3 Milyar Dolarlık İnsan Genomunu 200 Dolara Diziledim!

940 B görüntülenme05.02.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Video, bir bireyin tüm genomunun (anlatıcının kendi genomu) tam dizilenmesini (whole genome sequencing) DanteLabs servisinde yaptırma sürecini, kullanılan yöntemleri, tarihçesini, kapsama (coverage) kavramını ve elde edilebilecek bilgileri Türkçe olarak uygulamalı biçimde anlatıyor. Ayrıca insan genomu dizileme maliyetlerinin ve süresinin nasıl dramatik şekilde azaldığını, 2003 ve 2022 sürümlerinin farklarını ve örnekleme (kan vs tükürük) tercihlerini açıklıyor.

Terimler

  • genom

    Genom dediğimiz şey, her canlının vücudundaki her bir hücrenin çekirdeği içindeki genetik materyalin tamamına verdiğimiz isim. Mesela bizlerin vücudunda, üreme hücreleri veya kırmızı kan hücreleri gibi bazı özel hücreler haricinde, bütün hücrelerimizde 3 milyar nükleotitten oluşan bir kod bulunuyor. Bu kodun %2 kadarı sizin vücudunuzla ilgili bilgileri içeriyor, geri kalanı antik atalarınızdan kalma 'sahtegen' dediğimiz, evrimsel süreçte körelmiş genleri ya da protein üreten genlerinizin çalışmasını sağlayan düzenleyici kodları içeriyor. Ufak tefek farklar haricinde her bir hücrenizdeki genom aynı; ama o hücrenin içinde bulunduğu ortam, mesela komşularının hangi hücreler olduğu veya belli kimyasalların ortamda ne kadar bulunduğu gibi detaylar, genomun hangi kısmının, ne zaman okunacağını belirliyor. Böylece aynı genomdan kalp hücreleri de üretilebiliyor, sperm hücreleri de... Bunu, bir yemek kitabının farklı bölümlerini okuyup, oradaki komutları takip ederek, aynı malzemelerle farklı yemekler yapmak gibi düşünebilirsiniz.

  • genotipleme

    Hatta onu da dizilemiyorlar; sadece olması gerekenden farklı olabilecek, dolayısıyla belli özelliklerinizi açık edebilecek noktaları hızlıca tespit eden, 'genotipleme' denen bir yöntem uyguluyorlar.

  • Tam Genom Dizileme / genom dizileme

    Bir insanın genomunun (bu durumda benim genlerimin) sadece bir kısmını değil, TAMAMINI, baştan sona diziletip, neler öğrenebileceğimize bakacağız. Yani genom bir bütün olarak okunmuyor, bir dolu parçaya bölünerek okunuyor ve o parçalar tekrar tekrar okunuyor; sonrasında bunları istatistiki yöntemler ve gelişmiş bilgisayar programları yardımıyla hizalayıp referans genomlarla kıyaslayarak, elinizdeki genomdaki farklılıkları tespit ve analiz ediyorsunuz.

  • tükürük örneği

    Mesela genelde bu tür testlerde tükürük veriliyor; çünkü tükürük vermek kullanıcılar için hem daha kolay, hem daha az korkutucu, hem daha ucuz.

  • kan örneği

    Ama bugün yapacağımız Tam Genom Dizileme gibi çalışmalar çok fazla DNA'ya ihtiyaç duyduğu için tükürük yerine kan vermemiz gerekiyor; çünkü tükürüğe göre çok daha yoğun bir madde olan kandan çok daha fazla DNA elde etmek mümkün oluyor.

  • telomer

    Kromozomların telomer adlı uç bölgeleri gibi kendini çok sık tekrar eden kodların bulunduğu bölgeleri... (bu bölgeleri eski dizileme teknolojileriyle doğru bir şekilde okumak çok zordu).

  • sentromer

    Kromozom merkezinde bulunan sentromer gibi bölgeleri doğru bir şekilde okumak çok zordu.

