Süpervolkan: Yellowstone Ne Zaman Patlayacak?

696 B görüntülenme19.11.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıYellowstone Süpervolkanı Ne Zaman Patlayacak? Bir Sonraki Yellowstone Süperpatlaması Dünya'nın Sonunu Getirebilir mi?
Derinlemesine

Terimler

  • Volkan

    Volkanlar, genellikle Dünya yüzeyini oluşturan tektonik plakaların birbiriyle temas ettiği yerlerde oluşuyorlar. Ayaklarımızın altındaki yer kabuğu katı olsa da, daha derinlere indikçe, sıcaklık artıyor ve 3000 dereceyi aşıyor. Bu noktada artık yer kabuğu eriyerek plastik benzeri bir forma dönüşüyor. Daha derinlere indiğimizdeyse tamamen erimiş kayaçlardan oluşan magmaya ulaşıyoruz. Bu magma çok sıcak olduğu için yoğunluğu düşük oluyor; yani yükselmek istiyor. Dolayısıyla katı kabuk içinde bulduğu yarıklar boyunca yükselerek, daha yukarlardaki serin hava ve toprakla karşılaşıyor. Böylece sıcak magmayla soğuk çevre arasında bir dengeye ulaşılıyor. Buralarda magma, 'magma odası' dediğimiz... yuvalar açıyor ve birikiyor. Yerin altında ısınan su hızla buhara dönüşüyor ve kaçabildiği bütün çatlakları kullanarak yüzeye çıkmaya çalışıyor. İşte bu basınç, magmayı da yukarı itebilecek kadar arttığında, 'volkan patlaması' dediğimiz o muazzam olay yaşanıyor.

  • Kaldera

    Yellowstone, 'yanardağ' dendiğinde aklınıza gelen türden bir volkan değil; daha ziyade, 55 kilometreye 72 kilometrelik bir devasa bir çöküntü, yani bir 'kaldera.' ... Bu oda boşalınca, üzerine binen yük nedeniyle çöktü ve bir koni yerine, bir çöküntü oluşturdu. İşte bu çöküntülere, kaldera diyoruz.

  • Magma odası

    Buralarda magma, 'magma odası' dediğimiz, Dünya'nın yüzeyindeki ergenlik sivilceleri gibi düşünebileceğiniz yuvalar açıyor ve birikiyor. Yellowstone'da olan, volkanın patlamasını sağlayan ve yerin altında bulunan magma odasını tamamen boşaltacak düzeyde bir fışkırmaydı.

  • Magma

    Daha derinlere indiğimizdeyse tamamen erimiş kayaçlardan oluşan magmaya ulaşıyoruz. Bu magma çok sıcak olduğu için yoğunluğu düşük oluyor; yani yükselmek istiyor. Dolayısıyla katı kabuk içinde bulduğu yarıklar boyunca yükselerek, daha yukarlardaki serin hava ve toprakla karşılaşıyor.

  • Süpervolkan

    Bana kalırsa medyanın saçtığı bu felaket tellallığının nedenlerinden biri, bu volkanlara 'süpervolkan' lakabının takılmış olması. Aslında bunu yapan bilim insanları değildi; 20. yüzyılın ortalarında büyük volkanlar için bu terimi kullanan birkaç makale olsa da, jeolojide genelgeçer kabul görmüş bir tabir değildi. Ama dandik haber başlıkları için çok çekici olan bu terim, sonradan gazeteler ve belgeseller aracılığıyla fazlasıyla yayıldı ve nihayet akademik makalelerde de kullanılan bir terime dönüştü. Mesela süpervolkan dediğimde aklınıza Dünya'yı veya yaşamı yok edebilecek güçte patlamalar yapan korkunç bir dağ geliyor olabilir; ama gerçekte durum bu değil.

  • Piroklastik çökeltiler

    Muazzam basınç altındaki lavlar, volkan etrafına yavaş yavaş yayılmaya başladı ve volkanın 20 kilometre yarıçapında bulunan Pompeii, Herkulaneum ve Oplontis gibi yerleşim yerlerini, yer yer 20 metreye varan ve değdiği her şeyi 200 ila 400 derece arası bir sıcaklığa maruz bırakan piroklastik çökeltilerle kapladı.

  • Piroklastik kalıp (Pompeii alçı kalıpları)

    Küllerin kapladığı bedenler, kişilerin adeta bir kalıbını çıkarttı. Sonradan, bu kalıplar alçıyla doldurularak bugünkü müze versiyonlarına dönüştürüldüler. Yani o insanların ve nesnelerin etrafında oluşan piroklastik kalıbın bilim insanları tarafından alçıyla doldurulup kırılması sonrasında ortaya çıkan figürler.

