James Webb Uzay Teleskobu, Büyük Patlama'yı Çürüttü mü?

1,7 Mn görüntülenme23.10.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıJames Webb Uzay Teleskobu, Büyük Patlama Teorisi'ni Çürüttü mü?
Derinlemesine

Özet

Video, James Webb Uzay Teleskobu'nun erken evren gözlemlerinin Büyük Patlama Teorisi'ni çürüttüğüne dair sosyal medyadaki iddiaları değerlendiriyor ve bu iddiaların temelsiz olduğunu; yerine bilimsel yöntemin nasıl çalıştığını, Eric Lerner ve Plazma Evren Teorisi gibi alternatif iddiaların neden kabul görmediğini ve JWST verilerinin gerçekte ne anlattığını açıklıyor.

Terimler

  • James Webb Uzay Teleskobu

    İnsanlığın uzayı bugüne kadar görmediği bir detayla görmesini sağlayan, Hubble'ın bir üst versiyonu ve tamamlayıcısı olarak düşünebileceğiniz, çok kıymetli bir enstrüman. Dünya'dan 1.5 milyon kilometre uzaktaki yörüngesinde çalışıyor ve Hubble'ın yapabileceğinden çok daha eskiye bakıp, Evren'in en erken zamanlarına yönelik çok isabetli veriler toplayabiliyor; Büyük Patlama'dan sadece birkaç yüz milyon yıl sonra oluşmuş en eski galaksileri fotoğraflayabiliyor.

  • Hubble (Uzay Teleskobu)

    James Webb ile karşılaştırılan, bugüne kadar insanlığın uzayı gözlemlemesinde temel bir araç olmuş uzay teleskobu; James Webb Hubble'ın bir üst versiyonu ve tamamlayıcısı olarak daha fazla detay ve daha erken evreleri görmeyi sağlıyor.

  • Büyük Patlama

    Evrenin başladığı olay; bugün biliyoruz ki Evren, 13.82 milyar yıl önce Büyük Patlama dediğimiz olayla başladı ve o gün bugündür genişliyor. James Webb ise Büyük Patlama'nın kendisini gözlemleyemiyor; Büyük Patlama'dan birkaç yüz milyon yıl sonraki evreleri gözleyebiliyor.

  • Galaksi oluşumu

    Galaksi oluşumu, Evren'deki diğer her şeyin oluşumu gibi kademeli ve birbirini takip eden süreçlerden geçerek olur. Yani galaksiler birdenbire yoktan var olmazlar; içinde yüz milyarlarca yıldızı ve çok miktarda gaz ve tozu barındıran yapıların oluşum dinamikleri karmaşıktır ve kademeli süreçlerle gerçekleşir. James Webb ilk galaksilerin oluşumuna yönelik teorileri ve hipotezleri test etmeye yardımcı oluyor.

  • Yassı disk formu (galaktik disk)

    Bazı galaksilerin birkaç yüz milyon yılda edindiği, galaksilerin yassı disk biçimi; James Webb gözlemlerine göre bu yassı disk formu sanılandan çok daha erken oluşuyor gibi görünüyor.

  • Plazma

    Güneş gibi aşırı sıcak gaz toplarında gördüğümüz, maddenin hallerinden biri; Plazma Evren Modeli'ni savunanlara göre plazmanın elektromanyetik etkileşimleri Evren'in dinamiklerini açıklayabilir.

  • Plazma Evren Modeli (Plasma Cosmology)

    Hannes Alfven tarafından geliştirilen, 'standart-dışı' kozmolojik modellerden biri. Bu model, plazmanın elektromanyetik etkileşimlerinin Evren'in dinamiklerini açıklayabileceğini savunuyor. Ancak bilim camiasında gözlemlerle kıyaslandığında birçok gözlemi açıklayamadığı, termodinamiğin ikinci yasası gibi temel yasaları ihlal ettiği ve galaksi kümeleri, radyo kaynakları yoğunluğu gibi konularda verilerle örtüşmediği için elenmiş bir alternatif olarak anılıyor.

  • Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (Large Hadron Collider)

    CERN gibi kurumlardaki ekipmanlardan biri; bu aletlerde Büyük Patlama'dan 1 saniyenin trilyonda biri kadar ufak bir süre sonrasındaki şartları baştan yaratabiliyoruz. Yani Büyük Patlama'nın kendisini araştırmak için kullanılan laboratuvar araçlarından biridir.

  • Genel Görelilik Teorisi

    Evrenin dinamiklerini anlamamızı sağlayan teori; transcriptte belirtildiği üzere Genel Görelilik Teorisi, yaklaşık 10 üzeri -43 saniyeye (Planck zamanı) kadar çalışmaya devam ediyor ve şu ana kadarki bulgularımız Büyük Patlama Teorisi'ni destekliyor.

  • Kuantum çalkalanmaları ve kozmik enflasyon

    Büyük Patlama teorisi çerçevesinde bahsedilen süreç: Kuantum düzeyindeki çalkalanmalar (kuantum çalkalanmaları), kozmik enflasyonla şişirilir ve bunun sonucunda galaksi kümeleri arası örüntüler gibi yapılar ortaya çıkar. Transcriptte bu mekanizmanın, galaksi kümeleri örüntüleriyle birebir örtüştüğü belirtiliyor.

  • Kozmik öğlen

    Büyük Patlama'dan yaklaşık 3 milyar yıl sonraya denk gelen dönem; transcriptte bu dönemde oluşan galaksilerin 'kozmik öğlen' olarak adlandırıldığı ve James Webb verilerine göre bu galaksilerin beklenenden biraz daha küçük göründüğü belirtiliyor.

  • Bilimsel yöntem – hipotez ve teori

    Bilimde önce bir hipotez ileri sürülür, sonra ona yönelik bir gözlem veya deney yapılır ve veriye bakılır; veri hipotezi çürütüyor mu yoksa destekliyor mu değerlendirilir. Hipotez çürütülürse yeni veriyi de açıklayacak şekilde değiştirilir ve tekrar test edilir. Bir hipotezin çürük olması, o hipotezi içeren daha geniş teoriyi tamamen çürütemeyebilir; ama yeni veriler ışığında eksikleri gidermek ve daha isabetli teoriler geliştirmek gerekir. Ayrıca, iddia sahibi yeni teorisinin gözlemleri açıklayabilmesi, test edilebilir öngörülerde bulunması, bu testlerin yapılması ve sonuçların akademide duyurulup başkalarınca gözden geçirilmesi gereklidir.

  • Hakem denetimli yayın (peer-reviewed publication)

    Bilimsel iddiaların ve çalışmaların saygınlık kazanması için sonuçların hakem denetimli dergilerde yayınlanması gerektiği vurgulanıyor; transcriptte Eric Lerner örneğinde olduğu gibi herhangi bir akademik çıktısı ve hakem denetimli yayını olmayan iddialara bilimsel itibar verilmemesi gerektiği belirtiliyor.

  • Tenure

    Üniversitelerde 'tenure' dediğimiz, sözleşmenizi yenileme ihtiyacınız olmaksızın üniversite kadrosunda kalma hakkı; transcriptte bunun akademisyenlere 'istediğiniz fikirlerin peşinden koşma' imkanı verdiği, dolayısıyla yeni veya alışılmadık fikirlerin akademide peşinden gidilebileceği ancak ispat yükünün iddia sahibinde olduğu anlatılıyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • James Webb Uzay Teleskobu Büyük Patlama Teorisi'ni çürüttü.

    JWST, Büyük Patlama anını gözleyemez; sadece Büyük Patlama'dan birkaç yüz milyon yıl sonraki galaksileri inceleyerek galaksi evrimi modellerini test eder, bu yüzden Büyük Patlama'yı tek başına çürütmesi mümkün değildir.

  • Galaksiler bir anda ve aniden 'puf' diye ortaya çıkarlar.

    Galaksi oluşumu kademeli, aşamalı ve karmaşık süreçlerle olur; galaksiler zaman içinde yıldız oluşumu, gaz akışı, birleşmeler vb. süreçlerle gelişir.

  • JWST ile Büyük Patlama'nın ilk anlarındaki koşulları doğrudan yeniden oluşturup inceleyebiliriz.

    İlk anlardaki koşulları yeniden oluşturmak için parçacık hızlandırıcılar ve yüksek enerjili deneyler gerekir; JWST bu tür doğrudan verileri sağlayamaz.

  • Bilim topluluğu fikirleri bastırıyor ve alternatif görüşleri engelliyor.

    Bilimsel süreç, iddiaların veriyle desteklenmesine dayanır; akademik ortamlar yeni fikirleri test etmeye açıktır ve desteklenmeyen iddiaların kabul görmemesinin nedeni kanıt eksikliğidir, baskı değil.

