Özet
Video, Harvard Tıp Fakültesi tarafından yapılan büyük bir petri kabı deneyini kullanarak bakterilerde antibiyotik direncinin laboratuvarda nasıl evrimleştiğini görselleştiriyor ve mikroevrim, makroevrim, adaptasyon, varyasyon gibi temel evrimsel kavramları açıklıyor. Deneyin kurulumu, antibiyotik doz gradienti, bakterilerin yayılması ve doğal seçilimin nasıl çalıştığı örneklerle gösteriliyor.
Terimler
- Antibiyotik direnci
Şimdi antibiyotiklerle ilgili önemli şey şu: Biz antibiyotik aldığımızda, hani hep doktorlar söylerler, iyi hissetseniz bile sonuna kadar kullanın derler. Mesela antibiyotiğin doğru dozda verilmesi gerekir. Çünkü antibiyotik direnci dediğimiz şey şöyle bir şey değil; hani bir bakteri bir antibiyotiğe direnç kazanıyor, sonra o direnci hangi dozda o antibiyotiği verirsek verelim ona karşı koyabiliyor. Böyle bir şey yok. Her bir bakteri antibiyotik dediğimiz kimyasalların belli bir dozuna karşı direnç sağlıyor. Yoksa gidip de ben şu kadar dozuna, ufacık bir dozuna direnç sağladım, bundan sonra bana bütün dozu abanan da ona da karşı koyabilirim, rahatça yaşamımı sürdürebilirim diye bir şey yok. Bunu çok basitçe şöyle düşünebilirsiniz: Her insanın alkole karşı direnci farklı farklıdır... Aynı mantık burada da geçerli. Yani bakterilerin antibiyotik direnci sonsuz güçte bir şey değil. Antibiyotik direnci dediğimiz şey zaten biyokimyasal yollardan kaynaklanan bir şey. Her bir doza karşı bakteri farklı bir temizleme yöntemi buluyor. Zaten direnç dediğimiz şey o ilaç ortamda olmasına rağmen ayakta kalabiliyor bakteriler.
- Antibiyotik
Her bir bakteri antibiyotik dediğimiz kimyasalların belli bir dozuna karşı direnç sağlıyor.
- Agar
Agar, alglerden elde edilen bir madde. Bakterilerin yaşayabilmesi için çok güzel bir ortam sağlıyor. O yüzden genellikle biyoloji deneylerinde agar denen bu madde kullanılır.
- Petri kabı
1.2 metrelik dev petri kabının içerisine ince bir agar tabakası koyuyorlar ki bakteriler rahatça yaşayabilsin.
- Popülasyon
Bu bakteri popülasyonu içerisinde burada binlerce, milyonlarca bakteri var.
- Varyasyon (çeşitlilik)
Şu anda gördüğünüz ekranda o beyaz alanda bu bakterilerin her biri birbirinden genetik olarak farklılıklara sahip. Biz buna varyasyon diyoruz, çeşitlilik. Yani her bir bakteri bir diğer bakteriyle aynı tür olmasına rağmen birebir aynı canlı değil.
- Mutasyon
Bu mutasyonlar sırf bu deney sırasında da ortaya çıkmış olabilir. Az önce anlattığım gibi popülasyon içerisinde zaten halihazırda da var oluyor olabilir. ... Yani mutasyonların belli bir bilinci yok. Ha şimdi daha yeni bir ortama geçeceğiz. Şöyle bir mutasyon sağlayalım diye bir mantığı yok ama sürekli çeşitlilik yaratılıyor popülasyon içerisinde ve bu çeşitlilik çevresel şartlara bağlı olarak seçiliyor.
- Doz
Her bir bakteri antibiyotik dediğimiz kimyasalların belli bir dozuna karşı direnç sağlıyor.
- Mikro evrim
Bir önceki gen popülasyonuna baktığınızda belli genler belli sıklıkta varken, bir sonraki gen popülasyonunda ya da bakteri popülasyonunda genlere baktığımızda gördüğümüz şey, bir önceki nesle avantaj sağlayan genlerin görülme sıklığının sayısının artmış olması. İşte bu evrimdeki küçük miktarda sadece gen bazında görülme sıklığı bakımından değişmiştir.
- Makro evrim
Tüm bunlara baktığımız zaman atasal bir canlı yeni bir türe evrimleşmiş olur. İşte buna da makro evrim diyoruz. Mikro evrim makro evrimi yaratmak zorundadır. Çünkü damlaya damlaya göl olur.
- Doğal seçilim (Seçilim)
Çevreyle genetik çeşitliliğin bir etkileşiminin ürünü evrim. Dolayısıyla evet genetik çeşitlilik rastgele yaratılıyor olabilir... ama sürekli çeşitlilik yaratılıyor popülasyon içerisinde ve bu çeşitlilik çevresel şartlara bağlı olarak seçiliyor. İşte bu seçilim sayesinde o tesadüf ortadan kalkıyor artık. Çünkü seçilim tesadüfi değil. Çevre şartları neyi gerektiriyorsa o canlılar hayatta kalıyor ya da o varyasyonlara sahip olan bireyler hayatta kalıyor, diğerleri ölüyorlar veya daha az yaşıyorlar. Dolayısıyla nesiller geçtikçe avantajlı olanların sayısı artıyor.
- Adaptasyon
Az önce tanımından da görebileceğiniz gibi adaptasyon, doğal seçilim etkisi altında meydana gelen her türlü evrime verilen isimdir. Her türlü evrimsel değişime verilen isimdir.
- Gen
Genlerdeki ufak tefek farklılıklar bu bakterilere yeni ortamlarda, çeşitli değişen ortamlarda avantaj sağlayabiliyor.
- Stokastik
Çünkü çok stokastik, çok rastgele olmamış, tesadüflerin olduğu hani avantaj sağlayan bireyden kaç tane vardı mesela veya onlar hayatta kalabildi mi? Bir dolu faktör var bunu etkileyen bazı tesadüfler var yani evrimde.
- Bakteri
Çünkü insanlar mesela 20 yaşından sonra falan ürüyorlar yaklaşık olarak ama bakteriler her 20 dakikada bir üreyebilir. Hele ki bu tip bakteriler veya benzeri bakteriler. Dolayısıyla çok hızlı üreyen bir canlıdan söz ediyoruz. Dolayısıyla evrim de çok hızlı yaşanıyor bu canlılarda.
Doğru Bilinen Yanlışlar
- Antibiyotik direnci sonsuz veya her doza karşı geçerlidir.
Antibiyotik direnci genellikle belirli doz aralıklarına karşı oluşur; bir bakterinin bir doza karşı dirençli olması, tüm daha yüksek dozlara karşı otomatik olarak korunacağı anlamına gelmez.
- Eğer antibiyotiği kullanırken daha iyi hissediyorsanız tedaviyi bırakabilirsiniz.
Antibiyotiklerin doğru doz ve süreyle kullanılmaması direnç gelişimini teşvik eder; doktorun verdiği süre boyunca ilacı tamamlamak gerekir.
- Evrim tamamen rastgele ve şansa dayalıdır.
Mutasyonlar rastgele olabilir, ancak doğal seçilim rastgele değildir; çevresel koşullar hangi varyantların avantajlı olduğunu belirler ve bunlar seçilir.
- Adaptasyon evrimle ilgisi olmayan bir şeydir.
Adaptasyon doğal seçilim etkisi altında meydana gelen evrimsel değişimlerdir; adaptasyonlar evrimin bir ürünüdür.
- Mikroevrim makroevrime neden olmaz; türlerin büyük değişimleri mikro değişimlerin birikimiyle açıklanamaz.
Mikroevrimsel değişimlerin (gen frekanslarındaki küçük değişimlerin) uzun zaman içinde birikmesi makroevrimsel dönüşümlere yol açar; 'damlaya damlaya göl' benzetmesi geçerlidir.
- Laboratuvarda gözlenen adaptasyonlar evrim değildir çünkü organizma başka bir türe dönüşmüyor olmalı.