  • Volkanik Patlayıcılık İndeksi (VEI)

    Volkan patlamalarını, fışkıran malzeme miktarına göre kategorize ediyoruz ve tıpkı depremlerde yaptığımız gibi logaritmik bir skalada değerlendiriyoruz. Volkanik Patlayıcılık İndeksi dediğimiz bu skalaya göre en zayıf, yani 1 seviyesindeki volkan patlamalarında sadece 10.000 metreküp madde fışkırıyor. En güçlü patlamalar olan 7 ve üzeri patlamalardaysa 100 kilometreküpten, yani 100 milyar metreküpten fazla madde fışkırıyor - ki bu skala açık uçlu, yani 7, ölçeğin sonu değil.

  • Kükürtdioksit / sülfür aerosolleri

    Volkandan saçılan kükürtdioksit gazı, kısa sürede tüm gökyüzünü kaplayarak Güneş ışınlarını geri yansıtmaya başladı ve bu nedenle bölgedeki sıcaklıklar hızla düştü. O başta da bahsettiğim sülfür aerosolleri Dünya genelindeki sıcaklıkları ortalamada 1-2 derece kadar düşürebilirdi.

  • Gayzer (geyser)

    Mesela Yellowstone gibi bölgelerde bulunan gayzerler, derinlerdeki bu sıcak magmayla temas eden suların hızla buharlaşıp yükselmesiyle fışkırıyorlar.

  • Hidrotermal bacalar

    Birbirinden uzaklaşan plakalar arasında boşluklar oluşuyor ve magma yüzeye çıkarak serin okyanus sularıyla buluşuyor. Bu kavuşma sonucunda magma hızla katılaşıp, hidrotermal bacalar dediğimiz, yaşamın da başlamış olabileceği çökeltiler oluşturuyorlar.

  • Ateş Çemberi (Ring of Fire)

    Bunların %75 kadarı, Pasifik Okyanusu'nun etrafında bulunan, 40.000 kilometre uzunluğundaki ve 500 kilometre genişliğindeki Ateş Çemberi denen bir şeritte yaşanıyor. Aynı zamanda Dünya'daki tüm depremlerin %90'ı, 6 ve üzeri büyüklükteki depremlerin %81'i burada yaşanıyor. Bu bir tesadüf değil, çünkü Ateş Çemberi, Dünya yüzeyini oluşturan 7 büyük plakadan biri olan Pasifik Plakası'nın diğer plakalarla temas ettiği yerler boyunca uzanıyor.

  • Tsunami

    Bu şiddetli patlamaların ve depremlerin etkisiyle, metrelerce yüksekliğe varan tsunamiler oluştu ve Akdeniz boyunca kıyıları sular altında bıraktı. Ola ki Campo Flegrei patlarsa, Akdeniz'de 30 metreyi aşan tsunamiler oluşabilir.

  • Toba Patlaması / Toba Katastrofi Hipotezi

    Günümüzden 74.000 yıl önceki Toba Patlaması, son 25 milyon yıl içinde yaşandığını bildiğimiz en büyük patlama. Skalada 8 olarak ölçülen bu patlama sırasında saçılan 2800 kilometreküp malzeme nedeniyle sıcaklıkların 5 dereceye varan düzeyde düşmüş olabileceği ve patlamanın yarattığı zincirleme etki nedeniyle o dönem yaşayan birkaç on bin insanın neredeyse tamamının yok olduğu, dolayısıyla türümüzün neredeyse yok olma eşiğine geldiği düşünülüyor. Her ne kadar genetik ve arkeolojik kanıtlar Toba Katastrofi Hipotezi denen bu hipotezi tam olarak desteklemiyor olsa da, Endonezya'da yaşanan bu muazzam patlamanın küresel gidişata etkisi olduğu açık.

  • Deprem kümeleri (earthquake swarms)

    Volkanlar, patlamadan önce deprem kümeleri ve yüzey şişkinliği yaratarak belli başlı izler verdikleri için, Yellowstone gibi tehlike yaratabileceğini bildiğimiz volkanların bizi tamamen sürpriz bir şekilde yakalama ihtimali artık yok denecek kadar az.

  • Yüzey şişkinliği (yer kabuğu şişkinliği)

    Hatta alttan gelen sıcak magmayla yüzeydeki soğuk ortam arasındaki çekişmeye bağlı olarak Yellowstone'da ayaklarınızla bastığınız zemin yıl içerisinde santimetrelerce yükselip alçalıyor. Magma, o kadar güçlü!

  • Sismogram ağı (seismograph network)

    Mesela şu anda Yellowstone etrafındaki sismogram ağı belki de Dünya'da başka hiçbir yerde yok. (Bağlamında: bu tür bir ağ, volkan çevresindeki depremleri ve yeraltı hareketlerini izlemek için kullanılan sismik izleme istasyonları bütünü.)

