Elektrik Teller Boyunca Akıyor Sanıyorsanız, Yanılıyorsunuz! | Elektrik GERÇEKTEN Nasıl Çalışır?

726 B görüntülenme15.07.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıOhm Yasası Nedir? Akım, Gerilim ve Direnç Arasındaki İlişki Nasıl Bulunur?
Derinlemesine

Özet

Videoda elektrik akışının halk arasındaki su-benzeri akış metaforunun yanlışlığı anlatılıyor; elektronların sürüklenme hızının çok yavaş olduğu, asıl enerjinin elektromanyetik dalgalar ve Poynting vektörü aracılığıyla kablo etrafından iletildiği açıklanıyor. Ayrıca doğru akım (DC) ve alternatif akım (AC) farkları, sağ el kuralı ve elektriğin kaynağı tarihsel/konvansiyonel bir perspektifle ele alınıyor.

Terimler

  • Tel

    Metalden yapılan, örneğin çelik (demir ve karbon karışımı atomlar) veya bakır gibi, iletken özelliğe sahip uzun yapı. Tellerin en önemli özelliği iletken olmaları; yani içlerindeki yüklü parçacıkların diğer malzemelere göre daha serbest hareket edebilmesi.

  • İletken

    Elektronlar gibi yüklü parçacıkların bir malzeme içinde serbestçe hareket edebilmesini sağlayan özellik. Bakır ve çelik gibi maddeler iletkendir; plastik gibi maddeler yalıtkandır ve yüklü parçacıklar bu tür maddelerde serbestçe hareket edemez.

  • Yalıtkan

    Yüklü parçacıkların (ör. elektronların) bir malzeme içinde serbestçe hareket edemediği madde türü. Örneğin plastik yalıtkandır ve bu yüzden bir tel yerine plastik kullanılsaydı elektrik akışı gerçekleşmezdi.

  • Elektron

    Negatif yüklü parçacık. Kütlesi olan, foton gibi kütlesiz parçacıklardan farklı olarak ışık hızında hareket edemeyen parçacıklar. Bir tel içinde termal hareketle rastgele yönlerde çok yavaş hareket ederler ve akım uygulandığında bile sürüklenme hızları çok küçüktür (örneğin 2 mm çaplı bir bakır telde 1 Amper akım için bir elektronun 1 saatte yaklaşık 8 santimetre yol alması gibi).

  • Foton

    Kütlesiz parçacık; vakumda ışık hızında hareket eder. Ancak yoğun bir ortama girdiklerinde o ortamdaki atomlarla etkileşerek hız kaybederler; vakumdaki kadar hızlı yer değiştiremezler.

  • Sürüklenme hızı

    Elektronların bir tel içinde akım varken bir yönde ortalama olarak yer değiştirme hızına verilen ad. Çok düşüktür; örnek verilmiş: 2 milimetre çapa sahip bakır tellerde ve 1 Amper akımda herhangi bir elektron 1 saatte yaklaşık 8 santimetre yol alır. Tel kalınlığına ve akıma bağlı olarak değişir. Videodaki başka bir ifade ile saniyede yaklaşık 0.02 milimetre civarı bir büyüklük de verildi.

  • Termal hareketi

    Elektronların sıcaklığa bağlı olarak sürekli ve rastgele yönlerde yaptığı hareket. Üzerinden akım geçmeyen bir telde bu rastgele hareketin her yönde yaklaşık eşit olması nedeniyle net bir elektrik akımı oluşmaz; etkiler birbirini götürür.

  • Doğru akım (DC)

    Elektronların tek bir yönde sürekli olarak akması durumu olarak tanımlanan akım türü. Günümüzde pil ile çalışan cihazlar genellikle doğru akımla çalışır; çünkü pil bir doğru akım kaynağıdır.

  • Alternatif akım (AC)

    Elektronların tel boyunca tek bir yönde akmadığı, bir yönde birkaç mikrometre gidip durdukları, sonra diğer yönde eşit miktarda gidip durdukları ve bunu saniyede onlarca hatta yüzlerce kez tekrarladıkları akım türü. Örneğin 240 Volt alternatif akım devresiyle 100 Watt'lık bir ampulü 1 mm² bakır tellerle çalıştırdığınızda elektronların hareketi yalnızca yaklaşık 28 mikron kadardır; tungsten için bu mesafe 150 mikron civarındadır.

