Altın Oran: Kutsal Bir Mesaj mı, Koca Bir Yalan mı?

1,4 Mn görüntülenme05.09.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıAlgıda Seçicilik Nedir? Kendimizi Kandırmak Neden Bu Kadar Kolay?
Derinlemesine

Özet

Video, altın oranın (fi sayısı) ne olduğunu, nasıl elde edildiğini, tarihsel ve popüler anlatılardaki yerini ve doğada gerçekten bu oranın yaygın olup olmadığını eleştirel bir bakışla inceliyor. Matematiksel tanımları, Fibonacci ilişkisini, rasyonel/irrasyonel sayı tartışmasını, doğadaki gözlemlerin kaynaklarını (algıda seçicilik, evrimsel optimizasyon, logaritmik büyüme) ve nümeroloji gibi yanlış yorumları çürütmeyi hedefliyor.

Terimler

  • Altın oran (fi sayısı)

    Altın oran... 1.618033 diye giden, bu sayı. Yunanca "fi" işaretiyle gösteriliyor ve "fi sayısı", "kutsal oran" veya "altın sayı" olarak da biliniyor. Bu abartılı isimlerin nedeni, 2400 yıl önce yaşamış Öklid'e kadar giden bir süredir insanların, Evren'deki olay, olgu ve süreçlerin bu sayı etrafında şekillendiğine inanmış olması. Altın oran, bu sayı. Fi sayısı, 1.618 değil. Eğer öyle olsa, 809/500 olarak ifade edebilirdik ve rasyonel olurdu. Ama altın oranın bir sonu yok. 1.618 veya 1.61803 altın oran değil. Altın oran, bu sayı.

  • Geometrik altın oran

    Bir şeyin altın orana uyduğunu bulmak için uzun ve kısa kenarlarının toplamını, uzun kenarına bölmeniz gerekiyor. Eğer bu oran 1.618.... şeklinde giden fi sayısı ise, o geometrik şekil altın orana uyuyor demektir. İkinci yöntem ise, toplamı uzun kenara bölmek yerine, doğrudan uzun kenarı kısa kenara bölmek. Bu, altın oranın ilginç bir özelliği: Yani aynı dikdörtgenin uzun kenarını kısa kenara bölünce de 1.618 çıkıyor.

  • Altın dikdörtgen

    Kısa kenarı 1 birim, uzun kenarı fi birim bir dikdörtgen. Bir şeyin altın orana uyduğunu bulmak için uzun ve kısa kenarlarının toplamını, uzun kenarına bölmeniz gerekiyor; veya doğrudan uzun kenarı kısa kenara bölmek. Eğer bu oran fi ise, dikdörtgen altın dikdörtgendir.

  • Altın spiral

    Bunu üretmek için kısa kenarı 1 birim, uzun kenarı fi birim bir dikdörtgen alıyoruz. Uzun kenarı, altın orana göre bölüyoruz. Ki burada ilginç bir bilgi daha karşımıza çıkıyor: 1 + 1 bölü fi toplamı, altın oran sayısının ta kendisine eşit. Neyse, yeni oluşan dikdörtgeni de aynı şekilde bölüyoruz ve sonrasında bu kenarlara teğet geçen bir spiral çiziyoruz. İşte! Doğada daha sık görebileceğimiz bir yapı.

  • Fibonacci Sayıları / Fibonacci Serisi

    Fibonacci, 1200'lü yıllarda kendi adıyla anılan meşhur bir seri üretti. Bu seride her sayı, kendinden önce gelen iki sayının toplamıydı. Mesela 0 ve 1'den başlarsak, bunları topladığımızda 1 elde ediyoruz. Sonra hep son 2 sayıyı topluyoruz: 1 artı 1, 2. 2 artı 1, 3. 3 artı 2, 5. 5 artı 3, 8... Bunu sürekli devam ettirirsek, sonsuza yakınsayan bir seri elde ederiz. Fibonacci Sayıları veya Fibonacci Serisi.

