Terimler
- Volkan
Volkanlar, genellikle Dünya yüzeyini oluşturan tektonik plakaların birbiriyle temas ettiği yerlerde oluşuyorlar. Ayaklarımızın altındaki yer kabuğu katı olsa da, daha derinlere indikçe, sıcaklık artıyor ve 3000 dereceyi aşıyor. Bu noktada artık yer kabuğu eriyerek plastik benzeri bir forma dönüşüyor. Daha derinlere indiğimizdeyse tamamen erimiş kayaçlardan oluşan magmaya ulaşıyoruz. Bu magma çok sıcak olduğu için yoğunluğu düşük oluyor; yani yükselmek istiyor. Dolayısıyla katı kabuk içinde bulduğu yarıklar boyunca yükselerek, daha yukarlardaki serin hava ve toprakla karşılaşıyor. Böylece sıcak magmayla soğuk çevre arasında bir dengeye ulaşılıyor. Buralarda magma, 'magma odası' dediğimiz... yuvalar açıyor ve birikiyor. Yerin altında ısınan su hızla buhara dönüşüyor ve kaçabildiği bütün çatlakları kullanarak yüzeye çıkmaya çalışıyor. İşte bu basınç, magmayı da yukarı itebilecek kadar arttığında, 'volkan patlaması' dediğimiz o muazzam olay yaşanıyor.
- Kaldera
Yellowstone, 'yanardağ' dendiğinde aklınıza gelen türden bir volkan değil; daha ziyade, 55 kilometreye 72 kilometrelik bir devasa bir çöküntü, yani bir 'kaldera.' ... Bu oda boşalınca, üzerine binen yük nedeniyle çöktü ve bir koni yerine, bir çöküntü oluşturdu. İşte bu çöküntülere, kaldera diyoruz.
- Magma odası
Buralarda magma, 'magma odası' dediğimiz, Dünya'nın yüzeyindeki ergenlik sivilceleri gibi düşünebileceğiniz yuvalar açıyor ve birikiyor. Yellowstone'da olan, volkanın patlamasını sağlayan ve yerin altında bulunan magma odasını tamamen boşaltacak düzeyde bir fışkırmaydı.
- Magma
Daha derinlere indiğimizdeyse tamamen erimiş kayaçlardan oluşan magmaya ulaşıyoruz. Bu magma çok sıcak olduğu için yoğunluğu düşük oluyor; yani yükselmek istiyor. Dolayısıyla katı kabuk içinde bulduğu yarıklar boyunca yükselerek, daha yukarlardaki serin hava ve toprakla karşılaşıyor.
- Süpervolkan
Bana kalırsa medyanın saçtığı bu felaket tellallığının nedenlerinden biri, bu volkanlara 'süpervolkan' lakabının takılmış olması. Aslında bunu yapan bilim insanları değildi; 20. yüzyılın ortalarında büyük volkanlar için bu terimi kullanan birkaç makale olsa da, jeolojide genelgeçer kabul görmüş bir tabir değildi. Ama dandik haber başlıkları için çok çekici olan bu terim, sonradan gazeteler ve belgeseller aracılığıyla fazlasıyla yayıldı ve nihayet akademik makalelerde de kullanılan bir terime dönüştü. Mesela süpervolkan dediğimde aklınıza Dünya'yı veya yaşamı yok edebilecek güçte patlamalar yapan korkunç bir dağ geliyor olabilir; ama gerçekte durum bu değil.
- Piroklastik çökeltiler
Muazzam basınç altındaki lavlar, volkan etrafına yavaş yavaş yayılmaya başladı ve volkanın 20 kilometre yarıçapında bulunan Pompeii, Herkulaneum ve Oplontis gibi yerleşim yerlerini, yer yer 20 metreye varan ve değdiği her şeyi 200 ila 400 derece arası bir sıcaklığa maruz bırakan piroklastik çökeltilerle kapladı.
- Piroklastik kalıp (Pompeii alçı kalıpları)
Küllerin kapladığı bedenler, kişilerin adeta bir kalıbını çıkarttı. Sonradan, bu kalıplar alçıyla doldurularak bugünkü müze versiyonlarına dönüştürüldüler. Yani o insanların ve nesnelerin etrafında oluşan piroklastik kalıbın bilim insanları tarafından alçıyla doldurulup kırılması sonrasında ortaya çıkan figürler.
