Lazarus Etkisi: Ölen Hayvanlar Nasıl Yaşamaya Devam Ediyorlar?

566 B görüntülenme23.07.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıBir Canlının Neslinin Tükendiğinden Nasıl Emin Oluyoruz?
Derinlemesine

Özet

Video, sosyal medyada yayılan 'ölmüş olması gereken hayvanların hareket etmesi' videolarını biyolojik ve tıbbi açıdan açıklıyor; klinik ölüm ile biyolojik hücre ölümü arasındaki farkı, sinir sistemi mekanizmalarını ve Lazarus Refleksi/Syndromu örneklerini ele alıyor. Örnek vakalar (kafası kopmuş balıklar, kafasız horoz Mike, San-nakji ahtapot kolları, dondurulup çözülen balıklar, kafası kopmuş yılanlar, BrainEx çalışması ve insan Lazarus vakaları) üzerinden mitleri çürüterek bilimsel açıklama sunuyor.

Terimler

  • Ölüm

    Tek bir bilimsel tanımı yok; geleneksel olarak "kalbin atmayı durdurması"yla tanımlanıyordu. Ancak günümüzde teknoloji sayesinde kalbi çalışmayan kişileri de hayatta tutabildiğimiz için tek başına kalp, artık hayatın devam ettiğinin bir göstergesi olmaktan çıktı. Günümüzde "ölüm" dendiğinde akla gelen şey, genellikle beyin fonksiyonlarının tersine çevrilemez şekilde sona ermesidir.

  • Tıbbi ölüm / Klinik ölüm

    "Tıbbi ölüm" veya "klinik ölüm", özellikle solunumu ve kalp atımlarını kontrol eden beyin sapındaki faaliyetin sona ermesiyle tanımlanan olaydır.

  • Biyolojik ölüm

    Beynin veya kalbin ölmesi vücudun tamamının anında ölmesi anlamına gelmez; vücudun farklı organ ve hücreleri farklı hızlarda ölür. Biyolojik ölüm, hücre bazında ve organ bazında yaşam fonksiyonlarının sona ermesi sürecidir; ölüm vücuda kademe kademe yayılır.

  • Hücre ölümü

    Hücre bazında yaşanan ve organlara göre farklı zamanlarda gerçekleşen ölümler. Örneğin beyin hücreleri oksijensiz kaldıklarında 3. dakikadan itibaren ölmeye başlar; böbrek veya pankreas beyin ölümünden sonra ~1 saat kadar yaşayabilir; kemik ve deri hücreleri saatlerce, bazen 1 günü aşan sürelerde yaşayabilir; beyaz kan hücreleri ölümden 3 gün sonra bile faaliyetlerini sürdürebilir.

  • BrainEx (BrainEx cihazı)

    Geçtiğimiz yıllarda yapılan bir çalışmada kullanılan ve ölümlerinden 15 dakika sonra cihaza bağlanan domuzların beyin hücrelerinin enerji üretimi ve atık boşaltımı gibi çok temel ve hayati fonksiyonlarının, ölümlerinden tam 4 saat geçmesine rağmen geri getirilebildiğinin gösterildiği cihaz.

  • Lazarus Refleksi / Lazarus İşareti

    Öldüğü düşünülen hayvanların yaşıyormuş gibi gösterdikleri hareketler ve davranışlar. Klinikte "ölüm" (beyin merkezinin işlevinin durması) gerçekleşmiş olsa bile vücudun bazı nöronları ve kasları hücresel düzeyde hâlâ yanıt verebileceği için gövde parçaları kasılıp gevşeyebilir, hareket edebilir. Bu, doğaüstü değil; klinik ölüm ile biyolojik ölüm arasındaki farktan ve çevresel sinir sistemi ile nöromusküler yapının bir süre daha uyaranlara cevap verebilmesinden kaynaklanan tamamen biyolojik bir olaydır.

  • Lazarus Sendromu

    Tıp tarihinde öldüğü zannedilip daha sonra tekrar yaşam belirtileri gösteren vakalar; örneğin morgda "ölü" olarak bulunan bir adamın, kalbine yerleştirilmiş bir defibrilatörün geç devreye girmesiyle yeniden yaşayan vakası gibi örnekleri vardır. Bu vakaların çoğu çok uzun yaşamaz; birçok vaka "dirildikten" sonra sadece birkaç saat veya kısa süre içinde tekrar ölür.

  • Lazarus takson

    Paleontolojik kayıtlarda önce var olduğu bilinen, sonra bir süre boyunca yokmuş gibi görünen (fosilleri bulunamayan) ama sonradan tekrar ortaya çıkan türlere verilen ad.