Evrim, nesiller boyunca gen frekanslarındaki değişimi kapsar; laboratuvarda gözlenen adaptasyonlar da doğal seçilim yoluyla meydana gelen evrimsel değişimlerdir ve evrim kapsamında değerlendirilir.
- Bir popülasyondaki tek bir avantajlı mutasyonun ortaya çıkması tamamen öngörülemez ve seçilimle hiçbir ilgisi yoktur.
Mutasyonların oluşumu rastgele olabilir, ancak seçilim hangi mutasyonların popülasyonda yayılacağını belirler; dolayısıyla rastgelelik ve seçilim birlikte çalışır.
Sorular
- Deneyin temel amacı nedir?
Bakterilerde antibiyotik direncinin nasıl ve ne hızda evrimleştiğini laboratuvarda gözlemlemektir.
- Deney nasıl tasarlandı (ortam ve düzenek)?
1.2 m büyüklüğünde bir petri kabı 9 segmana bölünerek dıştan içe artan antibiyotik konsantrasyonlarıyla agar üzerinde kuruldu ve bakteriler dıştan eklenip içe doğru yayılmaları izlendi.
- Neden agar kullanıldı?
Agar bakteriler için uygun, jel kıvamında besleyici bir ortam sağladığı için yayılma ve büyüme gözlemi için kullanıldı.
- Antibiyotik direnci ne anlama geliyor?
Antibiyotik ortamda olmasına rağmen bakterinin hayatta kalabilmesi için biyokimyasal yollarla sağlanan ve doza bağlı bir dayanıklılıktır.
- Antibiyotik direnci tüm dozlara karşı geçerli midir?
Hayır; direnç genellikle belirli doz aralıklarına karşıdır ve bir dozda dirençli olan bakteri otomatik olarak çok daha yüksek dozlara da dirençli olmayabilir.
- Dirençli türler deney sırasında mı oluştu yoksa önceden var mıydı?
Bu deneyde bunun nasıl olduğu takip edilmediği için kesin bilinmiyor; direnç ya popülasyon içindeki önceden var olan varyantlardan ya da deney sırasında oluşan mutasyonlardan kaynaklanmış olabilir.
- Evrim laboratuvarda gözlemlenebilir mi?
Evet; özellikle hızlı üreyen organizmalarda (bakteriler gibi) uygun deney tasarımlarıyla evrimsel değişimler kısa zaman dilimlerinde gözlemlenebilir.
- Evrim tamamen şansa mı bağlıdır?
Hayır; genetik çeşitlilik rastgele (mutasyonlarla) oluşabilir ama seçilim rastgele değildir — çevrenin gerektirdiği özellikler seçilir ve bu seçilim yönlendiricidir.
- Adaptasyon, evrim midir?
Evet; adaptasyon doğal seçilim yoluyla meydana gelen evrimsel değişimlerin sonucudur ve adaptasyon örnekleri evrimsel değişimlerdir.
- Bakteriler bu deneyde farklı bir hayvana (ör. ayı) mı dönüştü?
Hayır; deney bakterilerin antibiyotik direncindeki değişimi gösteriyor, evrimsel süreçlerin tür dönüşümleri (makroevrim) farklı ve uzun bir süreçtir.
Ön Bilgiler
- Temel evrimsel biyoloji kavramları (doğal seçilim, adaptasyon, varyasyon)
- Genetik temel bilgisi (gen, mutasyon, alel kavramları)
- Mikrobiyoloji ve bakteriyel üreme bilgisi (bakteri üreme döngüleri, jenerasyon süresi)
- Laboratuvar temel kavramları (petri kabı, agar, kültürleme)
- Antibiyotiklerin genel çalışma prensipleri ve doz kavramı
Tarihsel Bağlam
- Harvard Tıp Fakültesi tarafından yapılan bakteriyel evrim deneyi - tarih belirtilmemiş
- Lenski uzun süreli E. coli deneyi - 1988'de başladı ve devam ediyor
- Antibiyotik direncinin birkaç yıl içinde hızla evrimleşmesi - genel gözlem, belirli tarih yok
Kişiler