  • Potansiyel fark

    Bir pilin içinde bir tarafta elektronların daha fazla, diğer tarafta daha az bulunması sonucu oluşan elektron dengesizliği; elektrik alanı yaratacak bu fark sayesinde elektronlar akabilecek bir durum oluşur. Fizik ve kimya kullanılarak yaratılan bu potansiyel fark, pilin yaptığı iştir.

  • Elektrik alan

    Yüklü parçacıkların etkileştiği alan; bir potansiyel fark yaratarak oluşturulur. Hareket halindeki yükler elektrik alan ile etkileşir; elektrik alan hareket ediyorsa manyetik alanın da yaratılmak zorunda olduğu elektromanyetizmanın bir parçasıdır.

  • Manyetik alan

    Hareket eden yüklerin veya değişen elektrik alanının etrafında oluşturduğu alan. Elektrik alan hareket ettiğinde manyetik alan da ortaya çıkar; tel etrafında oluşan manyetik alanın yönünü sağ el kuralı ile belirleyebiliyoruz (baş parmak akış yönünü gösterdiğinde diğer parmakların sardığı yön manyetik alan yönünü gösterir).

  • Elektromanyetizma

    Elektrik ve manyetizmanın birbirine bağlı olması durumu; elektrik ve manyetizma bir paranın iki yüzü gibidir. Hareket halindeki yükler elektrik alan ile etkileşir ve bunun sonucunda manyetik alanlar oluşur; ikisi birlikte elektromanyetizmayı oluşturur.

  • Elektromanyetik dalga

    Yüklü parçacıkların hareketinin yarattığı, tel boyunca takip eden ve enerjiyi ileten dalga. Elektrik enerjisini aktaran esas şey budur; elektronların kendi yer değiştirme hızları önemsizdir çünkü enerji elektromanyetizma tarafından, ışık hızına yakın hızlarda iletilir. Teller vakumda olmadıkları için bu dalga ışık hızında değil ama çoğu zaman ışık hızının %96'sı civarında ilerler.

  • Sinyal hızı

    Elektromanyetik dalganın tel boyunca ilerleme hızı; vakumda ışık hızında olmayan bir ortamda genellikle ışık hızının yaklaşık %96'sı civarıdır (örneğin saniyede yaklaşık 297 milyon metre). Bu nedenle düğmeye bastığınız anda ışığın anında yanması mümkün olur.

  • Elektrik gücü

    Birim zamanda aktarılan elektrik enerjisi miktarı. Cihazları çalıştıran, iş yapma kapasitesi veya enerji olarak düşünebileceğimiz büyüklüktür.

  • Elektrik güç yoğunluğu

    Bir telin birim hacmi boyunca aktarılan elektrik gücüne verilen isim; elektrik enerjisinin hangi yoğunlukta iletildiğini ifade eder. Videoda bunun Poynting Vektörü ile ilişkilendirildiği ve teknikte önemli olduğu söyleniyor.

  • Poynting Vektörü

    Elektrik enerjisinin yönünü ve yoğunluğunu belirleyen vektör. Elektrik enerjisi, elektronların hareketiyle aynı yönde değil; Poynting Vektörü elektrik alan ve manyetik alan vektörlerine dik yönde olmak zorundadır. Yani elektrik ve manyetik alanların çarpımı ile belirlenen bir yönü gösterir ve telin etrafındaki Evren'den tele doğru enerji akışını tarif eder.

  • Sağ el kuralı

    Manyetik alan yönünü veya Poynting yönünü bulmak için kullanılan pratik kural. Bir örnek açıklamayla: Baş parmağınızı elektronların akış yönüne (örnekte aşağı) işaret edecek şekilde tuttuğunuzda, diğer dört parmağınızın kavradığı yön tel etrafında oluşan manyetik alanın yönünü gösterir. Poynting yönünü bulmak içinse elektrik alan yönüne parmaklarınızı yerleştirip manyetik alan yönünde bükerseniz, baş parmağınız enerji akışının (Poynting Vektörü) yönünü gösterir.

  • Konvansiyonel akım yönü

    Elektrik akışının + yüklü parçacıkların aktığı yön olarak tarihsel kabulü. Benjamin Franklin zamanında pozitif yükün aktığı yön tanımlanmış ve elektronik keşfedildikten sonra bile bu konvansiyon korunmuştur; dolayısıyla fiziksel olarak elektronların gerçekte ters yönde hareket etmesine rağmen elektriğin yönü +'dan -'ye olarak tanımlanmaya devam edilmiştir.

