Maymun Çiçeği (Monkeypox) Pandemisi Geliyor mu?

867 B görüntülenme29.05.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıMaymun Çiçeği Nedir? Nasıl Bulaşır ve Tedavi Edilebilir mi?
Derinlemesine

Özet

Video, maymun çiçeği (monkeypox) hastalığının ne olduğu, tarihçesi, bulaşma yolları, semptomları, ölümcülük oranları, aşı ve tedavi durumu ile mevcut salgın riski açısından COVID-19 ile karşılaştırmasını açık ve halk dilinde anlatıyor. Ayrıca rezervuar hayvanlar, varyant farklılıkları, DNA virüsü olmasının evrimsel anlamı, önlemler ve aşı (Modifiye Vaccinia Ankara / Ankara aşısı) hakkında bilgi veriyor.

Terimler

  • Maymun Çiçeği (Monkeypox) / Maymun Çiçek Virüsü (MPVX)

    Maymun çiçeği, Maymun Çiçek Virüsü veya kısaca MPVX aracılığıyla bulaşan bir hastalıktır. Adından da anlaşılacağı gibi "çiçek virüsü" yani variola ile çok yakın akrabadır ve Orthopoxvirus cinsindendir. İlk olarak 1958'de keşfedilmiş, insanlara ilk kez 1970'te Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde bulaştığı gözlenmiştir. Afrika'da neredeyse her yıl küçük salgınlara sebep olur. Hastalık genellikle ateş, baş/kas/sırt ağrısı, lenf nodu şişmesi, titreme ve yorgunlukla başlar; semptomların belirmesinden 1–3 gün sonra deride makül, papül, vesikül ve pustül aşamalarından geçen kızarıklıklar ve bunların ilerlemesiyle lezyonlar ("çiçek" dediğimiz şeyler) oluşur. Kuluçka süresi yaklaşık 10 gündür; asemptomatikken (semptomlar ortaya çıkmadan) neredeyse hiç bulaşmaz, semptomlar çıktıktan sonra bulaşıcıdır. Deri teması, mukozal yüzeyler (ağız, burun, göz) ve aerosol/damlacık yoluyla bulaşma; ayrıca plasenta yoluyla anneden fetüse bulaşma riski de vardır. Lezyon döküntüleri (dökülen deri parçaları) hastalığın yayılmasını hızlandırır. Çoğu vaka 3–4 hafta içinde iyileşir; bazı durumlarda ensefalit, sepsis veya zatürre gibi ağır komplikasyonlar gelişebilir. Mevcut durumda onaylanmış kesin bir tedavisi yoktur, semptomatik tedavi ve aşı ile mücadele sürmektedir.

  • Orthopoxvirus

    Orthopoxvirus, Maymun Çiçeği virüsünün de içinde bulunduğu bir cins olup, variola (smallpox) gibi çiçek virüslerini de kapsayan bir gruptur. Maymun çiçeği bu cinse aittir ve variola ile çok yakın akrabadır.

  • Variola (smallpox / çiçek hastalığı)

    Variola, tarihte meşhur çiçek hastalığıdır ve Maymun Çiçeği'nin yakın akrabasıdır. Aşılar sayesinde yok edilmeden önce vaka ölüm oranı (vaka başına ölüm) yaklaşık %30 civarındaydı. Edward Jenner'ın 1796'da tarihteki ilk aşıyı icat etmesini sağlayan örneklerden biridir (inek çiçeği / cowpox).

  • Pox / pock ("çiçek" sözcüğü)

    Pox sözcüğü, pock sözcüğünün çoğuludur; pock da eski İngilizcede "pustül, kabarcık" demektir. Bu adın nedeni, pox virüslerinin deride pustül dediğimiz kabarcıklara ve sonrasında lezyon denilen yaralara neden olmalarıdır.

  • Pustül ve Lezyon

    Pustül, deride oluşan kabarcıklar anlamına gelir; bu pustüller ilerledikçe lezyon diye adlandırılan yaralara dönüşür. Maymun çiçeği gibi pox hastalıklarının karakteristik bulgusu bu pustüller ve lezyonlardır.