  • Fibonacci oranlarının altın orana yakınsaması

    1564'te Alman matematikçi Simon Jacob, ondan bağımsız olarak da 1608'de büyük astronom Johannes Kepler, Fibonacci sayılarında sıra dışı bir şey keşfetti. Bu sayılar büyüdükçe, serideki iki ardışık sayı arasındaki oran altın orana yakınsıyordu. 3 bölü 2, 1.5. 8 bölü 5, 1.6. 13 bölü 8, 1.625 ve bu böyle devam ediyor. Daha büyük sayılara gittikçe, oran da altın orana yakınsıyor: 987 bölü 610 mesela...

  • Rasyonel sayı

    Rasyonel, yani ratio-nel, iki tam sayının bölümü olarak ifade edilebilen sayılar demek. Mesela 0.25 sayısını 1 bölü 4 olarak ifade edebiliyoruz. Demek ki 0.25 rasyonel bir sayı. Kendini tekrar eden ondalıklı sayılar da rasyonel sayılıyor. Mesela 0.3333... diye giden sayıyı 1 bölü 3 olarak kusursuz bir şekilde ifade edebiliyoruz. Demek ki o da rasyonel.

  • İrrasyonel sayı

    İrrasyonel, iki tam sayının bölümü olarak gösterilemeyen sayılar demek. Pisagorcuların inandığının aksine, Hippasus kök ikinin iki tam sayının bölümü olarak gösterilemeyeceğini, yani rasyonel değil, irrasyonel olduğunu ispatladı. Gerçekten de altın oranı kesirli olarak anca şöyle ifade edebiliyoruz. Fi sayısının bir sonu yok; bu, altın oranın irrasyonel olduğunun göstergesidir. Mesela pi sayısı rasyonel değil, çünkü onu hiçbir şekilde iki tam sayının bölümü olarak ifade edemiyoruz.

  • Pisagorcular (Pythagoreans)

    Pisagorcular, adeta rasyonel sayılara tapıyorlardı. Matematiğin ve özellikle de tam sayılar gibi bazı sayıların kusursuzluğuna inanan, 'kusursuz sayılar' diye bir konsept geliştiren, geometri ile sağlık gibi şeyler arasında bile ilişkiler olduğunu düşünen, dodekahedron gibi geometrilerin mistik güçleri olduğuna inanan bir grup. Pisagorcular işte bu tür rasyonel sayılara hayranlardı.

  • Logaritmik büyüme

    Deniz kabukları altın oranı falan umursamıyorlar ama 'logaritmik büyüme' olarak bilinen bir diğer büyüme örüntüsünü takip ediyorlar. Ve bu çok mantıklı. Bir canlı küçükken çok hızlı büyür, yaşlandıkça daha yavaş büyür. Bu da logaritmik büyümenin ta kendisi. Doğadaki birçok büyüme bu veya benzeri bir matematiksel bir fonksiyonu takip eder.

  • Nümeroloji (numerology)

    Nümeroloji olarak bilinen bu sahtebilim türü, 3, 5, 7, 10, 12, 13, 19, 23, 30, 360, 365 veya artık favori sayınız neyse onu alıp, size bu sayının mistik ve özel olduğunu kakalamaya çalışıyor. Eğer bir sayıyla kafayı bozarsanız, onu her yerde görürsünüz. Bu, algıda seçiciliktir, mistik bir özellik değil.

  • Algıda seçicilik

    Eğer bir sayıyla kafayı bozarsanız, onu her yerde görürsünüz. Bu, algıda seçiciliktir, mistik bir özellik değil. Arayan bulur...

  • Aceleci genelleme (hasty generalization)

    Buna, aceleci genelleme deniyor. Yani cımbızlanarak seçilmiş bir örnek grubundan yola çıkıp, çok büyük iddialarda bulunuyorlar. Bu süreçte bolca algıda seçicilik ve zorlama, hatta hatalı işlem de yapıyorlar.

  • Yakınsama (convergence / approximation)

    Bunu sürekli devam ettirirsek, sonsuza yakınsayan bir seri elde ederiz. Fibonacci sayılarında serideki iki ardışık sayı arasındaki oran altın orana yakınsıyordu. Mesela 3 bölü 2, 1.5; 8 bölü 5, 1.6; 13 bölü 8, 1.625 ve bu böyle devam ediyor; daha büyük sayılara gittikçe, oran da altın orana yakınsıyor. Ayrıca matematikçiler, 'approximation' anlamındaki yakınsamalardan nefret ederler, bu aralarında çok tartışmalı bir konudur. Çünkü yakınsama keyfidir ve istediğiniz yere çekebiliriz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Altın oran 1.618 veya 1.61803'tür (sonlu bir sayı).

