- Maymun Çiçeği (Monkeypox) / Maymun Çiçek Virüsü (MPVX)
Maymun çiçeği, Maymun Çiçek Virüsü veya kısaca MPVX aracılığıyla bulaşan bir hastalıktır. Adından da anlaşılacağı gibi "çiçek virüsü" yani variola ile çok yakın akrabadır ve Orthopoxvirus cinsindendir. İlk olarak 1958'de keşfedilmiş, insanlara ilk kez 1970'te Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde bulaştığı gözlenmiştir. Afrika'da neredeyse her yıl küçük salgınlara sebep olur. Hastalık genellikle ateş, baş/kas/sırt ağrısı, lenf nodu şişmesi, titreme ve yorgunlukla başlar; semptomların belirmesinden 1–3 gün sonra deride makül, papül, vesikül ve pustül aşamalarından geçen kızarıklıklar ve bunların ilerlemesiyle lezyonlar ("çiçek" dediğimiz şeyler) oluşur. Kuluçka süresi yaklaşık 10 gündür; asemptomatikken (semptomlar ortaya çıkmadan) neredeyse hiç bulaşmaz, semptomlar çıktıktan sonra bulaşıcıdır. Deri teması, mukozal yüzeyler (ağız, burun, göz) ve aerosol/damlacık yoluyla bulaşma; ayrıca plasenta yoluyla anneden fetüse bulaşma riski de vardır. Lezyon döküntüleri (dökülen deri parçaları) hastalığın yayılmasını hızlandırır. Çoğu vaka 3–4 hafta içinde iyileşir; bazı durumlarda ensefalit, sepsis veya zatürre gibi ağır komplikasyonlar gelişebilir. Mevcut durumda onaylanmış kesin bir tedavisi yoktur, semptomatik tedavi ve aşı ile mücadele sürmektedir.
- Orthopoxvirus
Orthopoxvirus, Maymun Çiçeği virüsünün de içinde bulunduğu bir cins olup, variola (smallpox) gibi çiçek virüslerini de kapsayan bir gruptur. Maymun çiçeği bu cinse aittir ve variola ile çok yakın akrabadır.
- Variola (smallpox / çiçek hastalığı)
Variola, tarihte meşhur çiçek hastalığıdır ve Maymun Çiçeği'nin yakın akrabasıdır. Aşılar sayesinde yok edilmeden önce vaka ölüm oranı (vaka başına ölüm) yaklaşık %30 civarındaydı. Edward Jenner'ın 1796'da tarihteki ilk aşıyı icat etmesini sağlayan örneklerden biridir (inek çiçeği / cowpox).
- Pox / pock ("çiçek" sözcüğü)
Pox sözcüğü, pock sözcüğünün çoğuludur; pock da eski İngilizcede "pustül, kabarcık" demektir. Bu adın nedeni, pox virüslerinin deride pustül dediğimiz kabarcıklara ve sonrasında lezyon denilen yaralara neden olmalarıdır.
- Pustül ve Lezyon
Pustül, deride oluşan kabarcıklar anlamına gelir; bu pustüller ilerledikçe lezyon diye adlandırılan yaralara dönüşür. Maymun çiçeği gibi pox hastalıklarının karakteristik bulgusu bu pustüller ve lezyonlardır.
- Varicella (su çiçeği) / Varicella-Zoster Virüsü (HHV-3)
Su çiçeği (Varicella), pox hastalıklarından farklıdır; su çiçeğine Varicella-Zoster Virüsü adı verilen, Herpesgiller (Herpesviridae) ailesinden bir virus (İnsan Alfaherpesvirüs-3, yani HHV-3) neden olur. Yani adında "çiçek" olsa da su çiçeği bir "pox" hastalığı değildir.
- Poxviridae (Çiçekgiller)
Poxviridae, çiçek hastalıklarına neden olan virüs ailesidir. Variola, vaccinia, tavşan çiçeği, Yaba Maymunu Tümör Virüsü gibi çok çeşitli çiçek virüsleri bu aileye aittir.
- Vaccinia / Ankara Aşısı / Modifiye Vaccinia Ankara (MVA)
Vaccinia, modern çiçek aşılarında kullanılan bir çiçek virüsünün adıdır. Ankara Aşısı adının kökeni, 1950'lerde Almanya'da yeni aşılar üretilmeye çalışılırken Ankara'daki Aşı Enstitüsü'nde buzağı ve eşeklerin derisinde yayılan bir vaccinia virüsünün tespit edilmesine dayanır; bu virüs Münih'e getirilip tavuk yumurtalarının koryoallantois zarı denen yapısında çoğaltılmış ve çiçek virüsüne karşı etkili bir aşı olduğu keşfedilmiştir. 1968 yılında üretilen geliştirilmiş versiyonuna Modifiye Vaccinia Ankara (MVA) denmiştir. Bu aşı maymun çiçeğine karşı da faydalı olabilmektedir; kuluçka süresi uzun virüslerde (örneğin kuduz veya maymun çiçeğinde olduğu gibi) maruziyetten sonra aşılanarak bağışıklık kazandırma (post-exposure prophylaxis) mümkün olabilmektedir.
- Ana rezervuar (reservoir)
Bir hastalığın "ana rezervuarı", hastalığı doğal olarak taşıyan ve sürdüren canlı grubu anlamına gelir. Maymun çiçeği için ana rezervuar kesin olarak tespit edilmemiştir ama muhtemelen Afrikalı kemirgenlerdir; virüs, makak maymunlarında ilk keşfedilmiş olsa da çeşitli kemirgenlerde ve Afrika sincaplarında da görülmüştür.
- Kuluçka süresi (incubation period)
Kuluçka süresi, bir kişinin virüsü kaptıktan sonra semptomların ortaya çıkmasına kadar geçen süredir. Maymun çiçeğinde bu süre yaklaşık 10 gündür; bu süre boyunca kişi semptomsuz dolaşabilir. Uzun kuluçka süresi, maruziyetten sonra aşılanarak hastalığın başlamadan önce korunma (post-exposure aşılaması) imkanı sağlar.
- Asemptomatik bulaşma (asymptomatic transmission)
Asemptomatik bulaşma, kişi henüz semptom göstermiyorken hastalığı başkalarına bulaştırmasıdır. Maymun çiçeğinde COVID-19'un aksine asemptomatikken neredeyse hiç bulaşma görülmemektedir; yani semptomlar çıktıktan sonra bulaşma daha olasıdır.
- Aerosol ve damlacıklarla bulaşma (aerosol/droplet transmission)
Virüsün solunum yolundaki açıklıklardan, ağız, burun ve gözlerdeki mukus tabakasından bulaşabilme durumudur. Maymun çiçeğinde bu nedenle aerosol ve damlacıklarla bulaşma ihtimali de vardır.
- Plasenta yoluyla bulaşma (transplasental / vertical transmission)
Plasenta yoluyla anneden fetüse bulaşma riskidir; maymun çiçeğinde plasenta yoluyla bulaşma riski bulunduğu için özellikle gebeler için dikkatli olunması önerilir.
- DNA virüsü
DNA virüsü, genetik materyali DNA olan virüsleri ifade eder. Maymun çiçeği bir DNA virüsüdür; yaklaşık 200–250 nanometrelik, tuğlaya benzer bir görünümü vardır. DNA virüsleri, RNA virüslerine göre genellikle daha stabil bir yapıya sahiptir ve RNA virüsleri kadar hızlı evrimleşmeleri beklenmez.
- Vaka ölüm oranı (case fatality rate)
Vaka ölüm oranı, belirli bir hastalıktaki doğrulanmış vakalar içinden ölenlerin oranıdır. Maymun çiçeğinde iki farklı varyant vardır; bunlardan birinin vaka ölüm oranı %10 civarında, diğerinin ise %1'in altında olarak belirtilmiştir. Kıyas için, variola (smallpox) aşılar öncesi yaklaşık %30 vaka ölüm oranına sahipti.
- Lezyon döküntüleri (skin crusts / scabs)
Lezyon döküntüleri, deride oluşan lezyonların dökülmesiyle ortaya çıkan deri parçalarıdır. Maymun çiçeğinde bu döküntülere temas etmek hastalığın bulaşmasını müthiş hızlandırır; bu yüzden bu döküntülere temas etmemek çok önemlidir.
- Primatlar / Simiiformes (maymun, ape vs.)
Primatlar, maymunlar ve ön maymunları bir arada toplayan bir gruptur; maymunlar Simiiformes olarak bilinen bir infratakımı ifade eder. İnsanlar da primatlar sınıfındadır ve primatlar içinde maymunlar, kuyruksuz maymunlar (ape'ler) gibi alt gruplar bulunur. Maymun çiçeği adı, virüsün ilk olarak 1958'de makak maymunlarında keşfedilmiş olmasından kaynaklanır, ancak hastalık sadece maymunlarla sınırlı değildir.