  • Illumina Yeni Nesil Dizileme

    Günümüzde yaygın olarak kullanılan Illumina Yeni Nesil Dizileme gibi yöntemlerde, bir dizi kanal üzerine yerleştirilmiş nanometrik moleküller kullanılıyor. Bu moleküllere tutunabilecek karşıt moleküller, dizilenmek istenen DNA'nın uçlarına yerleştiriliyor. Tabii genomun tamamı tek seferde okunmuyor, on milyonlarca ufak parçaya bölünerek bu kanallarda çoğaltılıyor, dolayısıyla aynı kanal içinde bir dolu farklı DNA parçası bulunabiliyor; ama önemli değil. Son aşamada bunları bilgisayarlar ve istatistik biliminden yardım alarak zaten birleştireceğiz.

  • polimeraz

    Polimeraz isimli bir enzim sayesinde, bu dizinin, o kanala takılı moleküller üzerine inşa edilecek bir kopyası yapılıyor, sonrasında tutunmayan kopya parçalanıyor ve böylece kopyalanmak istenen DNA'nın, kanala tutunmuş ama zıt olan bir kopyası oluşuyor.

  • köprü (bridge)

    Şimdi, elimizde zıt bir kopya var. Orijinal kopyaya dönmek için, civarda bulunan ve DNA'nın diğer ucundaki molekülün yapışabileceği parçalara tutunması sağlanıyor. Böylece 'köprü' dediğimiz yapılar oluşuyor. O köprü boyunca var olan dizi tekrar kopyalanıp, sonrasında köprü bozulduğunda, hem orijinal kopyanın hem de zıttının kanala tutunmuş birer versiyonunu üretmiş oluyoruz.

  • nükleotit

    Önceden floresan olarak işaretlenmiş nükleotitleri, yani özel bir ışıkla uyarıldığında parlayan Adenin, Timin, Guanin ve Sitozin moleküllerini bu kanallara göndermek.

  • Adenin, Timin, Guanin, Sitozin

    Önceden floresan olarak işaretlenmiş nükleotitleri, yani özel bir ışıkla uyarıldığında parlayan Adenin, Timin, Guanin ve Sitozin moleküllerini ... Adeninler Timinlerle, Guaninler Sitozinlerle bağ kurmaya meyilli olduğu için, bu özel işaretlenmiş nükleotitleriniz, okumak istediğiniz DNA'ya bağlanmaya başlayacak.

  • floresan (işaretleme)

    Önceden floresan olarak işaretlenmiş nükleotitleri, yani özel bir ışıkla uyarıldığında parlayan Adenin, Timin, Guanin ve Sitozin moleküllerini bu kanallara göndermek. Siz de bir lazer yardımıyla bu 'önceden işaretlenmiş nükleotitleri' uyaracak olursanız, hassas sensörlerinizde şu tip bir ışık cümbüşü göreceksiniz.

  • referans genom

    Artık tek yapmanız gereken, bunları yine istatistiki yöntemler ve gelişmiş bilgisayar programları yardımıyla hizalamak ve daha önceden üretilen, daha yavaş ama isabetli yöntemlerle çıkarılmış referans genomlarla kıyaslayarak, elinizdeki genomdaki farklılıkları tespit ve analiz etmek.

  • coverage (kapsam / derinlik)

    Genom testleriyle ilgili bilmeniz gereken çok önemli bir kavram daha var: 'Coverage', yani 'kapsam' veya 'derinlik' kavramı... Testi yaparken size anlattığım gibi, genom bir bütün olarak okunmuyor, bir dolu parçaya bölünerek okunuyor ve o parçalar tekrar tekrar okunuyor. Dolayısıyla 3 milyar nükleotitin her biri, ortalamada birkaç kez okunabiliyor. İşte her bir nükletotitin ortalamada kaç kez okunduğuna 'coverage' diyoruz. Bu önemli, çünkü kapsam ne kadar çok olursa, hatalı okuma ihtimali o kadar düşüyor.