  • Enerjinin korunumu (elektrik bağlamında)

    Bir elektrik devresinin Evren'den enerji çalıyor gibi görünse bile toplam enerji dengesinin korunduğu ilkesi. Videoda vurgulandığı üzere devre boyunca Evren'den tele gelen enerji, bataryadan devreye saçılan enerji ile dengelidir; batarya olmadan Evren'den enerji alınamaz, aksi halde enerjinin korunumu ihlal edilmiş olur.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Elektrik, tamamen elektronların kendilerinin hareket etmesiyle taşınır (elektrik = akıp giden elektronlar).

    Elektriksel enerji esasen elektronların yarattığı elektrik ve manyetik alanlar (elektromanyetizma) aracılığıyla iletilir; elektronların yavaş sürüklenmesi enerji taşımaktan ziyade ortamı sağlar.

  • Elektronlar ışık hızında veya çok hızlı hareket ederler, bu yüzden lambalar anında yanar.

    Elektronların sürüklenme hızı çok yavaştır (örneğin saatte birkaç santimetre seviyesinde) ve lambanın anında yanmasının nedeni elektromanyetik dalganın hızlı yayılmasıdır.

  • Su borusu veya bilardo topları benzetmeleri elektriği doğru ve eksiksiz açıklar.

    Bu analojiler bazı durumlarda faydalı olabilir ama genelde yanlış yönlendiricidir; özellikle alternatif akım ve alan temelli enerji iletimi için bu benzetmeler yetersizdir.

  • Alternatif akımda elektronlar devre boyunca net olarak bir uçtan öteki uca akar.

    AC'de elektronlar uzun mesafe kat etmez, küçük ölçekli ileri-geri salınım yaparlar; enerji iletimi alanlar üzerinden gerçekleşir.

  • Elektrik enerjisi doğrudan telin içinden veya doğrudan bataryadan gelip yükü 'itiyor'.

    Enerji, telin çevresindeki elektrik ve manyetik alanlardan (Poynting vektörü yönünde) tele doğru akar; batarya/üreteç alanları ve yük hareketini sağlayarak bu akışı mümkün kılar.

  • Elektrik akımının yönü elektronların hareket ettiği yöndür.

    Konvansiyonel akım yönü tarihsel olarak pozitif yüklerin hareketi yönü (+'dan -'ye) olarak kabul edilmiştir; gerçek serbest yük taşıyıcıları (elektronlar) ters yönde hareket eder.

  • Elektronlar tel içinde sabit, top-top gibi üst üste dizilmiş beklerler ve itme onları ileri doğru iter.

    Elektronlar sürekli olarak termal rastgele hareket halindedir ve kuantum doğaları nedeniyle kesin noktasal 'top' gibi davranmazlar; dolayısıyla basit itme/çarpma modelleri eksiktir.

  • Elektrik enerjisini 'Evren'den' sınırsızca çekebiliriz eğer sadece bir telimiz olursa.

    Enerji korunumu nedeniyle bir devre yalnızca sağlanan kaynak (batarya, jeneratör vb.) kadar enerji kullanabilir; tel ve alanlar sistemin dengeli bir şekilde enerji akışını düzenler.

Sorular

  • Elektrik ışık hızında mı ilerler?

    Enerjinin ve sinyalin ilerlemesi elektromanyetik dalgalarla olur ve bu dalgalar telde genelde ışık hızının yaklaşık %96'sı civarında ilerler; ama yüklü parçacıklar (elektronlar) çok daha yavaştır.

  • Elektronlar tellerde hızlı mı akar?

    Hayır; elektronların sürüklenme hızı çok düşüktür (örneğin belirtilen örnekte ~8 cm/saat veya saniyede ~0.02 mm gibi değerler), bu yüzden enerji aktarımı onların hızlı yer değiştirmesinden gelmez.

  • Lambanın düğmesine bastığımda ışığın hemen yanmasının sebebi nedir?

    Çünkü tel boyunca bir elektromanyetik dalga/sinyal çok yüksek hızla taşınır ve Poynting vektörü aracılığıyla enerji hızla yükün olduğu noktaya iletilir; tekil elektronların yavaş hareketi buna engel değildir.

  • Su veya bilardo topu analojisi doğru mu?

    Genel olarak yanıltıcıdır; bazı durumlarda sezgisel fikir verir ama özellikle alternatif akım için geçerli bir su analojisi yoktur ve bu benzetmeler hatalı sonuçlara götürebilir.

  • Pil nasıl elektrik sağlar?

    Pil kimyasal reaksiyonlarla bir potansiyel fark oluşturarak telde bir elektrik alan sağlar; bu alan ve teldeki yük hareketi elektromanyetik dalga üreterek enerjinin iletilmesini sağlar.