    Altın oran irrasyonel bir sayıdır; 1.618 veya 1.61803 yalnızca birer yaklaşık değerdir ve gerçek φ ondalık olarak sonsuza kadar devam eder.

  • Fibonacci dizisindeki küçük ardışık sayı oranları (ör. 13/8 = 1.625) tam olarak φ'dir.

    Küçük Fibonacci oranları sadece φ'ye yaklaşır; ancak 13/8 gibi değerler φ'den belirgin şekilde farklıdır ve tam eşleşme değildir.

  • Deniz kabukları ve salyangoz kabukları tam olarak altın spirale uyar.

    Gerçek kabukların çoğu logaritmik büyüme gösterir ama altın spirale tam uymaz; üst üste koyma testleri genelde uyumsuzluk gösterir.

  • Da Vinci'nin Vitruvian Adamı, Mona Lisa ya da Parthenon kesinlikle altın orana göre tasarlanmıştır.

    Bu eserlerin altın orana tam uyduğu iddiası ölçümlerle ve tarihsel kayıtlarda desteklenmez; çoğu zaman bu iddialar abartıdır.

  • DNA sarmalının 34 ve 21 angstrom değerleri altın oranı verir.

    Gerçek ölçümler 34.86 Å ve ~20 Å gibi farklı değerler verir ve bu durumda oran φ'den uzaklaşır; bu yüzden DNA için söylenen φ iddiası yanlış veya yanıltıcıdır.

  • Doğada bir örüntüde φ'ye yakın bir oran bulunduğunda bunun ilahi veya mistik bir mesaj olduğu kabul edilebilir.

    Böyle bir yakınlık doğal büyüme yasaları, evrimsel optimizasyon veya algıda seçicilik gibi çok daha makul açıklamalarla izah edilebilir; mistik çıkarımlar bilimsel değildir.

  • Eğer bir oran φ'ye %5, %3 veya benzeri küçük bir farkla yakınsa, bu oran aynı sayıdır ve özel anlam taşır.

    Bilimde yakınlık keyfidir; küçük yüzdelik farklar bile anlamlıdır ve bir sayıyı doğrudan φ saymak doğru bir yaklaşım değildir.

  • Nümerolojide olduğu gibi bir sayıya takıntı geliştirirseniz, o sayı gerçekten evrende özel bir rol oynar.

    Algıda seçicilik sayesinde takıntılı kişi aradığı örüntüleri bulur; bu gözlemler nesnel kanıt değil, seçilmiş örneklemeden kaynaklanan yanılsamalardır.

  • Pisagorcuların rasyonel sayılara tapması ve irrasyonel sayıları reddetmesi bilimsel bir konuydu.

    Pisagorcuların tarihsel davranışı (irrasyonelleri kabullenmeme veya cezalandırma iddiaları) bilimsel bir tutum değil, mistik ve ideolojik bir yaklaşımdı; irrasyonel sayılar matematiksel olarak kanıtlanmış ve kabul edilmiştir.

  • Altın oran doğada tek doğru irrasyonel sayı olduğu için diğer irrasyonel sayılar (ör. π) benzer şekilde görünmeliydi.

    Farklı irrasyonel sayıların 'etkinsizliği' veya görünürlüğü bağlama bağlıdır; φ yayılma/dağılım örüntülerinde avantajlı olabilir, ama bu diğer irrasyonel sayıların önemsiz olduğu anlamına gelmez.

Sorular

  • Altın oran nedir?

    Altın oran (φ), yaklaşık 1.618033... olan irrasyonel bir sayıdır ve belirli geometrik oranlarda (uzun+kısa/uzun veya uzun/kısa) ortaya çıkar.

  • Altın oran nasıl hesaplanır veya elde edilir?

    Geometrik olarak bir dikdörtgenin kenarlarıyla veya aritmetik olarak Fibonacci dizisindeki ardışık sayıların oranlarının limitine bakarak elde edilir.