  • Beyin sapı

    Solunumu ve kalp atımlarını kontrol eden beyin bölgesidir. Klinik ölüm tanımında beyin sapındaki faaliyetin sona ermesi önemli bir ölçüttür. Bazı örneklerde (ör. horoz Mike) beyin sapının hasar görmemesi, kalp ritminin devam etmesine ve vücudun bir süre yaşamasına yol açmıştır.

  • Nöron

    Nöron dediğimiz hücreler, elektrobiyokimyasal iletkenlerden ibarettir. Bu hücreler, hücre gövdesi boyunca elektrik atımı (aksiyon potansiyeli) dediğimiz elektrik yükünü taşırlar ve bunu biyokimyasal tepkimelerle gerçekleştirirler.

  • Aksiyon potansiyeli (elektrik atımı)

    Nöron boyunca geçen elektrik yüküdür; nöron boyunca elektrik atımının iletimi sırasında akson boyunca uzanan sodyum ve potasyum pompaları hızla açılıp kapanır ve hücrenin iki tarafındaki elektrik potansiyeli farkı sayesinde iletim sağlanır.

  • Sodyum ve potasyum pompaları

    Nöron aksonları boyunca bulunan ve hücrenin bir tarafındaki elektrik potansiyelini diğer taraftakinden yüksek veya alçak yapmayı sağlayan "kapılar" gibi işlev gören pompalardır. Pozitif yüklü sodyum ve potasyumun hücrenin içinde mi dışında mı ve hangi miktarda biriktiğine bağlı olarak nöron boyunca elektrik atımı iletilebilir.

  • ATP (adenozin trifosfat)

    Hücrenin yakıtı olarak tanımlanan moleküllerdir. Sinir hücrelerinin ve nöromasküler bağlantıların bazı bölgelerinde ölümden sonra da bir süre ATP hazırda bulunduğu için nöronlar elektrik yükü taşımaya devam edebilir ve kasların kontrolsüzce kasılmasına neden olabilir.

  • Nöromasküler bağlantılar (sinir-kas bağlantıları)

    Sinir hücrelerinin kas hücreleriyle bağlandığı noktalardır; bazı nöronlarda ve nöromasküler bağlantılarda hücre içi mekaniği ve hazır ATP sayesinde ölümden sonra da kısa süreli aktivite görülebilir.

  • Çevresel sinir sistemi (periferik) ve merkezi sinir sistemi

    Merkezi sinir sistemi (beyin ve omurilik) vücut davranışlarını yöneten merkezdir; çevresel (periferik) sinir sistemi ise merkezden çıkan ve organlar/kaslarla bağlantı kuran yapıdır. Bir organizmada beyin artık çalışmıyor olsa bile çevresel sinir sistemi uyaranlara bir süre cevap vermeye devam edebilir.

  • Lateral çizgi sistemi

    Balıklara özgü, balığın vücudunun her iki yanından geçen ve duyu organlarına giden bir sistemdir. Özellikle ortadan kesilen balıklarda bu sistemdeki nöromastlar zarar görmemişse kasılma ve hareketler devam edebilir.

  • Nöromast

    Lateral çizgi sistemi içinde yer alan, balıklara özgü çok hassas sinir hücreleri/duyu organlarıdır; bu yapıların kesilmeden kalması halinde balığın kesildikten sonra bile kas hareketleri gözlemlenebilir.

  • Defibrilatör

    Kalbe elektriksel müdahalede bulunarak düzensiz kalp ritimlerini düzeltebilen cihaz. Örneğin bir vakada yıllar önce kalbine yerleştirilmiş bir defibrilatörün geç de olsa devreye girmesiyle kişinin canlanması gözlenmiştir.

  • Kriyojenik yöntemler

    Canlı organizmaları dondurarak uzun süreli korunmalarını sağlamaya yönelik yöntemlerdir. Transcript'te insanların veya hayvanların kriyojenik yöntemlerle dondurulup yıllar sonra hayata geri döndürülüp döndürülemeyeceği konusu merak edildiği belirtilmiştir.

  • Diseksiyon deneyi (kurbağa bacağı deneyleri)

    Fizyoloji derslerinde klasik bir deney: yeni diseke edilmiş bir kurbağanın bacağındaki nöronlar ölümünden dakikalar, hatta bazen saatler sonra bile tetiklenebilir; kasların üzerine tuz gibi suda çözündüğünde iyi iletken olan moleküller eklendiğinde kasların kasılıp gevşediği gösterilebilir.