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Pompeii'de gördüğümüz bedenler volkan patlaması sırasında olduğu gibi 'donup kalmış' bedenlerdir.

    Gerçekte küllerin oluşturduğu boşluklar daha sonra alçıyla doldurularak kalıplar elde edilmiştir; görülen figürler orijinal etin korunmuş halleri değildir.

  • M.S. 79 Vezüv patlaması jeolojik olarak çok büyük ve gezegen ölçeğinde hissedildi.

    Vezüv patlaması şiddetliydi ama jeolojik zaman ölçeğinde büyük patlamalar arasında küçük sayılır ve son 150 milyon yıldaki en büyük 100 patlama arasına girmiyor.

  • Süpervolkan terimi bilim insanlarının dünyayı yok edecek canavarlar için kullandığı standart bir terimdir.

    Terim çoğunlukla medya tarafından popülerleştirildi; jeolojide başlangıçta genelgeçer, tek anlamlı bir terim değildi ve 'dünya sonu' anlamını doğrudan taşımaz.

  • Yellowstone yakın zamanda kesinlikle süperpatlayacak çünkü geçmiş patlamalar aralığı ortalaması öyle gösteriyor.

    Geçmiş ortalamalar geleceği öngörmez; volkanlar çalar saat gibi düzenli değildir ve Yellowstone'un altındaki magma odası büyük oranda katılaşmış durumda.

  • Süpervolkanlar mutlaka devasa, gezegeni yok edecek patlamalar yapmak zorundadır.

    Süpervolkanlar bazen daha küçük, sıradan düzeyde püskürmeler yaparak basıncı kademeli atabilirler; 'süper' her zaman süperpatlama anlamına gelmez.

  • Bir süpervolkan patlaması tüm yaşamı yok eder.

    Büyük etki yapabilir ve medeniyeti ciddi biçimde sarsabilir ama bugüne kadar bilinen örnekler tüm yaşamı yok edecek güçte değil; etkiler daha çok iklim, tarım ve altyapı üzerinedir.

  • Sülfür aerosolleri her zaman uzun süreli küresel soğumalara neden olur.

    Sülfür aerosollerinin soğutma etkisi genelde geçicidir; çoğu durumda sıcaklıklar birkaç ay içinde normale dönebilir, çok büyük olaylarda etkiler daha uzun sürebilir ve olay bazlıdır.

  • Volkanlar sadece levha sınırlarında oluşur.

    Volkanlar çoğunlukla levha sınırlarında yoğunlaşsa da (ör. Ateş Çemberi), levha tektoniğine bağlı olmadan magma yükselmesiyle de oluşabilirler.

  • Yellowstone'un altındaki magma 'fokur fokur kaynayan' sıvı bir haznedir.

    Şu anki veriler magma odasının %85–95 oranında katılaştığını gösteriyor; tamamen sıvı, kaynayan bir havuz durumu söz konusu değil.

  • Volkanların geçmiş patlama aralıklarının ortalaması gelecekteki patlama zamanını kesin şekilde verir.

    Volkanik aktivite rastgelelik ve karmaşık jeolojik süreçlere bağlıdır; ortalamalar öngörü sağlamaz ve bilim böyle bir kesinlik iddiasında bulunmaz.

Sorular

  • Yellowstone ne zaman patlayacak?

    Bilimsel verilere göre yakın gelecekte patlaması beklenmiyor; magma odası büyük oranda katılaşmış ve yıllık medeniyete zarar verecek patlama ihtimali videoda verilen değere göre %0.00014 civarında.

  • M.S. 79 Vezüv patlamasında ne oldu?

    Kül ve pomza yüksekliğe fırladı, Pompeii ve çevresi metrelerce külle kaplandı, piroklastik akıntılar insanları ve yerleşimleri yok etti ve bölge küresel ölçekte iklimi etkileyebilecek sülfür gazı saldı.

  • Kaldera nedir?

    Büyük bir magma haznesinin boşalması sonrası yüzeyin çökmesiyle oluşan geniş çöküntüdür; Yellowstone gibi dev çöküntüler kalderadır.

  • Yellowstone'un geçmiş patlamaları ne kadar büyüktü?

    Örnek hacimler: ~2.1 milyon yıl önce 2450 km³, 1.3 milyon yıl önce 280 km³ ve 664.000 yıl önce ~1000 km³ magma püskürtmüştü.

  • Bir Yellowstone süperpatlaması olsaydı etkileri ne olurdu?