  • Plazma kozmolojisi Büyük Patlama'dan daha iyi bir açıklama sunuyor.

    Plazma kozmolojisinin öngörüleri gözlemlerle örtüşmüyor, bazı temel fizik yasalarıyla çeliştiği iddia ediliyor ve Büyük Patlama + enflasyon modelleriyle uyumlu birçok gözlem plazma teorisini desteklemiyor.

  • Bir popüler bilim yazarı veya sosyal medya kişisi, hakemli çalışmalar yapmadan büyük teorileri çürütebilir.

    Bilimsel iddiaların geçerli sayılması için metodoloji, veri, analiz ve hakemli yayın süreci gerekir; popüler yazılar bu gereklilikleri sağlamaz.

  • JWST'ün sadece daha net fotoğraf çekmesi faydalıdır; başka bir yeniliği yoktur.

    JWST, daha uzak (daha kırmızıya kaymış) ve dolayısıyla daha erken evreleri görebilir; bu sayede galaksi oluşumu, kimyası ve erken evren hakkında yeni ve kritik veriler sağlar.

  • Bilimsel teoriler bir yanlışlık bulunduğu anda anında çöker ve yerini yeni teori alır.

    Teorilerin yer değiştirmesi uzun ve çok aşamalı bir süreçtir; yeni teoriler çok sayıda gözlemi açıklamalı, test edilebilir öngörülerde bulunmalı ve bağımsız tekrarlarla doğrulanmalıdır.

  • Eric Lerner'in Nature'daki bir araştırmacının dramatik ifadesini alıntılayarak 'bilim insanları panik içinde' iddiası gerçekçi bir gösterge.

    Lerner, bir röportajdaki dramatik bir cümleyi cımbızlayıp genelleştirerek çarpıttı; tek bir popüler ifadeden 'panik' çıktısı çıkarmak doğru bir çıkarım değildir.

  • Bilim camiası, farklı fikirleri test etmekten imtina eder veya yeni fikirlerin peşinden koşulmasını engeller.

    Akademik sistemde (ör. tenure) araştırmacılara yeni fikirleri özgürce takip etme imkanı verilir; kabul görmek içinse iddiayı kanıtlamak gereklidir.

Sorular

  • James Webb Uzay Teleskobu Büyük Patlama Teorisi'ni çürüttü mü?

    Hayır; JWST verileri galaksi evrimiyle ilgili bazı öngörüleri zorlayabilir ancak JWST doğrudan Büyük Patlama anını gözleyemediği için Büyük Patlama Teorisi'ni çürütmesi mümkün değil.

  • James Webb Uzay Teleskobu nedir ve Hubble'dan farkı ne?

    JWST, Hubble'ın yeteneklerini aşan bir uzay teleskobudur; daha eski evreleri (daha kırmızıya kaymış, daha uzak ışıkları) görmede ve daha yüksek ayrıntı sağlamada Hubble'dan üstündür.

  • JWST ne kadar geriye bakabiliyor / ne zaman oluşan galaksileri görebiliyor?

    JWST, Büyük Patlama'dan birkaç yüz milyon yıl sonrasına, bazı bulgulara göre belki ~250 milyon yıl civarına kadar geri bakabiliyor; Büyük Patlama'nın ilk anlarını doğrudan göremez.

  • JWST'in erken galaksilerle ilgili bulguları neler?

    JWST, ilk 300 milyon yılda beklenenden daha çok galaksi olduğunu, bazı galaksilerin beklenenden daha erken ve daha karmaşık yapılar edindiğini ve bazı ağır elementlerin erken oluştuğunu gösteriyor.

  • JWST verileri Büyük Patlama'yı doğrudan nasıl etkiler?

    JWST, Büyük Patlama'nın kendisine değil, galaksi oluşumu ve evrimi modellerine dair hipotezleri test eder; bu modellerde düzeltmeler gerekebilir ama Büyük Patlama teorisi doğrudan değişmez.

  • Büyük Patlama'nın ilk anlarını incelemek için ne gerekir?

    Bunları incelemek için parçacık fiziği deneyleri ve yüksek enerjili hızlandırıcılar (ör. CERN Büyük Hadron Çarpıştırıcısı) ve teorik fizik çalışmaları gerekir; gözlemsel astronomi doğrudan çok erken ani koşulları veremez.

  • Eric Lerner kimdir ve ne iddia ediyor?