  • Enteroctopus dofleini / San-nakji

    San-nakji olarak bilinen Kore mutfağındaki servis türünde adı geçen ve "Enteroctopus dofleini" olarak tanımlanan dev ahtapotun bebekleriyle ilgili açıklama: Ahtapotlarda kollarda, beyinden komut alan ama kendi içinde organize olmuş gelişmiş bir sinir altyapısı vardır; kollardaki nöronlar mini beyin gibi davranır ve bu nedenle koparılıp servis edilen kollar vantuzlardan gelen uyaranları beyne göndermeksizin temel düzeyde işleyip hareket edebilir. Bu nedenle servis edilen kolların hareket etmeye devam etmesi Lazarus Refleksi değil, kol sinirlerinin kendi organizasyonundan kaynaklanan bir durumdur.

  • Akson

    Nöronun hücre gövdesinden çıkan ve sinirsel iletimi taşıyan uzantısıdır; nöron boyunca elektrik atımının iletimi sırasında akson boyunca sodyum ve potasyum pompaları görev yapar.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Ölüm tek, kesin ve hemen gerçekleşen bir olaydır; son nefes alınmasıyla her şey biter.

    Ölümün tanımı değişkendir ve tıp günümüzde özellikle beyin fonksiyonlarının geri dönülemez durmasını (özellikle beyin sapı) esas alır; hücresel düzeyde ölüm süreleri organ ve dokuya göre farklılık gösterir.

  • Ölen hayvanın hareket etmesi doğaüstü bir diriliştir veya zombileşmedir.

    Bu hareketler doğal, biyolojik reflekslerdir; periferik sinir sistemi ve kaslardaki kalan enerji ile tetiklenen elektrofizyolojik aktiviteler sonucu oluşur, doğaüstü bir açıklama gerektirmez.

  • Bir balığın sırtından büyük bir parça kopsa bile uzun süre normal yaşar.

    Kısa süreli hareket gösterebilir çünkü hayati organlar karında yoğunlaşmıştır, ancak enfeksiyon, iç hasar veya kan kaybı nedeniyle uzun vadede yaşama şansı düşüktür ve viral videolar genelde takip bilgisi vermez.

  • Tuzlu deniz suyu açık yaralara iyi gelir ve yaralı balıkları kurtarır.

    Steril salin solüsyonunun ilk yardımda sınırlı yararı olabilir ama doğal deniz suyunda çok sayıda zararlı bakteri bulunur; deniz suyu açık yaralar için güvenli veya sterildir diyemeyiz.

  • Kesildikten sonra hareket eden ahtapot kolları klasik Lazarus Refleksiyle aynı mekanizmadır.

    Ahtapotlarda kollarda merkezi olmayan, oldukça gelişmiş sinir ağları vardır ve kollar yerel olarak hareket komutları oluşturur; bu, omurgalılardaki periferik reflekslerden farklı bir mekanizmadır.

  • Dondurulmuş ve sonra çözülen bir hayvanın hareket etmesi onu yıllar sonra geri getirebilecek kriyojenik yöntemin varlığını gösterir.

    Kısa süreli dondurma-çözme videoları genelde hayvanın ölümcül şekilde dondurulmadığını veya metabolizmasının yavaşladığını gösterir; gerçek anlamda uzun süreli kriyojenik saklama ve sonra geri döndürme henüz kanıtlanmış değildir.

  • Kafası kopmuş tavuklar veya balıklar kaçıyorsa bu kalıcı hayatta kalma belirtisidir.

    Bu hareketler merkezi beyin fonksiyonları durduktan sonra kalan periferik sinir ve kas aktivitesinin kısa süreli sonuçlarıdır; genelde kalıcı hayatta kalma ile ilişkili değildir.

  • Lazarus vakalarındaki insanlar gerçek anlamda mucizevi bir şekilde tamamen iyileşirler.

    Birçok Lazarus vakasında ya hatalı ölüm kaydı, tıbbi cihazların etkisi ya da geçici dolaşım dönüşleri söz konusudur ve çoğu kişi kısa süre sonra tekrar hayatını kaybeder; tam ve kalıcı dirilişler nadirdir.

  • Sinir ve kas aktivitesi ölümle birlikte anında sona erer.

    Bazı sinir hücreleri ve nöromusküler bağlantılar ATP ve elektrokimyasal pompa rezervleri sayesinde ölümden sonra bir süre daha aktivite gösterebilir, bu da kasılmalara yol açar.