- Volkanik Patlayıcılık İndeksi (VEI)
Volkan patlamalarını, fışkıran malzeme miktarına göre kategorize ediyoruz ve tıpkı depremlerde yaptığımız gibi logaritmik bir skalada değerlendiriyoruz. Volkanik Patlayıcılık İndeksi dediğimiz bu skalaya göre en zayıf, yani 1 seviyesindeki volkan patlamalarında sadece 10.000 metreküp madde fışkırıyor. En güçlü patlamalar olan 7 ve üzeri patlamalardaysa 100 kilometreküpten, yani 100 milyar metreküpten fazla madde fışkırıyor - ki bu skala açık uçlu, yani 7, ölçeğin sonu değil.
- Kükürtdioksit / sülfür aerosolleri
Volkandan saçılan kükürtdioksit gazı, kısa sürede tüm gökyüzünü kaplayarak Güneş ışınlarını geri yansıtmaya başladı ve bu nedenle bölgedeki sıcaklıklar hızla düştü. O başta da bahsettiğim sülfür aerosolleri Dünya genelindeki sıcaklıkları ortalamada 1-2 derece kadar düşürebilirdi.
- Gayzer (geyser)
Mesela Yellowstone gibi bölgelerde bulunan gayzerler, derinlerdeki bu sıcak magmayla temas eden suların hızla buharlaşıp yükselmesiyle fışkırıyorlar.
- Hidrotermal bacalar
Birbirinden uzaklaşan plakalar arasında boşluklar oluşuyor ve magma yüzeye çıkarak serin okyanus sularıyla buluşuyor. Bu kavuşma sonucunda magma hızla katılaşıp, hidrotermal bacalar dediğimiz, yaşamın da başlamış olabileceği çökeltiler oluşturuyorlar.
- Ateş Çemberi (Ring of Fire)
Bunların %75 kadarı, Pasifik Okyanusu'nun etrafında bulunan, 40.000 kilometre uzunluğundaki ve 500 kilometre genişliğindeki Ateş Çemberi denen bir şeritte yaşanıyor. Aynı zamanda Dünya'daki tüm depremlerin %90'ı, 6 ve üzeri büyüklükteki depremlerin %81'i burada yaşanıyor. Bu bir tesadüf değil, çünkü Ateş Çemberi, Dünya yüzeyini oluşturan 7 büyük plakadan biri olan Pasifik Plakası'nın diğer plakalarla temas ettiği yerler boyunca uzanıyor.
- Tsunami
Bu şiddetli patlamaların ve depremlerin etkisiyle, metrelerce yüksekliğe varan tsunamiler oluştu ve Akdeniz boyunca kıyıları sular altında bıraktı. Ola ki Campo Flegrei patlarsa, Akdeniz'de 30 metreyi aşan tsunamiler oluşabilir.
- Toba Patlaması / Toba Katastrofi Hipotezi
Günümüzden 74.000 yıl önceki Toba Patlaması, son 25 milyon yıl içinde yaşandığını bildiğimiz en büyük patlama. Skalada 8 olarak ölçülen bu patlama sırasında saçılan 2800 kilometreküp malzeme nedeniyle sıcaklıkların 5 dereceye varan düzeyde düşmüş olabileceği ve patlamanın yarattığı zincirleme etki nedeniyle o dönem yaşayan birkaç on bin insanın neredeyse tamamının yok olduğu, dolayısıyla türümüzün neredeyse yok olma eşiğine geldiği düşünülüyor. Her ne kadar genetik ve arkeolojik kanıtlar Toba Katastrofi Hipotezi denen bu hipotezi tam olarak desteklemiyor olsa da, Endonezya'da yaşanan bu muazzam patlamanın küresel gidişata etkisi olduğu açık.
- Deprem kümeleri (earthquake swarms)
Volkanlar, patlamadan önce deprem kümeleri ve yüzey şişkinliği yaratarak belli başlı izler verdikleri için, Yellowstone gibi tehlike yaratabileceğini bildiğimiz volkanların bizi tamamen sürpriz bir şekilde yakalama ihtimali artık yok denecek kadar az.
- Yüzey şişkinliği (yer kabuğu şişkinliği)
Hatta alttan gelen sıcak magmayla yüzeydeki soğuk ortam arasındaki çekişmeye bağlı olarak Yellowstone'da ayaklarınızla bastığınız zemin yıl içerisinde santimetrelerce yükselip alçalıyor. Magma, o kadar güçlü!
- Sismogram ağı (seismograph network)
Mesela şu anda Yellowstone etrafındaki sismogram ağı belki de Dünya'da başka hiçbir yerde yok. (Bağlamında: bu tür bir ağ, volkan çevresindeki depremleri ve yeraltı hareketlerini izlemek için kullanılan sismik izleme istasyonları bütünü.)