  • sahtegen (pseudogen)

    Bu kodun %2 kadarı sizin vücudunuzla ilgili bilgileri içeriyor, geri kalanı antik atalarınızdan kalma 'sahtegen' dediğimiz, evrimsel süreçte körelmiş genleri ya da protein üreten genlerinizin çalışmasını sağlayan düzenleyici kodları içeriyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Tüketici DNA testleri (ör. 23andMe vb.) tüm genomu diziler.

    Bu tür hizmetler genotipleme yapar; genomun yalnızca çok küçük, önceden seçilmiş bölgelerine bakarlar (yaklaşık 0.01 oranında), tüm baz dizisini okumazlar.

  • İnsan genomu 2003'te tamamen (telomerden-telomere) dizilendi.

    2003 çalışması insan genomunun büyük kısmını (~%92) diziledi; zorlu tekrarlı bölgeler (telomerler, sentromerler) ancak daha yeni teknolojilerle çözülebildi ve tam tamamlanma 2022'de gerçekleşti.

  • Tükürük örneği her zaman tam genom dizileme için yeterlidir ve tercih edilmelidir.

    Tükürük tüketiciler için kullanışlıdır ama tam genom dizileme için genellikle yeterli DNA sağlamaz; kan örneği daha yüksek DNA verimi sunar ve daha uygundur.

  • Dizileme yapıldığında her nükleotit yalnızca bir kez okunur ve bu yeterlidir.

    Okumalar birden fazla kez yapılır; 'coverage' önemlidir çünkü bir nükleotitin ortalama kaç kez okunduğu hata oranını belirler ve yüksek coverage (ör. 30x, 100x) güvenilirliği artırır.

  • Tam genom dizileme hem çok uzun süren hem de her zaman çok pahalı bir süreç olmaya devam etti.

    Teknolojinin üssel ilerlemesiyle maliyet ve süre dramatik şekilde azaldı: ilk projeler 13 yıl/3 milyar dolar iken bugün yüzler dolara ve makine koşusu bazında 1 güne indirilebiliyor; tabii lojistik ve analiz süreleri hâlâ haftalar alabiliyor.

Sorular

  • Gerçekte tüm genomu 199 dolara dizilediniz mi?

    Evet; videoda bahsedilen DanteLabs testiyle tam genom dizilemesi için 199 dolar ödenmiş ve sonuçlar gönderilen örnekten elde edilmiştir (testin kapsaması yaklaşık 30x).

  • İlk insan genomunun dizilenmesi ne kadar sürmüştü ve ne kadara mal olmuştu?

    İlk insan genomu projesi yaklaşık 13 yıl sürdü ve maliyeti yaklaşık 3 milyar dolar oldu, çok uluslu bir işbirliği gerektirdi.

  • 23andMe gibi şirketler gerçekten tüm genomu mu dizliyorlar?

    Hayır; bu firmalar genotipleme yapıyorlar, genomun yalnızca çok küçük bir kısmındaki belirli noktaları (yaklaşık 0.01 oranında) kontrol ediyorlar, tüm baz dizisini okumuyorlar.

  • Neden tükürük yerine kan örneği alınıyor?

    Tam genom dizileme için daha fazla DNA gerekir; kan, tükürüğe göre çok daha yoğun DNA sağlar, bu yüzden kan tercih edilir.

  • Coverage (kapsam) nedir ve neden önemli?

    Coverage, her bir nükleotitin ortalama kaç kez okunduğudur; ne kadar yüksekse okuma hatası ve yanlış çağrı olasılığı o kadar düşer (ör. 30x güvenilir, 100x nadir mutasyonlar için daha iyi).

  • İllümina tipi Yeni Nesil Dizileme (NGS) nasıl çalışır, özetle ne oluyor?