  • Viral sosyal medya videoları gördüğünüzde olayın tam bağlamını ve sonrasını gösterir.

    Çoğu viral video olayın zamanlamasını, sonrasını veya hayvanın nihai durumunu vermez; bu nedenle hareket görüldüğünde kesin olarak hayatta kaldığını varsaymak yanıltıcı olabilir.

Sorular

  • Ölü olmak ne demektir?

    Ölümün bir tek bilimsel tanımı yok; günümüz tıbbında genellikle beyin fonksiyonlarının, özellikle beyin sapının geri dönülemez şekilde durması (solunum ve kalp kontrolü) esas alınıyor.

  • Ölmüş gibi görünen hayvanlar neden hareket ediyorlar?

    Çevresel sinir sistemi ve kaslardaki nöronlar, kalan ATP ve elektrokimyasal mekanizmalar sayesinde dış uyaranla veya kendiliğinden kasılma üretebilir; bu refleksler Lazarus Refleksi olarak adlandırılır.

  • Bir hayvanın kesildikten sonra hareket etmesi dirilme (mucize) midir?

    Hayır; genelde bu hareketler merkezi beyin işlevi kaybolduktan sonra kalan periferik sinir ve kas aktivitesinin yarattığı kısa süreli reflekslerdir, gerçek bir dirilme değildir.

  • Hücreler ve organlar ölümden sonra ne kadar süreyle yaşayabilir?

    Beyin hücreleri genelde oksijensizlikte ~3 dakikada hasar görmeye başlar, böbrek/pankreas bir saate kadar işlev gösterebilir, deri/kemik saatler ila >1 gün, beyaz kan hücreleri ise günlerce faaliyet gösterebilir.

  • BrainEx çalışması ne gösterdi; ölü beyin diriltilebilir mi?

    BrainEx, domuz beyinlerinde ölümlerinden 15 dakika sonra bazı hücresel fonksiyonların (enerji üretimi, atık temizleme) birkaç saatliğine geri getirilebildiğini gösterdi; ancak bütün beyin fonksiyonları veya bilinç geri gelmedi.

  • Balıkların kesildikten sonra yüzmesi nasıl açıklanır?

    Balıklarda hayati organların karında toplanması, lateral çizgi sistemi ve nöromastların korunması gibi nedenlerle, kesme şeklindeki farklılıklar hareketlere izin verebiliyor; bu genelde kısa süreli bir reflekstir.

  • Ahtapot kolları neden kesildikten sonra hareket etmeye devam eder?

    Ahtapotların kollarda merkezi olmayan, gelişmiş yerel sinir ağı vardır; kollar kendi başlarına duyuyu işleyip hareket üretebildiğinden kopmuş kollar canlı gibi hareket edebilir.

  • Dondurulmuş bir hayvanın çözülüp tekrar yüzmesi gerçek bir dirilme midir?

    Genellikle hayır; viral videolar çoğunlukla tam ölçekli dondurma uygulamaları değildir ve soğukta yavaşlayan metabolizma sonrası çözünme hareketi yanıltıcı olabilir; uzun vadeli canlanma sağlamaz.

  • Kafası kopmuş bir yılanın ısırması mümkün mü ve neden tehlikelidir?

    Evet, kafası ayrılmış yılanların başlarındaki sinir hücreleri ve kaslar kısa süreliğine tepki verebildiğinden ısırma refleksi görülebilir ve zehirli türlerde ciddi zarar verebilir.

  • İnsanlarda "Lazarus Sendromu" nedir ve bu tam bir dirilme midir?

    Lazarus Sendromu, resüsitasyon sonrası kendi kendine dolaşımın kısmi veya geçici olarak geri gelmesi durumudur; genelde tam ve kalıcı bir dirilme değil, bazı vakalarda cihazların (ör. implante defibrilatör) etkisi veya geçici geri dönüşler söz konusu olur ve çoğu hasta kısa sürede tekrar kaybedilir.