  • Fibonacci dizisiyle altın oranın ilişkisi nedir?

    Fibonacci dizisindeki ardışık terimlerin oranları n büyüdükçe φ'ye yakınsar; küçük terimlerdeki oranlar yalnızca yaklaşık değerler verir.

  • Doğada altın oran gerçekten yaygın mı?

    Bazı doğal yapılar φ'ye benzeyen oranlar gösterse de çoğu örnek tam olarak altın orana uymaz; görünen yaygınlık algıda seçicilik, logaritmik büyüme ve evrimsel optimizasyondan kaynaklanır.

  • Deniz kabukları ve salyangoz kabukları altın spirale uyar mı?

    Çoğu doğal deniz kabuğu logaritmik bir büyüme izler fakat gerçek kabukların çoğu altın spirale tam uymaz; üst üste koyma testinde uyumsuzluklar görülür.

  • Sanat eserleri (Da Vinci'nin Vitruvian Adamı, Mona Lisa, Parthenon) altın orana uyuyor mu?

    Bu eserlerin çoğu hakkında öne sürülen kesin altın oran iddiaları yanlış veya abartılıdır; ölçümler ve tarihsel belgeler bunu desteklemez.

  • DNA çift sarmalının boyutları altın oranı veriyor mu?

    Hayır; sıkça söylenen 34/21 iddiası hatalıdır çünkü gerçek ölçümler farklıdır (örneğin 34.86 Å ve ~20 Å gibi) ve bu durumda oran φ'den uzaklaşır.

  • Altın oranın doğada bulunmasının sebepleri nelerdir?

    Sebep olarak insan hatası/sahtekarlığı, seçici örnekleme, logaritmik/büyüme süreçleri ve evrimsel optimizasyon (örneğin örtüşmeyi en aza indirme) gösterilebilir.

  • Bir oran φ'ye yakınsa onu altın oran sayabilir miyiz?

    Hayır; bilimsel ve matematiksel doğruluk açısından yakınsama keyfidir ve küçük farklar önemli olabilir, bu yüzden yakın sayıları doğrudan altın oran saymak yanlıştır.

  • Altın oranın mistik/ilahi bir anlamı var mı?

    Videoya göre böyle mistik veya ilahi bir anlamı olduğunu gösterecek güvenilir bilimsel kanıt yoktur; çoğu iddia nümeroloji, algıda seçicilik ve aceleci genellemeye dayanır.

Ön Bilgiler

  • Kesirler ve oranlar hakkında temel bilgi
  • Dizi ve ardışık terim kavramı (Fibonacci dizisi)
  • Rasyonel ve irrasyonel sayı temel bilgisi
  • Logaritmik büyüme ve basit büyüme modellerine giriş
  • Temel istatistik/ölçüm hataları ve örnekleme kavramı
  • Bilimsel yöntemin (boş hipotez, hipotez testi) temelleri

Tarihsel Bağlam

  • Öklid dönemine kadar uzanan ve altın oranın kutsal/addetildiği inancın tarih sahnesinde yer alması, yaklaşık 2400 yıl öncesine kadar dayanan kayıtlar
  • Fibonacci'nin 1200'lü yıllarda Fibonacci serisini ortaya koyması
  • Simon Jacob'un 1564'te Fibonacci dizisinde sıra dışı bir özellik keşfetmesi
  • Johannes Kepler'in 1608'de Fibonacci sayı oranlarının altın orana yakınsadığını belirtmesi
  • Pisagorcular döneminde Hippasus'un kök iki sayısının irrasyonel olduğunu ispatlaması ve iddiaya göre Pisagorcular tarafından öldürülmesi
  • Hippasus'un altın oran üzerinde çalışıp onun irrasyonel olduğunu göstermesi
  • Rönesans dönemi eserleri olarak Leonardo da Vinci'nin Vitruvian Adam ve Mona Lisa eserlerine altın oran atıflarının yapılması
  • Dan Brown'un Da Vinci Şifresi gibi popüler eserlerin altın oran inancını modern dönemde yaygınlaştırması
  • Le Corbusier'nin modern mimari çalışmalarında altın oran kullanması
  • Salvador Dalí'nin bazı eserlerinin altın orana göre düzenlendiği iddiaları
  • Claude Debussy'nin 'Sudaki Yansımalar' gibi eserlerinin altın oranla ilişkilendirildiği iddialar
  • İki asır boyunca basılan kitapların sayfa ölçülerinde altın oran uygulanmış olduğu iddiası
  • Antik Yunan, Pisagorcular
  • Antik Yunan, Öklid, yaklaşık 2400 yıl önce
  • 13. Yüzyıl, 1200'lü yıllar, Fibonacci
  • 16. Yüzyıl, 1564, Simon Jacob
  • 17. Yüzyıl, 1608, Johannes Kepler
  • Rönesans, Leonardo da Vinci
  • 19. ve 20. Yüzyıl, Empresyonizm, Claude Debussy
  • 20. Yüzyıl, Modern mimari, Le Corbusier ve Salvador Dalí
  • İki asır boyunca basılı kitapların sayfa ölçüleri