    Eric Lerner, Columbia Üniversitesi'nde lisans eğitimi almış fakat lisansüstünü bırakmış bir popüler yazar; Büyük Patlama'yı reddeden ve plazma kozmolojisini savunan biri olarak bilinir.

  • Plazma kozmolojisi Büyük Patlama'ya iyi bir alternatif mi?

    Hayır; plazma kozmolojisinin öngörüleri gözlemlerle uyuşmuyor, bazı temel fizik yasalarını ihlal ettiği iddia ediliyor ve Büyük Patlama modelinin açıklamalarına kıyasla başarısız kaldığı görülmüştür.

  • Bilimde bir teori hemen nasıl çürütülür veya değiştirilir?

    Yeni iddialar, test edilebilir öngörüler üretmeli, gözlemler/deneylerle doğrulanmalı, sonuçlar hakemli dergilerde yayımlanmalı ve bağımsız tekrarlarla teyit edilmelidir; bu süreç genellikle uzun sürer.

  • Sosyal medyada 'devrimsel' bilim iddialarına nasıl yaklaşmalıyım?

    Şüpheyle yaklaşın: olağanüstü iddialar olağanüstü kanıt gerektirir; akademik yayın, peer-review ve bağımsız tekrarlar olmadan bu tür iddialara hemen inanmayın.

Ön Bilgiler

  • Temel astronomi ve kozmoloji bilgisi (evren yaşı, galaksi terimleri)
  • Bilimsel yöntem ve hipotez-teori farkı bilgisi
  • Gözlemsel astronomi ve teleskopların çalışma prensipleri hakkında temel fikir
  • Genel görelilik ve parçacık fiziği hakkında temel kavrayış (tercihen)
  • Termodinamik (özellikle ikinci yasa) hakkında temel bilgi
  • Enflasyon ve yapı oluşumu (kuantum dalgalanmalar) hakkında temel kavramlar

Tarihsel Bağlam

  • Büyük Patlama meydana geldi 13.82 milyar yıl önce
  • James Webb Uzay Teleskobu Dünya'dan 1.5 milyon kilometre uzaklıktaki yörüngede çalışmaya başladı
  • James Webb gözlemleri erken galaksilerde beklenenden yaklaşık dört kat fazla galaksi tespit etti ilk 300 milyon yıl içinde
  • James Webb erken galaksilerin bazılarının Büyük Patlama'dan yaklaşık 250 milyon yıl sonra ortaya çıkmış olabileceğini gösterdi
  • James Webb erken galaksilerin beklenenden daha karmaşık yapıya sahip olduğunu ve yassı disk gibi yapıların çok erken oluştuğunu gösterdi
  • James Webb bazı ağır elementlerin, örneğin oksijenin, beklenenden daha erken oluştuğunu gösterdi
  • James Webb verileri Kozmik öğlen dönemindeki galaksilerin beklenenden daha küçük göründüğünü gösterdi Büyük Patlama'dan yaklaşık 3 milyar yıl sonra
  • Büyük Hadron Çarpıştırıcısı ile Büyük Patlama sonrası yaklaşık 10 üzeri eksi 12 saniye koşulları yeniden yaratılabiliyor
  • Genel Görelilik Teorisi teorik olarak Büyük Patlama sonrası 10 üzeri eksi 43 saniyeye kadar uygulanabiliyor
  • Plazma Evren Modeli Hannes Alfven tarafından geliştirildi ve Eric Lerner tarafından savunuldu bu model Büyük Patlama ve Evrenin genişlemesini reddediyor
  • Eric Lerner'in 'Büyük Patlama Asla Yaşanmadı' başlıklı blog yazısı ve bu yazının James Webb bulguları üzerinden yaptığı çarpıtma
  • Nature dergisinde Allison Kirkpatrick ile yapılan röportaj ve Kirkpatrick'in James Webb verilerini gördükten sonra duyduğu şaşkınlığı belirtmesi
  • OPERA deneyinde ışıktan hızlı parçacık bulunduğu iddiası sonradan dedektör sensör bağlantısı hatası nedeniyle yanlış olduğu anlaşılması
  • Plazma kozmolojisinin öngörülerinin gözlemsel verilerle çelişmesi ve termodinamik gibi temel yasalarla uyuşmazlık göstermesi
  • Hubble Uzay Teleskobu ile James Webb'in birbirini tamamlayan araçlar olarak kullanılması
  • TESS gibi diğer uzay teleskoplarıyla James Webb'in ortak çalışmaları
  • Evrenin yaşı 13.82 milyar yıl
  • Büyük Patlama'dan sonraki ilk 300 milyon yıl
  • Büyük Patlama'dan yaklaşık 250 milyon yıl sonrası
  • Büyük Patlama'dan yaklaşık 400 milyon yıl sonrası
  • Büyük Patlama'dan ilk 500 milyon yıl
  • Büyük Patlama'dan yaklaşık 3 milyar yıl sonrası Kozmik öğlen dönemi
  • James Webb Uzay Teleskobu'nun bu yılın ortalarında çalışmaya başlaması
  • Bu yılın Temmuz ayı
  • Büyük Patlama teorisinin yerleşik hale gelmesi yaklaşık 70 yıl
  • Hannes Alfven tarafından geliştirilen plazma kozmolojisinin gündeme gelmesinden yaklaşık 40 yıl
  • Newton teorilerinin terk edilmesi süreci yaklaşık iki asır
  • Kuantum olasılıkçılığının kabulü ve ödüllendirilmesinin yaklaşık 58 yıl sürmesi
  • Genel Görelilik Teorisi geçerliliğinin Büyük Patlama sonrası 10 üzeri eksi 43 saniyeye kadar uzanması
  • Büyük Hadron Çarpıştırıcısı ile Büyük Patlama sonrası yaklaşık 1 saniyenin trilyonda biri zaman diliminin yeniden yaratılabilmesi