  • Varicella (su çiçeği) / Varicella-Zoster Virüsü (HHV-3)

    Su çiçeği (Varicella), pox hastalıklarından farklıdır; su çiçeğine Varicella-Zoster Virüsü adı verilen, Herpesgiller (Herpesviridae) ailesinden bir virus (İnsan Alfaherpesvirüs-3, yani HHV-3) neden olur. Yani adında "çiçek" olsa da su çiçeği bir "pox" hastalığı değildir.

  • Poxviridae (Çiçekgiller)

    Poxviridae, çiçek hastalıklarına neden olan virüs ailesidir. Variola, vaccinia, tavşan çiçeği, Yaba Maymunu Tümör Virüsü gibi çok çeşitli çiçek virüsleri bu aileye aittir.

  • Vaccinia / Ankara Aşısı / Modifiye Vaccinia Ankara (MVA)

    Vaccinia, modern çiçek aşılarında kullanılan bir çiçek virüsünün adıdır. Ankara Aşısı adının kökeni, 1950'lerde Almanya'da yeni aşılar üretilmeye çalışılırken Ankara'daki Aşı Enstitüsü'nde buzağı ve eşeklerin derisinde yayılan bir vaccinia virüsünün tespit edilmesine dayanır; bu virüs Münih'e getirilip tavuk yumurtalarının koryoallantois zarı denen yapısında çoğaltılmış ve çiçek virüsüne karşı etkili bir aşı olduğu keşfedilmiştir. 1968 yılında üretilen geliştirilmiş versiyonuna Modifiye Vaccinia Ankara (MVA) denmiştir. Bu aşı maymun çiçeğine karşı da faydalı olabilmektedir; kuluçka süresi uzun virüslerde (örneğin kuduz veya maymun çiçeğinde olduğu gibi) maruziyetten sonra aşılanarak bağışıklık kazandırma (post-exposure prophylaxis) mümkün olabilmektedir.

  • Ana rezervuar (reservoir)

    Bir hastalığın "ana rezervuarı", hastalığı doğal olarak taşıyan ve sürdüren canlı grubu anlamına gelir. Maymun çiçeği için ana rezervuar kesin olarak tespit edilmemiştir ama muhtemelen Afrikalı kemirgenlerdir; virüs, makak maymunlarında ilk keşfedilmiş olsa da çeşitli kemirgenlerde ve Afrika sincaplarında da görülmüştür.

  • Kuluçka süresi (incubation period)

    Kuluçka süresi, bir kişinin virüsü kaptıktan sonra semptomların ortaya çıkmasına kadar geçen süredir. Maymun çiçeğinde bu süre yaklaşık 10 gündür; bu süre boyunca kişi semptomsuz dolaşabilir. Uzun kuluçka süresi, maruziyetten sonra aşılanarak hastalığın başlamadan önce korunma (post-exposure aşılaması) imkanı sağlar.

  • Asemptomatik bulaşma (asymptomatic transmission)

    Asemptomatik bulaşma, kişi henüz semptom göstermiyorken hastalığı başkalarına bulaştırmasıdır. Maymun çiçeğinde COVID-19'un aksine asemptomatikken neredeyse hiç bulaşma görülmemektedir; yani semptomlar çıktıktan sonra bulaşma daha olasıdır.

  • Aerosol ve damlacıklarla bulaşma (aerosol/droplet transmission)

    Virüsün solunum yolundaki açıklıklardan, ağız, burun ve gözlerdeki mukus tabakasından bulaşabilme durumudur. Maymun çiçeğinde bu nedenle aerosol ve damlacıklarla bulaşma ihtimali de vardır.

  • Plasenta yoluyla bulaşma (transplasental / vertical transmission)

    Plasenta yoluyla anneden fetüse bulaşma riskidir; maymun çiçeğinde plasenta yoluyla bulaşma riski bulunduğu için özellikle gebeler için dikkatli olunması önerilir.

  • DNA virüsü

    DNA virüsü, genetik materyali DNA olan virüsleri ifade eder. Maymun çiçeği bir DNA virüsüdür; yaklaşık 200–250 nanometrelik, tuğlaya benzer bir görünümü vardır. DNA virüsleri, RNA virüslerine göre genellikle daha stabil bir yapıya sahiptir ve RNA virüsleri kadar hızlı evrimleşmeleri beklenmez.

  • Vaka ölüm oranı (case fatality rate)

    Vaka ölüm oranı, belirli bir hastalıktaki doğrulanmış vakalar içinden ölenlerin oranıdır. Maymun çiçeğinde iki farklı varyant vardır; bunlardan birinin vaka ölüm oranı %10 civarında, diğerinin ise %1'in altında olarak belirtilmiştir. Kıyas için, variola (smallpox) aşılar öncesi yaklaşık %30 vaka ölüm oranına sahipti.

  • Lezyon döküntüleri (skin crusts / scabs)

    Lezyon döküntüleri, deride oluşan lezyonların dökülmesiyle ortaya çıkan deri parçalarıdır. Maymun çiçeğinde bu döküntülere temas etmek hastalığın bulaşmasını müthiş hızlandırır; bu yüzden bu döküntülere temas etmemek çok önemlidir.

  • Primatlar / Simiiformes (maymun, ape vs.)

    Primatlar, maymunlar ve ön maymunları bir arada toplayan bir gruptur; maymunlar Simiiformes olarak bilinen bir infratakımı ifade eder. İnsanlar da primatlar sınıfındadır ve primatlar içinde maymunlar, kuyruksuz maymunlar (ape'ler) gibi alt gruplar bulunur. Maymun çiçeği adı, virüsün ilk olarak 1958'de makak maymunlarında keşfedilmiş olmasından kaynaklanır, ancak hastalık sadece maymunlarla sınırlı değildir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Maymun çiçeği adı nedeniyle hastalık yalnızca maymunlardan kaynaklanır.

    Adı ilk kez maymunlarda keşfedildiği için konmuştur; gerçek ana rezervuar muhtemelen Afrika kemirgenleridir ve hastalık birçok türde görülebilir.

  • Tüm 'çiçek' adı geçen hastalıklar aynı ailedendir (örneğin su çiçeği de poxvirüstür).

    Su çiçeği (Varicella) Herpesviridae ailesindendir, pox (çiçek) hastalıkları ise Poxviridae ailesindendir; isim benzerliği farklı viral aileleri göstermez.

  • Maymun çiçeği COVID-19 gibi asemptomatik dönemde kolayca bulaşır.

    Asemptomatik bulaşma nadirdir; bulaşma genellikle semptomlar ve özellikle deri lezyonları ortaya çıktıktan sonra gerçekleşir.

  • Maymun çiçeği mutlaka göze yayılarak körlük gibi ağır sonuçlar verir.

    Göz tutulumu olabilir ve körlüğe yol açabilir ama bu her vakada görülmez; çoğu vaka destek tedaviyle iyileşir, ağır komplikasyonlar daha nadirdir.

  • DNA ya da daha büyük yapılı virüsler RNA virüsleri kadar hızlı mutasyon yapar ve çok hızlı varyantlanır.

    MPXV bir DNA virüsüdür ve RNA virüsleri kadar hızlı evrimleşmesi beklenmez; bu, hızlı varyantlanma riskini azaltır.

  • Post-exposure aşılamanın hiçbir faydası yoktur çünkü aşılar sadece korunma içindir.

    Maymun çiçeğinin uzun kuluçka süresi nedeniyle, temas sonrası uygulanacak çiçek aşıları kişiyi virüs hastalandırmadan önce koruyabilir; kuduzda olduğu gibi post-exposure aşılamaya benzer etki mümkündür.

  • Maymun çiçeğinin Afrika'daki vaka sayıları az ve önemsizdir.

    Afrika'da her yıl yüzlerce- binlerce vaka görülür; sağlık erişimi ve istatistik eksiklikleri nedeniyle gerçek sayıların ve salgın büyüklüğünün az ya da yanlış raporlanıyor olma ihtimali vardır.

  • Hastalığın ana bulaşma yolu sadece açık ve yaygın deri lezyetleridir, gizli/örtülü lezyonlar bulaştırmaz.

    Bazı lezyonlar genital veya kıyafetlerle örtülü bölgelerde toplanabilir ve fark edilmeyebilir; bu gizli lezyonlar da temasla bulaştırabilir ve yayılmaya katkı sağlar.

  • Maymun çiçeği tespit edildiğinde halkın hemen paniklemesi ve olağanüstü önlemler alması gerekir.

    Panik yerine bilimsel gözetim, temas takibi, izolasyon ve hedefli aşılamalar gibi halk sağlığı önlemleri etkilidir; mevcut salgın denetim sistemleri sayesinde kontrol altına alınma olasılığı yüksektir.

  • Maymun çiçeği için onaylanmış, kesin bir tedavi vardır.

    Şu anda spesifik, onaylanmış bir antiviral tedavi yaygın olarak uygulanmamaktadır; tedavi temel olarak semptomların giderilmesine ve komplikasyonların yönetimine dayanır.

Sorular

  • Maymun çiçeği pandemisi oluyor mu?

    Videonun çekildiği anda henüz pandemi düzeyinde değil; vakalar birkaç ülkede görülse de asemptomatik bulaşmanın nadir oluşu, daha hafif varyantın yayılması ve mevcut salgın kontrol araçları nedeniyle hemen COVID-19 tipi bir pandemi beklenmiyor.

  • Maymun çiçeği nedir ve hangi virüs neden olur?

    Maymun çiçeği, Orthopoxvirus cinsinden Monkeypox Virüsü (MPXV) tarafından oluşturulan bir çiçek hastalığıdır ve Variola (smallpox) ile yakından ilişkilidir.

  • Bu virüs nasıl bulaşır?

    Ana bulaşma yolu doğrudan deri teması (özellikle lezyonlarla) olmakla birlikte mukozal yollar, solunum damlacıkları/aerosoller ve nadiren plasenta yoluyla bulaşma da mümkündür.

  • Kuluçka süresi ve asemptomatik bulaşma nasıldır?

    Kuluçka süresi yaklaşık 10 gündür ve asemptomatik dönemde bulaşma neredeyse yok denecek kadar azdır; bulaşıcılık semptomlar çıktıktan sonra artar.

  • Belirtiler nelerdir ve hastalık ne kadar sürer?

    İlk belirtiler ateş, ağrılar ve lenf bezi şişmesi olup 1–3 gün sonra deri döküntüleri başlar; hastalık genellikle 3–4 hafta içinde kendiliğinden iyileşir.

  • Maymun çiçeğinin ölümcülüğü ne kadar?

    Varyanta göre değişir; bir varyantta vaka ölüm oranı ~%10, diğerinde <%1; dışarıda görülen salgında daha hafif varyant saptanmıştır.

  • Tedavisi var mı?

    Özel, onaylı bir antiviral tedavi genelde yok; bakım semptomatik destek ve komplikasyon yönetimine dayanır.

  • Aşıyla korunma mümkün mü? Post-exposure aşı yapılabilir mi?

    Evet; Modifiye Vaccinia Ankara (Ankara Aşısı) gibi çiçek aşıları maymun çiçeğine karşı etkili olabilir ve kuluçka süresinin uzun olması nedeniyle temas sonrası aşı ile korunma mümkündür.

  • Maymun çiçeğinin rezervuarı nedir, sadece maymunlar mı taşıyor?

    Asıl rezervuar muhtemelen Afrika kökenli kemirgenler (ör. dormouse, Gambian keseli sıçan, sincaplar) olup sadece maymunlarla sınırlı değildir; maymunlarda ilk keşfedildiği için adı öyle kalmıştır.

  • Maymun çiçeği SARS-CoV-2 gibi hızlı mı evrimleşir?

    Hayır, MPXV bir DNA virüsü olduğu için RNA virüsleri kadar hızlı evrimleşmesi beklenmez; dolayısıyla yeni varyantlanma hızı daha düşüktür.

Ön Bilgiler

  • Temel viroloji bilgisi (virus nedir, DNA vs RNA virus farkı)
  • Epidemiyoloji terimleri (kuluçka süresi, vaka ölüm oranı, rezervuar, zoonoz)
  • Bağışıklık ve aşı kavramları (aktif/passif bağışıklık, post-exposure aşılamanın mantığı)
  • Enfeksiyon bulaşma yolları hakkında genel bilgi (aerosol, damlacık, fomite, cilt teması)
  • Basit insan anatomi terimleri (mukus, lenf nodu vb.)

Tarihsel Bağlam

  • 1958 — Maymun çiçeği virüsünün ilk keşfi (makak maymunlarında)
  • 1970 — Maymun çiçeğinin bir insana ilk bulaşmasının gözlenmesi (Kongo Demokratik Cumhuriyeti)
  • 1985 — Vahşi doğadan maymun çiçeği virüsünün izole edilmesi (ilk kez)
  • 2012 — Vahşi doğadan maymun çiçeği virüsünün izole edilmesi (ikinci kez)
  • 1796 — Edward Jenner'ın tarihteki ilk aşıyı icat etmesi
  • 1950'lerde — Almanya'da yeni çiçek aşıları çalışmaları sırasında Ankara Aşı Enstitüsü'nde vaccinia virüsünün tespit edilmesi
  • 1968 — Modifiye Vaccinia Ankara (MVA) adı verilen geliştirilmiş aşı versiyonunun üretilmesi
  • 2011-2014 — Afrika'da yıllık vaka sayısı ortalamasının ~2000 olması
  • 2003 — Amerika'da maymun çiçeği vakalarının görülmesi
  • 2018 — İngiltere'de maymun çiçeği vakalarının görülmesi
  • 2019 — Singapur'da maymun çiçeği vakalarının görülmesi
  • 2021 — İngiltere ve Amerika'da maymun çiçeği vakalarının görülmesi
  • Aralık (yıl belirtilmemiş) — Videoda Variola virüsünün yeryüzünden nasıl silindiğinin öyküsünün anlatıldığına ilişkin atıf
  • Güncel salgında (videonun çekildiği dönemde) — İngiltere'de virüsün DNA dizilenmesiyle yayılmanın Nijerya kaynaklı olduğunun tespit edilmesi
  • Variola'nın aşılar sayesinde yeryüzünden silinmesi (metinde bahsedilen tarih belirtilmemiş)
  • 1950'ler
  • 2011-2014

Kişiler

  • Edward Jenner

    1796'da tarihteki ilk aşıyı icat etmesini sağlayan kişi olarak, İnek Çiçeği ve çiçek aşısı bağlamında anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Çok önemli bir gelişme olduğunda bunu anlatan yeni bir video çekmek.

Dolayısıyla bilimden gücünü alan, güvenilir kaynakların zaman içinde yaşanan değişimleri aktarışını takip etmeye devam edin. Eğer çok önemli bir gelişme olursa ben de tekrar video çekerim, o zamana kadar da sizleri yeni açtığımız ve beta evresinde olan "Evrim Ağacı Sosyal" adını verdiğimiz platformumuzdan bilgilendirmeye devam edeceğiz. Bağlantısını aşağıya bırakıyorum, siz de Türkiye'nin entelektüel sosyal platformu olarak inşa ettiğimiz ve modern sosyal medyada gördüğümüz sorunların en azından bir kısmını çözeceğini umduğumuz şekilde geliştirdiğimiz sitemize uğrayarak, sizler gibi bilimseverleri takip edebilir ve onlara yönelik paylaşımlar yapabilirsiniz.

Primatların taksonomik detayları (bu taksonominin detaylarının daha güncel videolarda ele alınması)

Maymunlar ve ön maymunları bir arada toplayan gruba primatlar diyoruz - ki insan da primatlar altında, maymunlar altında, kuyruksuz maymunlar, yani Ape'ler arasında bulunan canlılardan biri. Bu taksonominin detaylarını eski videolarımızda bulabilirsiniz; bunlarla ilgili daha güncel videolar da gelecek, kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Ama özetle, maymun çiçeği, maymunlarda görülüyor olsa da, sadece maymun türlerine bulaşan bir virüs değil; daha önceden Gambiya'da yaşayan keseli sıçanlarda, "dormouse" olarak bilinen, Gliridae ailesinden kemirgenlerde ve Afrika sincaplarında da bu virüs görüldü.