar ve ısı her zaman spontan olarak sıcak olandan soğuk olana akar; izole olmayan sistemlerde yerel entropi azalmaları mümkündür.

  • Üçüncü yasa (mutlak sıfır) neden önemli?

    Bir sistemin sıcaklığı mutlak sıfıra yaklaştıkça entropisi azalır ve teorik olarak mutlak sıfırda entropi minimuma ulaşır; pratikte mutlak sıfıra tam ulaşmak mümkün değildir.

  • Entropi gerçekten sadece 'düzensizlik' midir?

    Hayır; entropi daha doğru şekilde enerjinin uzay-zamana dağılmışlığının ve bir makrodurumun temsil edilebildiği mikrodurum sayısının bir ölçüsüdür.

  • Cam parçalarının kendi kendine tekrar bir araya gelmesi neden olmaz?

    Çünkü parçalanmış camın oluşturabileceği mikrodurum kombinasyonları çok fazladır; cam parçalarının rastgele bir şekilde bir araya gelip bardağı yeniden oluşturma olasılığı astronomik derecede düşüktür.

  • Canlılar entropiyi nasıl azaltır?

    Canlılar dışarıdan enerji (besin, güneş) alıp bunu işlerken kendi yerel entropilerini azaltır, ancak bu süreç çevreye daha fazla entropi yayılmasını sağlar, böylece toplam entropi artar.

  • Gezegenler ve yıldızlar entropi artışına rağmen nasıl oluşur?

    Gaz ve toz bulutları kütleçekimle sıkışırken ısınır ve etrafa enerji yayar; bu enerji yayılımı sayesinde yerel olarak daha düzenli yapılar (gezegen, yıldız) oluşur fakat evrenin toplam entropisi artar.

Ön Bilgiler

  • Temel fizik (enerji, iş, ısı kavramları)
  • Sıcaklık ve kinetik enerji ilişkisi
  • Olasılık ve istatistik temelleri (kombinasyonlar, mikrodurumlar)
  • Temel kimya bilgisi (atom, molekül, bağlar)
  • Temel biyoloji/evrim bilgisi (doğal seçilim, popülasyon kavramı)
  • Kozmoloji/astronomi hakkında temel fikirler (Evrenin genişlemesi, yıldız süreci)

Tarihsel Bağlam

  • Francesco Redi'nin spontan jenerasyonu çürüttüğü deneyler - 1668
  • Buhar motorlarının verimliliğini artırma çalışmaları - 19. Yüzyıl - termodinamiğin doğuşuna yol açtı
  • Macquorn Rankine ve Rudolf Clausius gibi bilim insanlarının klasik termodinamiği geliştirmesi - 19. Yüzyıl
  • Louis Pasteur'ün spontan jenerasyonu çürütmeye yönelik deneyleri - 19. Yüzyıl
  • Einstein'ın Görelilik Teorileri yayımlanması - Özel Görelilik 1905, Genel Görelilik 1915
  • Jacques Monod'a enzim ve genetik kontrol çalışmaları nedeniyle Nobel Ödülü verilmesi - 1965
  • Büyük Patlama - Evrenin başlangıcı yaklaşık 13.82 milyar yıl önce
  • Evrenin ısıl ölümü veya 'Büyük Donma' kavramı - uzak gelecekte öngörülen kozmolojik sonuç
  • Süpernova patlamaları sonucu daha önceki yıldızların gaz ve tozunu saçması ve bunun gezegen oluşumuna kaynak teşkil etmesi - astronomik süreç (tarihsel olarak sürekli meydana gelen olaylar)
  • 17. Yüzyıl
  • 19. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl

Kişiler

  • Macquorn Rankine

    Klasik termodinamiği geliştiren isimlerden biri olarak entropinin makroskopik tanımına atıf yapılırken bahsedildi.

  • Rudolph Clausius

    Klasik termodinamiği geliştiren isimlerden biri olarak entropinin makroskopik tanımına atıf yapılırken bahsedildi.

  • Albert Einstein

    Bir cismin hareketini hesaplamak için görelilik teorisinden örnek verilirken anıldı ("Einstein'ın Görelilik Teorisi").