Ön Bilgiler

  • Temel hücre biyolojisi (hücre, organel, ATP bilgisi)
  • Nöronların yapısı ve aksiyon potansiyeli kavramı
  • Sinir sistemi temel ayrımları: merkezi vs periferik sinir sistemi
  • Anatomi (özellikle hayvan anatomisi ve balıkların iç organlarının yerleşimi)
  • Fizyoloji (kas kasılması, nöromusküler bağlantı işleyişi)
  • Tıbbi temel kavramlar: klinik ölüm, beyin ölümü, defibrilatörün etkisi
  • Soğukkanlı (ekzotermik/poikiloterm) hayvanların metabolik farkları
  • Temel laboratuvar uygulamaları/deneysel diseksiyon bilgisi (ör. kurbağa bacağı deneyi)

Tarihsel Bağlam

  • İncil hikayesi: İsa'nın Lazarus'u ölümünden 4 gün sonra diriltmesi (Yeni Ahit anlatısı)
  • Antoine Lavoisier'in giyotinle idamı (1794)
  • BrainEx domuz beyni çalışması (2019): Ölümünden 15 dakika sonra bağlanan domuz beyinlerinde bazı hücresel fonksiyonların ölümden sonra 4 saate kadar geri getirilebilmesi
  • 2014'te morgta ölü sanılan 78 yaşındaki adamın, kalbine daha önce yerleştirilmiş defibrilatörün devreye girmesiyle hayata dönmesi (2014 vakası)
  • Mike the Headless Chicken: Kafası kesildikten sonra yaklaşık 18 ay yaşayabilen horoz vakası (1945–1947)
  • Lazarus Sendromu (tıbbi fenomen: CPR sonrası otomatik resüsitasyon vakaları)
  • Lazarus taksonu (paleontolojide daha önce yokmuş gibi görünen türlerin tekrar ortaya çıkması terimi)
  • Yeni Ahit dönemi
  • Fransız Devrimi dönemi (18. Yüzyıl)
  • 20. Yüzyıl (orta dönem)
  • 21. Yüzyıl / günümüz

Kişiler

  • İsa

    İncil'deki Lazarus'un diriltildiği mucize hikâyesinde adı geçen kişi olarak bahsedildi.

  • Lazarus

    İsa tarafından ölümünden 4 gün sonra diriltildiği anlatılan mürid olarak ve 'Lazarus' teriminin kaynak örneği olarak anıldı.

  • Antoine Lavoisier (transkriptte 'Levuze/Levoisier' şeklinde geçiyor)

    Giyotinle öldürülürken göz kırpma deneyine atıf yapılan büyük kimyager olarak anıldı; transkriptte 'Levuze/Levoisier' biçiminde isimlendirilmiş.

  • Mike (Kafasız Horoz Mike)

    Kafası kopmasına rağmen uzun süre yaşayabilen örnek olarak 'Kafasız Horoz Mike' anlatıldı; beyin sapının zarar görmemesi nedeniyle hayatta kalışı örnek gösterildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Yılanlara karşı yapılan muamelelerin detaylarının ayrı bir videoda ele alınması

Yılanlar da köpekbalıkları gibi fazlasıyla yanlış tanınan hayvanlar ve maalesef insanlar onlara çok acımasızca şeyler yapabiliyorlar. Ama bunun detayları, bir başka videonun konusu; eğer bu tür gerçekleri öğrenmek hoşunuza gidiyorsa kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Lazarus Refleksinin ilginç bir örneğiyse Kafasız Horoz Mike.

Çoktan ölmüş olması gereken hayvanların yaşıyormuş gibi göründüğü birkaç videoyu birlikte izleme ve gerçekte olanı öğrenme

Yani mitolojideki necromancerların yaptığı tarzda bir ölü diriltme için daha gidecek yolumuz çok; ama bu yönde atılan sağlam adımlar olması epey heyecan verici. Şimdi, bu temel bilgiler ışığında, gelin sizinle birlikte çoktan ölmüş olması gereken hayvanların yaşıyormuş gibi göründüğü birkaç videoyu izleyelim ve gerçekte olan ne, bir öğrenelim. Şimdi, bu ilk örneğimizde, vücudundan kocaman bir parça koparılmış olan bir balığın hiçbir şey olmamış gibi yüzdüğünü görüyoruz.

Beyin ölümü gerçekleşmiş bir çocuğun, buzlayarak (bulanıklaştırılarak) gösterilmesi

Bununla ilgili aşırı fazla vaka ve kayıt yok; ama var olan örnekler bile insanın kıllarını ürpertmeye yetiyor. Her ne kadar tamamen tıbbi amaçlarla gösteriyor olsam da ve bu, muhtemelen YouTube için sorun olmasa da, beyin ölümü gerçekleşmiş bir çocuk olduğu için buzlayarak göstereceğim. Tıpkı balıklarda olduğu gibi, ölmüş bir insanın vücudunda da dışarıdan uyaran olduğunda veya bazen kendiliğinden bu şekilde kolların yukarı kalkıp, çapraz bir şekilde vücuda düştüğünü görebilirsiniz.