    Genom parçalanır, uçlarına adaptör konur, bir flow cell'e bağlanıp köprü amplifikasyonu ile yüzlerce kopya oluşturulur; floresan işaretli nükleotitlerle ardışık görüntüleme yapılarak bazlar okunur ve bilgisayarda birleştirilir.

  • İnsan genomu gerçekten 2003'te tamamen dizilenmiş miydi?

    2003'teki proje insan genomunun büyük kısmını (yaklaşık %92) diziledi ve protein kodlayan genlerin çoğunu kapsadığı için o dönem 'dizilendi' denildi; telomerden-telomere eksiksiz bitiş 2022'de sağlandı.

  • Tam genom dizileme ne kadar veri üretir?

    Kapsam ve yöntemlere bağlı; örneğin 100x kapsama sahip veriler yaklaşık birkaç yüz GB (videoda 100x için ~300 GB) üretebilir, daha düşük kapsama daha az veri demektir.

  • Dizileme sonuçlarını almak ne kadar sürer?

    Makinaya konulduğunda okuma bir gün sürebilir, ancak numunenin gönderilmesi, sıranın gelmesi ve ön/son işlemlerle birlikte tüm süreç genelde birkaç hafta (videoda ~6 hafta) sürebilir.

  • Daha yüksek coverage her zaman gerekli mi ve ne farkı var?

    Daha yüksek coverage hata oranını düşürür ve nadir varyantları tespit etmeyi kolaylaştırır; ama maliyet ve veri büyüklüğü artar (ör. 30x ile 100x arasında maliyet/benefit farkı vardır).

Ön Bilgiler

  • DNA'nın kimyasal yapısının temel bilgisi (nükleotitler, baz eşleşmesi)
  • Genom ve gen kavramlarının temel düzeyde anlaşılması
  • Temel hücre biyolojisi (hücre çekirdeği, hücre tipleri ve farklılaşma)
  • Temel moleküler biyoloji terimleri (gen ifadesi, protein kodlayan genler)
  • Temel istatistik / olasılık kavramları (okuma tekrarlarının hata azaltımı için önemini anlamak)
  • Temel bilgisayar bilimi/biyoinformatik fikirleri (hizalama, referans karşılaştırması)

Tarihsel Bağlam

  • İlk insan genomunun dizilenmesi — 13 yıl sürdü ve 3 milyar dolar harcandı
  • 2003: İnsan Genom Projesi tamamlandı; dizilenen genom yaklaşık %92 kapsıyordu
  • 1 Nisan 2022: İnsan genomunun telomerden-telomere eksiksiz dizilimi tamamlandı ve Science dergisinde yayınlandı
  • 1980'lerden beri genom dizileme teknolojilerinde hızlı gelişme
  • Son 20 yılda genom dizileme maliyetinin ~15 milyon kat düşmesi, dizileme süresinin ~4500 kat kısalması ve insan işgücünün binlerce kat azalması
  • Günümüzde (video zamanı): Tam bir insan genomunu ~199 dolara ve yaklaşık 1 günde dizilebilme
  • Günümüzde yaygın kullanılan Illumina yeni nesil dizileme yöntemlerinin kullanımına işaret edilmesi
  • 1980'ler
  • 2003
  • 1 Nisan 2022
  • Son 20 yıl
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Videonun sonuna kadar izleyicilerle birlikte bir sonraki videoda neler yapacağımızı belirlemek (gelecek içerik planlaması)

Biz, bugün, birebir aynı işi, sadece 199 dolara ve sadece 1 günde yapacağız ve eksiksiz bir insan genomundan neler öğrenebileceğimize bakacağız. Ve videonun sonlarına kadar kalırsanız, hep birlikte bir sonra neler yapabileceğimizi belirleyebiliriz. Hazırsanız, başlayalım!