  • Alternatif akımda elektronlar ileri geri mi hareket ediyor?

    Evet; AC durumda elektronlar tel boyunca sadece çok küçük mesafeler (mikrometre veya saç telinin kalınlığı ölçeğinde) boyunca ileri-geri salınırlar, uzun mesafeli net akış yapmazlar.

  • Elektrik enerjisi gerçekten telin içinden mi gelir?

    Hayır; enerji telin etrafındaki elektrik ve manyetik alanlardan gelir, Poynting vektörü enerji akışının tel dışından tele doğru olduğunu gösterir.

  • Poynting vektörü neyi gösterir?

    Poynting vektörü, birim zamanda birim yüzeyden geçen elektromanyetik enerji yoğunluğunun yönünü gösterir ve elektrik ile manyetik alanlara dik olan yönde enerji akışını belirtir.

  • Elektrik akımının yönü hangi yöne olarak kabul edilir?

    Konvansiyonel olarak elektrik akımı pozitif yüklerin hareket ettiği yönde (+'dan -'ye) tanımlanır; ancak serbest yük taşıyıcıları (elektronlar) gerçekte ters yönde hareket eder.

  • Bir devre Evren'den enerji çalar mı (örneğin uzak bir santral olsa bile)?

    Hayır; enerji korunumu geçerlidir: devre yalnızca batarya veya güç kaynağının sağladığı enerji kadar çevreden (alanlar aracılığıyla) alır ve uzak kaynak olması sistemi bozmaz çünkü alanlar ve yük hareketleri dengelidir.

Ön Bilgiler

  • Temel elektrik devre bilgisi (gerilim, akım, direnç)
  • Elektrik alan ve manyetik alan kavramlarını anlama
  • Vektör kavramına temel aşinalık
  • Işık hızı ve elektromanyetik dalgalar hakkında temel bilgiler
  • AC ve DC kavramlarının temel farkları
  • Basit matematiksel işlem ve büyüklük kıyaslamaları (örnek: metre, mikron, saniye)

Tarihsel Bağlam

  • Benjamin Franklin'ın elektrik yönü konvansiyonunu belirlemesi — 18. Yüzyıl
  • Edison ve Tesla arasında Alternatif Akım-Doğru Akım anlaşmazlığı (AC/DC Savaşı) — 1880'ler–1890'lar
  • Elektronun keşfi (J. J. Thomson) — 1897
  • 18. Yüzyıl
  • 19. Yüzyıl sonları

Kişiler

  • Benjamin Franklin

    Elektriğin yönü konusundaki tarihsel konvansiyonun Franklin zamanında oluştuğu ve Franklin'in (100 dolarlık banknotlarda görülen Benjamin) adıyla ilişkilendirildiği bağlamında anıldı.

  • Thomas Edison

    Elektronların rolüne dair tarihsel tartışmayı örneklemek için 'Edison ve Tesla kavgası' bağlamında anıldı.

  • Nikola Tesla

    Elektronların rolüne dair tarihsel tartışmayı örneklemek için 'Edison ve Tesla kavgası' bağlamında anıldı.

  • John Henry Poynting

    Elektrik enerjisinin yönünü belirleyen Poynting Vektörü bağlamında (enerji akışını tanımlayan kavramın eponimi) anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Pilin bir doğru akım kaynağı olduğu ve pilin yaptığının (doğru akımla çalışan cihazlar bağlamında) açıklanması; yani pilin nasıl çalıştığının ilerleyen kısımda anlatılacağı.

Günümüzde doğru akımla çalıştırdığınız şeyler genellikle pille çalıştırdığınız şeyler. Çünkü pil bir doğru akım kaynağı, buna az sonra geleceğim. Birçok diğer alet, duvarlarınızdaki prizler sayesinde, şehir akımıyla çalışıyor.

Alternatif akımda elektronların yön değiştirmesi ve tele doğru enerji akışıyla ilgili teknik detaylar

Alternatif akımda da bu aynı şekilde çalışıyor, çünkü alternatif akımda elektronlar yön değiştirdiğinde, manyetik alan da yön değiştiriyor ve bu iki etki birbirini götürerek yine aynı yönde, tele doğru enerji akışı sağlıyor ama elektronların yön değiştirmek için durduğu kısacık zamanda elektrik de bir anlığına kesilmiş gibi oluyor. Bu teknik detayları başka videolara bırakıyorum, yine konusunu açarız. Bunlar üzerine kafa yormak hoşunuza gidiyorsa, kanalın bildirimlerini açmayı unutmayın.