    Bölgesel olarak metrelerce kül örtüsü, altyapı ve ulaşımın çöküşü, küresel çapta sülfür aerosollerinin yol açacağı 1–2°C ortalama sıcaklık düşüşü ve tarımsal zararlarla uzun süreli gıda krizleri olabilir.

  • Süpervolkan terimi bilimsel mi yoksa medyatik mi?

    Terim başlangıçta sınırlı bilimsel kullanıma sahipti ama medya tarafından popülerleştirildi; jeolojide kesin ve tek tanımlı bir terim olarak başlangıçta yaygın değildi.

  • Volkanlar sadece levha sınırlarında mı oluşur?

    Hayır; çoğu levha sınırlarında olsa da (dalma zonları, sırtlar), magma bazen levha sınırlarından bağımsız olarak da yüzeye çıkabilir (örneğin hotspot'lar).

  • Volkan patlamalarını önceden tespit edebilir miyiz?

    Evet; volkanlar genelde deprem kümeleri, yüzey şişkinliği ve gaz çıkışı gibi öncül işaretler verir ve modern ağlarla günler öncesinden uyarı almak mümkün olabilir.

  • Toba patlaması Dünya'daki yaşamı neredeyse yok etti mi?

    Toba'nın büyük iklim etkisi hipotezi vardır (belirgin soğuma, nüfus daralması), ancak genetik ve arkeolojik kanıtlar bu 'türün neredeyse yok olması' iddiasını tam olarak desteklemiyor; etkisi tartışmalı ama büyük olmuştur.

  • Dünya'da kaç aktif volkan ve yıllık patlama sayısı nedir?

    Yaklaşık 1500 aktif volkan var ve her yıl bunların yaklaşık 60'ı patlıyor; %75'i Pasifik Ateş Çemberi'nde konumlanmıştır.

Tarihsel Bağlam

  • 24 Ekim M.S. 79 - Vezüv Yanardağı patlaması: küller ve ponza 34 km'ye kadar fışkırdı, ~20 saat sürdü; Pompeii, Herculaneum ve Oplontis kentleri küllerle ve piroklastik çökeltilerle (yer yer 20 m, 200–400°C) gömüldü; depremler ve metrelerce yüksekliğe varan tsunamiler oluştu; kükürtdioksit yayılarak bölgesel sıcaklıkları düşürdü.
  • Pompeii ve Herculaneum'daki bedenlerin alçı kalıplarının oluşturulması: volkanik küllerin oluşturduğu boşlukların alçıyla doldurulup kırılmasıyla müze figürleri üretildi.
  • Hiroşima ve Nagazaki'ye atılan atom bombaları - Ağustos 1945: enerji karşılaştırması için referans verildi.
  • Yellowstone süpervolkanı patlamaları - 2.1 milyon yıl önce: ~2450 km³ magma püskürmesi.
  • Yellowstone süpervolkanı patlamaları - 1.3 milyon yıl önce: ~280 km³ magma püskürmesi.
  • Yellowstone süpervolkanı patlamaları - 664.000 yıl önce: ~1000 km³ magma püskürmesi.
  • Yellowstone son üç patlaması arasındaki ortalama döngü: yaklaşık 600–700 bin yıl aralıklarla gerçekleşme ifadesi.
  • Toba Süperpatlaması - 74.000 yıl önce: ~2800 km³ malzeme püskürmesi; küresel sıcaklıklarda ~5°C'ye varan düşüş olabileceği ve Toba Felaket Hipotezi ile insan nüfusunda güçlü etkiler tartışması.
  • Parana Havzası önerisi - ~132 milyon yıl önce: bazı bilim insanlarının iddia ettiği, 25.000 km³'ü aşmış olabileceği öne sürülen süpervolkanik patlama (tartışmalı).
  • Süpervolkan teriminin yaygınlaşması - 20. yüzyılın ortaları: terimin bazı makalelerde kullanılması ve sonrasında medya/akademide yer bulması.
  • Campo Flegrei (İtalya) potansiyel patlaması - belirtilen olası etki: Akdeniz'de 30 metreyi aşan tsunamiler ve volkan etrafındaki ~2,5 milyon nüfus için ölüm riski (öngörülen senaryo).
  • Long Valley Kalderası (Kaliforniya) belirtilen göreli risk: Yellowstone'a kıyasla daha yüksek patlama ihtimali olduğu vurgusu (güncel değerlendirme olarak bahsedildi).
  • 1. Yüzyıl - M.S. 79
  • 20. Yüzyılın ortaları
  • Son 150 milyon yıl
  • Son 25 milyon yıl
  • 2.1 milyon yıl önce
  • 1.3 milyon yıl önce
  • 664.000 yıl önce
  • 74.000 yıl önce
  • 132 milyon yıl önce
  • Günümüz - Pasifik Ateş Çemberi (Ring of Fire)