- Altın oran (fi sayısı)
Altın oran... 1.618033 diye giden, bu sayı. Yunanca "fi" işaretiyle gösteriliyor ve "fi sayısı", "kutsal oran" veya "altın sayı" olarak da biliniyor. Bu abartılı isimlerin nedeni, 2400 yıl önce yaşamış Öklid'e kadar giden bir süredir insanların, Evren'deki olay, olgu ve süreçlerin bu sayı etrafında şekillendiğine inanmış olması. Altın oran, bu sayı. Fi sayısı, 1.618 değil. Eğer öyle olsa, 809/500 olarak ifade edebilirdik ve rasyonel olurdu. Ama altın oranın bir sonu yok. 1.618 veya 1.61803 altın oran değil. Altın oran, bu sayı.
- Geometrik altın oran
Bir şeyin altın orana uyduğunu bulmak için uzun ve kısa kenarlarının toplamını, uzun kenarına bölmeniz gerekiyor. Eğer bu oran 1.618.... şeklinde giden fi sayısı ise, o geometrik şekil altın orana uyuyor demektir. İkinci yöntem ise, toplamı uzun kenara bölmek yerine, doğrudan uzun kenarı kısa kenara bölmek. Bu, altın oranın ilginç bir özelliği: Yani aynı dikdörtgenin uzun kenarını kısa kenara bölünce de 1.618 çıkıyor.
- Altın dikdörtgen
Kısa kenarı 1 birim, uzun kenarı fi birim bir dikdörtgen. Bir şeyin altın orana uyduğunu bulmak için uzun ve kısa kenarlarının toplamını, uzun kenarına bölmeniz gerekiyor; veya doğrudan uzun kenarı kısa kenara bölmek. Eğer bu oran fi ise, dikdörtgen altın dikdörtgendir.
- Altın spiral
Bunu üretmek için kısa kenarı 1 birim, uzun kenarı fi birim bir dikdörtgen alıyoruz. Uzun kenarı, altın orana göre bölüyoruz. Ki burada ilginç bir bilgi daha karşımıza çıkıyor: 1 + 1 bölü fi toplamı, altın oran sayısının ta kendisine eşit. Neyse, yeni oluşan dikdörtgeni de aynı şekilde bölüyoruz ve sonrasında bu kenarlara teğet geçen bir spiral çiziyoruz. İşte! Doğada daha sık görebileceğimiz bir yapı.
- Fibonacci Sayıları / Fibonacci Serisi
Fibonacci, 1200'lü yıllarda kendi adıyla anılan meşhur bir seri üretti. Bu seride her sayı, kendinden önce gelen iki sayının toplamıydı. Mesela 0 ve 1'den başlarsak, bunları topladığımızda 1 elde ediyoruz. Sonra hep son 2 sayıyı topluyoruz: 1 artı 1, 2. 2 artı 1, 3. 3 artı 2, 5. 5 artı 3, 8... Bunu sürekli devam ettirirsek, sonsuza yakınsayan bir seri elde ederiz. Fibonacci Sayıları veya Fibonacci Serisi.
- Fibonacci oranlarının altın orana yakınsaması
1564'te Alman matematikçi Simon Jacob, ondan bağımsız olarak da 1608'de büyük astronom Johannes Kepler, Fibonacci sayılarında sıra dışı bir şey keşfetti. Bu sayılar büyüdükçe, serideki iki ardışık sayı arasındaki oran altın orana yakınsıyordu. 3 bölü 2, 1.5. 8 bölü 5, 1.6. 13 bölü 8, 1.625 ve bu böyle devam ediyor. Daha büyük sayılara gittikçe, oran da altın orana yakınsıyor: 987 bölü 610 mesela...
- Rasyonel sayı
Rasyonel, yani ratio-nel, iki tam sayının bölümü olarak ifade edilebilen sayılar demek. Mesela 0.25 sayısını 1 bölü 4 olarak ifade edebiliyoruz. Demek ki 0.25 rasyonel bir sayı. Kendini tekrar eden ondalıklı sayılar da rasyonel sayılıyor. Mesela 0.3333... diye giden sayıyı 1 bölü 3 olarak kusursuz bir şekilde ifade edebiliyoruz. Demek ki o da rasyonel.
- İrrasyonel sayı
İrrasyonel, iki tam sayının bölümü olarak gösterilemeyen sayılar demek. Pisagorcuların inandığının aksine, Hippasus kök ikinin iki tam sayının bölümü olarak gösterilemeyeceğini, yani rasyonel değil, irrasyonel olduğunu ispatladı. Gerçekten de altın oranı kesirli olarak anca şöyle ifade edebiliyoruz. Fi sayısının bir sonu yok; bu, altın oranın irrasyonel olduğunun göstergesidir. Mesela pi sayısı rasyonel değil, çünkü onu hiçbir şekilde iki tam sayının bölümü olarak ifade edemiyoruz.
- Pisagorcular (Pythagoreans)
Pisagorcular, adeta rasyonel sayılara tapıyorlardı. Matematiğin ve özellikle de tam sayılar gibi bazı sayıların kusursuzluğuna inanan, 'kusursuz sayılar' diye bir konsept geliştiren, geometri ile sağlık gibi şeyler arasında bile ilişkiler olduğunu düşünen, dodekahedron gibi geometrilerin mistik güçleri olduğuna inanan bir grup. Pisagorcular işte bu tür rasyonel sayılara hayranlardı.
- Logaritmik büyüme
Deniz kabukları altın oranı falan umursamıyorlar ama 'logaritmik büyüme' olarak bilinen bir diğer büyüme örüntüsünü takip ediyorlar. Ve bu çok mantıklı. Bir canlı küçükken çok hızlı büyür, yaşlandıkça daha yavaş büyür. Bu da logaritmik büyümenin ta kendisi. Doğadaki birçok büyüme bu veya benzeri bir matematiksel bir fonksiyonu takip eder.
- Nümeroloji (numerology)
Nümeroloji olarak bilinen bu sahtebilim türü, 3, 5, 7, 10, 12, 13, 19, 23, 30, 360, 365 veya artık favori sayınız neyse onu alıp, size bu sayının mistik ve özel olduğunu kakalamaya çalışıyor. Eğer bir sayıyla kafayı bozarsanız, onu her yerde görürsünüz. Bu, algıda seçiciliktir, mistik bir özellik değil.
- Algıda seçicilik
Eğer bir sayıyla kafayı bozarsanız, onu her yerde görürsünüz. Bu, algıda seçiciliktir, mistik bir özellik değil. Arayan bulur...
- Aceleci genelleme (hasty generalization)
Buna, aceleci genelleme deniyor. Yani cımbızlanarak seçilmiş bir örnek grubundan yola çıkıp, çok büyük iddialarda bulunuyorlar. Bu süreçte bolca algıda seçicilik ve zorlama, hatta hatalı işlem de yapıyorlar.
- Yakınsama (convergence / approximation)
Bunu sürekli devam ettirirsek, sonsuza yakınsayan bir seri elde ederiz. Fibonacci sayılarında serideki iki ardışık sayı arasındaki oran altın orana yakınsıyordu. Mesela 3 bölü 2, 1.5; 8 bölü 5, 1.6; 13 bölü 8, 1.625 ve bu böyle devam ediyor; daha büyük sayılara gittikçe, oran da altın orana yakınsıyor. Ayrıca matematikçiler, 'approximation' anlamındaki yakınsamalardan nefret ederler, bu aralarında çok tartışmalı bir konudur. Çünkü yakınsama keyfidir ve istediğiniz yere çekebiliriz.