  • Isaac Newton

    Düşük hızlarda ve olağan durumlarda hareketi Newton teorisiyle hesaplamanın yeterli olduğuna dair örnekte anıldı.

  • Francisco Redi

    Spontan jenerasyon (cansızdan canlı oluşum) fikrinin deneylerle çürütülmesine katkıda bulunan bilim insanı olarak anıldı.

  • Louis Pasteur

    Spontan jenerasyon fikrini deneylerle çürütmüş olan bilim insanı olarak anıldı.

  • Ludwig Boltzmann

    İstatistiksel termodinamik ve 'Boltzmann Beyni' fikri ile Boltzmann sabiti bağlamında bahsedildi.

  • Jacques Monod

    Evrimin tersinmezliği ile termodinamiğin ikinci yasası arasındaki ilişkiyi açıklayan alıntısıyla anıldı; 1965 Nobel Ödülü sahibi olarak belirtildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Fizik, kimya ve biyolojiyi bir araya getirerek entropi ve evrim ilişkisini anlatan bir video yolculuğu

Hadi onu geçtim, en basitinden donma gibi bir şey nasıl yaşanabiliyor, su nasıl kendiliğinden daha düzenli hâle geçebiliyor? Bu videoda, sizinle fizik, kimya ve biyolojiyi bir araya getiren muhteşem bir yolculuğa çıkacağız. Hazırsanız, başlayalım.

Kaos teorisini anlatma (kaos teorisinin ileride anlatılması)

Üstelik bunlar, bilimle ilgisi olmayan bağlamlarda, başka amaçlara hizmet etmek için, yüklü bir şekilde kullanılabiliyor. Bunu kaos teorisini anlattığımda göreceksiniz. Kaçırmak istemezseniz, bildirimleri açmayı sakın unutmayın.

Termodinamiğin uzay-zaman dokusu ve diğer temel fiziksel olgularla olan ilişkisini göstermek

Termodinamiğin pratik uygulamaları ve bilime olan genel etkisi de müthiş önemli: Örneğin içten yanmalı motorlar, buzdolapları, kaloriferler, klimalar, enerji santralleri... yani enerji transferiyle çalışan aklınıza gelebilecek her mühendislik ürününü termodinamik sahasındaki çalışmalara borçluyuz. Sadece bu da değil: Termodinamik, uzay-zaman dokusu gibi çok temel fiziksel olguların doğasıyla da temelden ilişkili, birazdan göreceğiz. Benzer şekilde termodinamik, biyolojik evrim gibi daha üst düzey doğa yasalarının nasıl çalıştığını izah edebilmemizi sağlayan, çok temel bir doğa yasası.

Kara deliklerin Evren'deki entropi artışının nedenlerini bir başka videoda derinlemesine incelemek.

Evren'in ısı ölümü yaşandığında 10 üzeri 123 Boltzmann sabiti mertebesine ulaşacağı düşünülüyor, yani şu ankinden 100 katrilyon daha düzensiz olacak. Evren'deki entropi artışının neredeyse tamamından kara delikler tek başına sorumlu, bunun nedenlerini de bir başka videoda derinleştiririz. Ama kendinizin veya canlılığın düzenliliğini abartmayın.

Boltzmann Beyni'nin detaylı tartışması (Boltzmann Brain konusu)

Her ne kadar bilimden anlamayanlar bu fikri Hurdalıktaki Boeing veya Rastgele Çizilen Mona Lisa Tablosu gibi absürt örneklerle alaya alsalar da, termodinamik yasalarının direkt bir istatistiki sonucu, atom veya moleküllerin rastgele bir araya gelerek evrenler, canlılar, beyinler, bilinçler yaratabileceği, hatta yaratabileceğini geçtim, yaratmak zorunda olduğu fikri. Buna Boltzmann Beyni deniyor ve burada girersek çıkamayız, dolayısıyla sonraya bırakacağım. Ama bundan daha iyi bir yol var: Sistemleri, sürekli olarak kendini tekrar eden kuvvetlerin etkisine bırakmak...