Kişiler

  • Öklid

    Altın oranla ilgili tarihi kökenlerin Öklid'e kadar gittiği cümlesinde anıldı.

  • Dan Brown

    Da Vinci Şifresi adlı kitabıyla altın oranla ilgili inancı gençler arasında körüklemiş biri olarak anıldı.

  • Leonardo Fibonacci (Pisalı Leonardo)

    Fibonacci dizisini üreten kişi olarak ve altın oranla ilişkilendirilen Fibonacci sayıları bağlamında anıldı.

  • Simon Jacob

    1564'te Fibonacci dizisindeki sıra dışı özelliği keşfedenlerden biri olarak anıldı.

  • Johannes Kepler

    1608'de Fibonacci sayılarındaki sıra dışı özelliği keşfedenlerden biri olarak anıldı.

  • Pisagorcular

    Altın oran ve geometrilerin mistik güçleri olduğuna inanan grup bağlamında anıldı.

  • Hippasus

    Kök iki sayısının irrasyonel olduğunu ispat eden ve bunun sonucu olarak Pisagorcular tarafından öldürüldüğüne dair anlatıda anıldı; ayrıca altın oran üzerinde çalıştığı ve onun irrasyonel olduğunu gösterdiği belirtildi.

  • Le Corbusier

    Modern mimarinin babası olarak eserlerinde altın oran kullandığı iddiası bağlamında anıldı.

  • Salvador Dalí

    Son Akşam Yemeği Ayini adlı eserinin altın orana uygun şekilde çizildiği iddiasıyla anıldı.

  • Leonardo da Vinci

    Vitruvian Adam (Virtruvian Adam) ve Mona Lisa bağlamında altın oranla ilişkilendirilen kişi olarak anıldı.

  • Claude Debussy

    Sudaki Yansımalar eserinin altın oranı takip ettiği iddiasıyla anıldı.

  • Igor Kochmala

    Yüzlere altın spiral uygulandığında absürt sonuçlar elde edileceğini gösterdiği örnekle anıldı.

  • Jim Carrey

    23 adlı filmindeki saplantı örneği izlenmesi tavsiyesiyle anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Numberphile videonun detaylarını açıklayan, yeterli talep olursa yapılacak özel bir video

Bunun detaylarını Numberphile çok güzel işlemişti, bir izleyin derim. Eğer o videoyu anlamazsanız yorumlara yazın, yeterince talep olursa ona özel de bir video yaparım. Ama sonuç olarak doğada altın orana uyan bir şeyler bulabilirsiniz, ama bunda şaşırtıcı bir şey yok, çünkü evrimde geriye kalanlar belli şeyleri en iyi şekilde optimize eden varsayonlar.

Evren'de altın oran olduğu iddiasıyla ilgili sorunları göstermek/incelemek (altın oranın evrende var olduğu iddiasının kalbindeki problemler)

Gerçekten de altın oranı kesirli olarak anca şöyle ifade edebiliyoruz. Ve işte bu, birazdan göreceğimiz gibi, Evren'de altın oran olduğu iddiasıyla ilgili sorunların kalbinde yatıyor: Fi sayısı, 1.618 değil. Eğer öyle olsa, 809/500 olarak ifade edebilirdik ve rasyonel olurdu.