Kişiler

  • Tansu Daylan

    James Webb ve TESS gibi uzay teleskoplarıyla çalışan ve konuşmada Temmuz ayındaki canlı yayında adı geçen araştırmacı

  • James Webb

    Konuşmada James Webb Uzay Teleskobu'nun ismiyle anılan kişi (teleskobun adlandırıldığı şahıs)

  • Albert Einstein

    Einstein'ın hatalı olduğu iddiasına atıf yapılırken anılan ünlü fizikçi

  • Edwin Hubble

    Hubble'ın (Hubble Uzay Teleskobu ve Hubble'ın gösterdiği bulgular) söz konusu edildiği yerlerde anılan astronom

  • Eric Lerner

    Büyük Patlama teorisini reddeden, plazma evren modelini savunan ve konuşmada eleştirilen kişi

  • Hannes Alfven

    40 yıl önce geliştirilen ve Lerner tarafından savunulan 'Plazma Evren Modeli'ni geliştiren bilim insanı olarak anıldı

  • Allison Kirkpatrick

    Nature'da yapılan röportajda James Webb verileri hakkında görüşleri alıntılanan araştırmacı

  • Richard Dawkins

    Evrim teorisiyle ilgili sözü Büyük Patlama örneğine uyarlanarak alıntılanan bilim insanı

  • Isaac Newton

    Bilim tarihinden örnek verirken iki asırlık Newton teorilerinin terk edilmesine atıf yapılırken anılan tarihî bilim insanı

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Galaksi kümelerinin oluşumu: kuantum çalkalanmaların kozmik enflasyonla şişirilmesi sonucu oluştuğunu öngören Büyük Patlama Teorisi ile bu örüntülerin örtüşmesi; bu ayrıntıların ilerleyen videolarda anlatılacağı

Veya plazma kozmolojisinin galaksi kümeleri arası örüntülerle ilgili öngörüleri, toplanan verilerle örtüşmüyor. Öte yandan bu galaksi kümelerinin, kuantum çalkalanmaların kozmik enflasyonla şişirilmesi sonucu oluştuğunu öngören Büyük Patlama Teorisi'yle birebir örtüşüyor; bunları ilerleyen videolarda anlatacağım. Veya Lerner'in teorisinin derin uzaydaki radyo kaynaklarının yoğunluğuyla ilgili öngörüleri, kozmik mikrodalga art alan ışımasına yönelik gözlemlerimizle uyuşmuyor.

Büyük Patlama'nın tam olarak ne olduğu ve kanıtlarının neler olduğuna dair bir video

Son olarak, dikkat ederseniz bu videoda Büyük Patlama'nın tam olarak ne olduğuna ve kanıtlarının neler olduğuna girmedim; çünkü böyle kirli ve 3 gün sonra unutulacak bir zırvanın yanında Büyük Patlama'nın kanıtlarını anlatmak istemedim. Ama o videoyu da hazırlıyorum, yolda. Eğer kaçırmak istemezseniz, kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın.