- genom
Genom dediğimiz şey, her canlının vücudundaki her bir hücrenin çekirdeği içindeki genetik materyalin tamamına verdiğimiz isim. Mesela bizlerin vücudunda, üreme hücreleri veya kırmızı kan hücreleri gibi bazı özel hücreler haricinde, bütün hücrelerimizde 3 milyar nükleotitten oluşan bir kod bulunuyor. Bu kodun %2 kadarı sizin vücudunuzla ilgili bilgileri içeriyor, geri kalanı antik atalarınızdan kalma 'sahtegen' dediğimiz, evrimsel süreçte körelmiş genleri ya da protein üreten genlerinizin çalışmasını sağlayan düzenleyici kodları içeriyor. Ufak tefek farklar haricinde her bir hücrenizdeki genom aynı; ama o hücrenin içinde bulunduğu ortam, mesela komşularının hangi hücreler olduğu veya belli kimyasalların ortamda ne kadar bulunduğu gibi detaylar, genomun hangi kısmının, ne zaman okunacağını belirliyor. Böylece aynı genomdan kalp hücreleri de üretilebiliyor, sperm hücreleri de... Bunu, bir yemek kitabının farklı bölümlerini okuyup, oradaki komutları takip ederek, aynı malzemelerle farklı yemekler yapmak gibi düşünebilirsiniz.
- genotipleme
Hatta onu da dizilemiyorlar; sadece olması gerekenden farklı olabilecek, dolayısıyla belli özelliklerinizi açık edebilecek noktaları hızlıca tespit eden, 'genotipleme' denen bir yöntem uyguluyorlar.
- Tam Genom Dizileme / genom dizileme
Bir insanın genomunun (bu durumda benim genlerimin) sadece bir kısmını değil, TAMAMINI, baştan sona diziletip, neler öğrenebileceğimize bakacağız. Yani genom bir bütün olarak okunmuyor, bir dolu parçaya bölünerek okunuyor ve o parçalar tekrar tekrar okunuyor; sonrasında bunları istatistiki yöntemler ve gelişmiş bilgisayar programları yardımıyla hizalayıp referans genomlarla kıyaslayarak, elinizdeki genomdaki farklılıkları tespit ve analiz ediyorsunuz.
- tükürük örneği
Mesela genelde bu tür testlerde tükürük veriliyor; çünkü tükürük vermek kullanıcılar için hem daha kolay, hem daha az korkutucu, hem daha ucuz.
- kan örneği
Ama bugün yapacağımız Tam Genom Dizileme gibi çalışmalar çok fazla DNA'ya ihtiyaç duyduğu için tükürük yerine kan vermemiz gerekiyor; çünkü tükürüğe göre çok daha yoğun bir madde olan kandan çok daha fazla DNA elde etmek mümkün oluyor.
- telomer
Kromozomların telomer adlı uç bölgeleri gibi kendini çok sık tekrar eden kodların bulunduğu bölgeleri... (bu bölgeleri eski dizileme teknolojileriyle doğru bir şekilde okumak çok zordu).
- sentromer
Kromozom merkezinde bulunan sentromer gibi bölgeleri doğru bir şekilde okumak çok zordu.
- Illumina Yeni Nesil Dizileme
Günümüzde yaygın olarak kullanılan Illumina Yeni Nesil Dizileme gibi yöntemlerde, bir dizi kanal üzerine yerleştirilmiş nanometrik moleküller kullanılıyor. Bu moleküllere tutunabilecek karşıt moleküller, dizilenmek istenen DNA'nın uçlarına yerleştiriliyor. Tabii genomun tamamı tek seferde okunmuyor, on milyonlarca ufak parçaya bölünerek bu kanallarda çoğaltılıyor, dolayısıyla aynı kanal içinde bir dolu farklı DNA parçası bulunabiliyor; ama önemli değil. Son aşamada bunları bilgisayarlar ve istatistik biliminden yardım alarak zaten birleştireceğiz.
- polimeraz
Polimeraz isimli bir enzim sayesinde, bu dizinin, o kanala takılı moleküller üzerine inşa edilecek bir kopyası yapılıyor, sonrasında tutunmayan kopya parçalanıyor ve böylece kopyalanmak istenen DNA'nın, kanala tutunmuş ama zıt olan bir kopyası oluşuyor.
- köprü (bridge)
Şimdi, elimizde zıt bir kopya var. Orijinal kopyaya dönmek için, civarda bulunan ve DNA'nın diğer ucundaki molekülün yapışabileceği parçalara tutunması sağlanıyor. Böylece 'köprü' dediğimiz yapılar oluşuyor. O köprü boyunca var olan dizi tekrar kopyalanıp, sonrasında köprü bozulduğunda, hem orijinal kopyanın hem de zıttının kanala tutunmuş birer versiyonunu üretmiş oluyoruz.
- nükleotit
Önceden floresan olarak işaretlenmiş nükleotitleri, yani özel bir ışıkla uyarıldığında parlayan Adenin, Timin, Guanin ve Sitozin moleküllerini bu kanallara göndermek.
- Adenin, Timin, Guanin, Sitozin
Önceden floresan olarak işaretlenmiş nükleotitleri, yani özel bir ışıkla uyarıldığında parlayan Adenin, Timin, Guanin ve Sitozin moleküllerini ... Adeninler Timinlerle, Guaninler Sitozinlerle bağ kurmaya meyilli olduğu için, bu özel işaretlenmiş nükleotitleriniz, okumak istediğiniz DNA'ya bağlanmaya başlayacak.
- floresan (işaretleme)
Önceden floresan olarak işaretlenmiş nükleotitleri, yani özel bir ışıkla uyarıldığında parlayan Adenin, Timin, Guanin ve Sitozin moleküllerini bu kanallara göndermek. Siz de bir lazer yardımıyla bu 'önceden işaretlenmiş nükleotitleri' uyaracak olursanız, hassas sensörlerinizde şu tip bir ışık cümbüşü göreceksiniz.
- referans genom
Artık tek yapmanız gereken, bunları yine istatistiki yöntemler ve gelişmiş bilgisayar programları yardımıyla hizalamak ve daha önceden üretilen, daha yavaş ama isabetli yöntemlerle çıkarılmış referans genomlarla kıyaslayarak, elinizdeki genomdaki farklılıkları tespit ve analiz etmek.
- coverage (kapsam / derinlik)
Genom testleriyle ilgili bilmeniz gereken çok önemli bir kavram daha var: 'Coverage', yani 'kapsam' veya 'derinlik' kavramı... Testi yaparken size anlattığım gibi, genom bir bütün olarak okunmuyor, bir dolu parçaya bölünerek okunuyor ve o parçalar tekrar tekrar okunuyor. Dolayısıyla 3 milyar nükleotitin her biri, ortalamada birkaç kez okunabiliyor. İşte her bir nükletotitin ortalamada kaç kez okunduğuna 'coverage' diyoruz. Bu önemli, çünkü kapsam ne kadar çok olursa, hatalı okuma ihtimali o kadar düşüyor.
- sahtegen (pseudogen)
Bu kodun %2 kadarı sizin vücudunuzla ilgili bilgileri içeriyor, geri kalanı antik atalarınızdan kalma 'sahtegen' dediğimiz, evrimsel süreçte körelmiş genleri ya da protein üreten genlerinizin çalışmasını sağlayan düzenleyici kodları içeriyor.