Türkçe YouTube'da daha önce yapılmamış bir şeyi yapmak (insanın tüm genomunu dizilemek ve neler öğrenileceğini göstermek)

Bugün sizinle Türkçe YouTube'da hiç yapılmamış (ve hatta gördüğüm kadarıyla YouTube genelinde de epey az yapılmış) olan bir şeyi yapacağız. Bir insanın genomunun (bu durumda benim genlerimin) sadece bir kısmını değil, *TAMAMINI*, baştan sona diziletip, neler öğrenebileceğimize bakacağız. "Ne var canım, herkes yapmıyor mu bunu!" diyenler olduğunu duyar gibiyim: Hayır, herkes yapmıyor.

Bu videoda yapacağımız işin ne kadar sıradışı olduğunu anlatmak

Biz, bugün *TAMAMINI* dizileteceğiz. Hala ikna olmayanlar için, bu videoda yapacağımızın ne kadar sıradışı bir olay olduğunu şöyle anlatayım: İlk insan genomunun dizilenmesi tam 13 yıl sürdü ve 3 milyar dolar harcandı.

100x kapsama sahip başka bir genom dizileme testi yaptırmak ve sonuçlarını izleyicilerle paylaşmak

Eğer genom dizileme ilginizi çekiyorsa ve aynı zamanda Türkiye'de bu ilginin pekişmesine katkı sağlamak isterseniz, aşağıdaki Teşekkürler veya Katıl butonlarını kullanarak Evrim Ağacı'na destek olabilirsiniz. Benzer şekilde, videoyu etrafınızla paylaşarak daha çok izlenmesine de yardımcı olabilirsiniz. Şu yüzden diyorum: Bu videonun gelirini 1000 dolara ulaştırabilirsek, bu gelirin tamamını, 100x kapsama sahip diğer testi yaptırmakta ve sonuçları sizinle

Bilimin en uç noktalarında olan biteni, bu tür testler veya doğrudan çalışmanın yapıldığı yerlere giderek izleyicilere tanıtmak

Neler çıkacağını tahmin bile edemiyorum. Ama eğer hep beraber bunu başarabilirsek, bilimin en uç noktalarında olan biteni bu tür testler yardımıyla veya direkt olarak bu çalışmaların yapıldığı yerlere giderek sizlere tanıtmayı düşünüyorum. Bakalım başarabilecek miyiz...

100x kapsama sahip başka bir genetik testi yaptırmak ve test sonuçlarını izleyicilerle paylaşmak

Benzer şekilde, videoyu etrafınızla paylaşarak daha çok izlenmesine de yardımcı olabilirsiniz. Şu yüzden diyorum: Bu videonun gelirini 1000 dolara ulaştırabilirsek, bu gelirin tamamını, 100x kapsama sahip diğer testi yaptırmakta ve sonuçları sizinle paylaşmakta kullanmak istiyorum. Neler çıkacağını tahmin bile edemiyorum.

Birebir aynı işi bugün 199 dolara ve 1 günde yapmak; eksiksiz bir insan genomundan neler öğrenileceğini incelemek

İlk insan genomunun dizilenmesi tam 13 yıl sürdü ve 3 milyar dolar harcandı. Biz, bugün, birebir aynı işi, sadece 199 dolara ve sadece 1 günde yapacağız ve eksiksiz bir insan genomundan neler öğrenebileceğimize bakacağız. Ve videonun sonlarına kadar kalırsanız, hep birlikte bir sonra neler yapabileceğimizi belirleyebiliriz.

Bu videoda genomun tamamını (tam-genom dizileme) dizileteceğiz

Yani tükürük örneğinizi 23andMe'ye gönderdiğinizde, her bir hücrenizin içinde bulunan 3 milyar baz çiftinin sadece 10.000'de 1'ine bakılıyor! Biz, bugün *TAMAMINI* dizileteceğiz. Hala ikna olmayanlar için, bu videoda yapacağımızın ne kadar sıradışı bir olay olduğunu şöyle anlatayım: