Yaz Saati Uygulamasına GERİ DÖNMEMELİYİZ!

1,7 Mn görüntülenme03.11.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıYaz ve Kış Saati Uygulaması Nedir? Saatleri İleri ve Geri Almanın Faydaları ve Zararları Nelerdir?
Derinlemesine

Özet

Video, yaz saati (DST) uygulamasının tarihçesini, mantığını, fayda iddialarının bilimsel olarak çürütülüşünü ve sağlık, trafik, uluslararası koordinasyon gibi açılardan yol açtığı sorunları anlatıyor; çözüm olarak saatleri ileri-geri almak yerine sosyoekonomik düzenlemeler (ör. mesai/okul başlangıç saatlerinin değiştirilmesi, daha kısa çalışma süreleri) öneriyor. Sunucu, Türkiye bağlamına ilişkin tarihçe ve meridyen tercihlerine dair eleştiriler de yapıyor ve izleyicileri hangi talepleri savunmaları gerektiği konusunda yönlendiriyor.

Terimler

  • Yaz saati uygulaması

    Yaz saati ardındaki fikir aslında çok basit: Dünya'nın eksen eğikliği, yaz aylarında kuzey yarımkürenin, kış aylarında güney yarımkürenin 24 saat içinde aldığı gün ışığı süresini de artırıyor; tabii kış aylarında da azaltıyor. ... Yıl içindeki bu değişimi ... kullanabilmek istiyoruz. Bunun için de Mart gibi saatlerimizi ileri alıyoruz. ... En azından teoride mantık bu. (Genel olarak: yıl içinde gün ışığından daha çok faydalanmak amacıyla saatleri ilkbaharda ileri, sonbaharda geri alma uygulaması.)

  • Dünya'nın eksen eğikliği

    Dünya'nın eksen eğikliği, yaz aylarında kuzey yarımkürenin, kış aylarında güney yarımkürenin 24 saat içinde aldığı gün ışığı süresini de artırıyor; tabii kış aylarında da azaltıyor.

  • Gün ışığı süresi (gün içinde güneş aldığımız süre)

    Yıl içindeki bu değişimi (mesela Ankara için) bir grafiğe dökersek, ... Ocak'tan Aralık'a doğru gittikçe, yani grafikte soldan sağa doğru gittikçe gün doğumu çizgisi de gün batımı çizgisi de önce genişliyor, sonra her ikisi de daralıyor. Yani gün içinde güneş aldığımız süre artıyor.

  • Melatonin hormonu

    Uyku döngümüzü düzenleyen melatonin hormonunu salgısı, Güneş ışığı miktarına bağlı olarak belirleniyor.

  • Sirkadyen ritim

    Zamanı 1 saat ileri veya geri almak az buz bir şey değil, günün %4'üne karşılık gelen bir zamanı oynatmış oluyorsunuz. Bu da sirkadyen ritminizi sapıttırıyor. ... Sirkadyen ritim bozuklukları öyle 1 günde düzelmiyor.

  • İnsomni (uykusuzluk hastalığı)

    Bu hormonda yaşanacak bozulmalar insomni (yani uykusuzluk hastalığı) gibi psikolojik sorunlara ... neden olabiliyor.

  • Premenstrüal sendrom

    Bu hormonda yaşanacak bozulmalar ... premenstrüal sendrom gibi fizyolojik sorunlara ... neden olabiliyor.

  • Mevsime bağlı duygudurum bozukluğu

    Bu hormonda yaşanacak bozulmalar ... mevsime bağlı duygudurum bozukluğu gibi psikiyatrik sorunlara neden olabiliyor.

  • Meta-analiz

    2017 yılında yapılan bir meta-analiz, yaz saati uygulamasının faydalarını araştıran 44 akademik çalışmanın sonuçlarını bir arada değerlendirdi ve bu uygulamanın elektrik kazancına faydasının en fazla %0.3 civarında olduğunu belirledi.

  • Akkor lambalar

    20. yüzyılın ortasında akkor lambalar gibi verimsiz ampullerle aydınlatma, verimliliği %50'ye kadar düşebilen sobalarla ısıtma yapılıyordu, dolayısıyla elektrik sarfiyatı da yüksekti.

  • LED ışıklar

    Şimdi giderek artan verimliliğe sahip LED ışıkların ... olduğu 21. yüzyılda, saati değiştirerek faturalardan kısabileceğimiz iddiası çok abes.

  • Elektrikli ısıtıcılar

    Verimliliği %99'lara varabilen elektrikli ısıtcıların olduğu 21. yüzyılda, saati değiştirerek faturalardan kısabileceğimiz iddiası çok abes.

  • Enerji tasarrufu (yaz saati motivasyonu)

    Yapılan bilimsel araştırmalar, bu saat ayarlamasının ana motivasyonu olan 'enerji tasarrufu'nun gerçekleşmediğini gösteriyor.

  • Zaman farkı (şehirler arası saat farkı)

    Bahar aylarında, New York ile Londra arasında 5 saat, Londra ile Sydney arasında 11 saat fark oluyor. Ama bu şehirler saatlerini aynı anda ileri geri almıyorlar. ... Yani sadece 3 haftalık bir zaman dilimi içinde New York ile Londra arası zaman farkı önce 5 saat, sonra 4 saat, sonra 5 saat oluyor. Londra ile Sydney arası zaman farkı önce 11 saat, sonra 10 saat, sonra 9 saat oluyor.

  • Boylam / meridyen

    Türkiye'deki kış saati 30 derece doğu, yaz saati 45 derece doğu meridyenini kullanıyordu. 15 boylam, lise coğrafya derslerinden hatırlarsanız her boylam arası 4 dakika, yani 1 saat. İşte o 1 saat ileri 1 saat geri buradan geliyor.

  • Popülasyon merkezi

    2003 yılındaki bir analize göre ülkemizin popülasyon merkezinin Yozgat'ın güneyine denk geliyor olması. Popülasyon merkezi önemli, çünkü popülasyon ülke geneline eşit dağılmıyor. Olabildiğince çok kişiye faydalı olacak bir plan geliştirmek gerek.

  • Sabit saat uygulaması (kış saati / yaz saatine sabitleme)

    Normalde 30 derece doğu enlemi popülasyon merkezine çok daha yakın bir enlem. Dolayısıyla Türkiye, sabit saat uygulamasına geçtiğinde kış saatine göre sabitlemeliydi. Ama tuhaf bir kararla gidip yaz saatine sabitlenmiş oldu. Uzmanlar, eğer ki yaz saati kaldırılacaksa, yaz saatine sabitlemek yerine kış saatine sabitlemenin daha faydalı olduğunu belirtiyorlar.

  • Trafik kazaları ve saat değişimi ilişkisi

    Mesela saat değişiminin yarattığı uykusuzluk nedeniyle ölümlü trafik kazaları artıyor. 2017 yılında yapılan bir çalışmada, sırf saatlerin değiştirilmesinden kaynaklı ölümlerin sadece Amerika'da yılda 275 milyon dolar zarara mal olduğu gösterildi. Tabii ki her ülkede aynı etkiler olmayabilir, sonuçta trafik düzeni, kurallar, trafikteki araç sayısı, yol yapısı, genel sosyal sağlık gibi faktörler de bu sorunları etkiliyor. Mesela Amerika ve İngiltere'de her saat değişiminde trafik kazaları artıyor ama Finlandiya ve İsveç'te artmıyor.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Yaz saati uygulaması büyük ölçüde enerji tasarrufu sağlar.

    Çalışmalar, modern enerji kullanımında (LED, verimli ısıtma vs.) yaz saatinin tasarrufunun çok küçük veya ihmal edilebilir olduğunu, bazı çalışmalarda hiç tasarruf bulunmadığını gösteriyor.

  • Saatleri ileri/geri almak zararsız, sadece küçük bir formalite.

    Saat değişimi sirkadiyen ritmi bozar ve uyku bozuklukları, mevsime bağlı duygu durum bozuklukları, PMS ve kısa dönemde kalp krizi riskinde artış gibi gerçek sağlık etkilerine yol açar.

  • Yaz saati uygulaması herkese eşit fayda sağlar ve küresel olarak uygulanabilir.

    Uygulamanın etkileri enlemlere bağlıdır; ekvatoral ve kutup bölgesi yerleşimleri için ya anlamsızdır ya da farklı sonuçlar verir, dolayısıyla evrensel bir çözüm değildir.

  • Eğer ben etkilenmiyorsam saat değişikliği zararsızdır.

    Bireysel etkiler farklı olabilir ama nüfusun milyonlarcasında görülen küçük düzensizlikler bile trafik kazaları gibi toplu ve maliyetli sonuçlara neden olabilir; birey bazlı algı yanılgısı yanıltıcıdır.

  • Yaz saatinin tek veya en iyi yolu saatleri ileri/geri almaktır.

    Alternatif olarak sosyal düzen (okul/iş başlangıç saatleri veya çalışma süresi) meridyen ve nüfus dağılımına göre düzenlenerek saat değişikliğine gerek kalmadan sorunlar çözülebilir.

  • Yaz saati uygulaması suç oranlarını mutlaka azaltır.

    Araştırmalar çelişkili sonuçlar veriyor; bazı çalışmalar azalma gösterirken diğerleri ilişkiyi doğrulamıyor veya tersini gösteriyor, tek yönlü bir çıkarım yapmak hatalıdır.

  • Yaz saatinin uygulanması tarihsel olarak hep iyi niyetli ve bilimsel nedenlere dayanıyordu.

    Tarihsel kökenler arasında mizah (Franklin), böcek-avcılığı (Hudson) ve daha çok kişisel/rahat sebepler (Willett'in golf isteği) gibi farklı ve bazen gayri-ciddi motivasyonlar bulunur; son yaygınlaşma ise savaş ekonomilerine dayanır.

  • Türkiye sabit saate geçerken doğru kararı verdi (kalıcı yaz saati uygun seçimdir).

    Uzmanlar, eğer sabit saat seçilecekse kış saatinin (standart zaman) popülasyon merkezine daha yakın olduğu ve daha uygun olacağı görüşünde; dolayısıyla kalıcı yaz saati seçimi tartışmalıdır.

Sorular

  • Yaz saati uygulamasına geri dönmeli miyiz?

    Video, yaz saati uygulamasına geri dönülmemesi gerektiğini savunuyor; enerji tasarrufu çok sınırlı ve sağlık ile koordinasyon maliyetleri belirgin olduğu için geri dönüş önerilmiyor.

  • Yaz saati uygulamasının kökeni nereden geliyor?

    Fikrin temeli Benjamin Franklin'ın 1784'teki satirik makalesine kadar uzanır, 19. ve 20. yüzyılda Hudson ve Willett gibi kişiler tarafından ciddi öneriler haline getirildi ve I. Dünya Savaşı'nda Almanya tarafından yaygınlaştırıldı.

  • Yaz saati gerçekten enerji tasarrufu sağlıyor mu?

    Bilimsel kanıtlar bunun pratikte çok küçük veya ihmal edilebilir olduğunu gösteriyor; meta-analizler faydanın en fazla %0.3 civarı olduğunu veya hiç tasarruf olmadığını belirtiyor.

  • Saat değişikliği sağlığımızı etkiler mi?

    Evet; sirkadiyen ritmi bozduğu için uykusuzluk, duygudurum bozuklukları ve kısa dönemde kalp krizi riskinde artış gibi olumsuz etkiler bildiriliyor.

  • Yaz saati uluslararası koordinasyonu nasıl etkiliyor?

    Farklı ülkelerin farklı tarihlerde saat değiştirmesi uluslararası toplantı, seyahat ve dijital zamanlama açısından karışıklık ve maliyet yaratıyor.

  • Yaz saati suçu azaltır mı?

    Bununla ilgili araştırmalar çelişkili; bazı çalışmalar suç oranının düştüğünü iddia ederken, başka çalışmalar ışık ve suç arasında net bir ilişki bulamıyor.

  • Yaz saati tüm coğrafyalarda aynı şekilde işe yarar mı?

    Hayır; ekvatoral bölgelerde gün uzunluğu sabit olduğu için anlamsızdır, kutup bölgelerinde ise gündüz/gece döngüleri çok farklı olduğundan etkisi sınırlı veya tutarsızdır.

  • Karanlıkta okula ve işe gitme sorununu çözmenin başka yolları var mı?

    Evet; okul ve iş başlangıç saatlerini nüfus merkezine göre düzenlemek veya çalışma saatlerini kısaltmak gibi politikalarla karanlıkta yolculuk sorunu yaz-saati değişiklikleri olmadan çözülebilir.

  • Küresel olarak yaz saati kaldırılmaya mı gidiliyor?

    Avrupa Parlamentosu 2019'da uygulamayı sonlandırma yönünde oy kullandı ama uygulama politik ve pratik engeller yüzünden gecikti; genel trend bazı bölgelerde uygulamadan vazgeçme yönünde.

  • Türkiye'nin sabit saate geçişindeki sorun nedir?

    Türkiye kalıcı saat olarak yaz saatini seçti; uzmanlar sabit zaman seçilecekse kış saatinin (standart zaman) daha uygun olacağını söylüyorlar çünkü ülkenin popülasyon merkezine daha yakın.

Ön Bilgiler

  • Dünya'nın eksen eğikliği ve mevsimlerin temel mekanizması
  • Gün doğumu/gün batımı kavramları ve saat zamanlaması
  • Boylam/meridyen kavramı ve her boylam farkının yaklaşık 4 dakika zaman farkına denk geldiğini bilmek
  • Sirkadyen ritim ve melatonin hakkında temel biyolojik bilgi
  • Meta-analiz ve istatistiksel çalışma türleri hakkında temel anlayış
  • Temel enerji tüketimi ve aydınlatma teknolojileri (akkor ampul, LED) farkları
  • Sosyal politika ve çalışma saatleri hakkında temel bilgi (işgünü, mesai düzeni)

Tarihsel Bağlam

  • 1784 - Benjamin Franklin'in Paris Journal'a gönderdiği satirik makale ve yaz aylarında erken kalkarak mum tasarrufu hesaplaması
  • 1895 - Böcekbilimci ve astronom George Hudson'ın Wellington Felsefe Cemiyeti'ne saatleri her bahar 2 saat geri almayı önerdiği makale
  • 1907 - William Willett'in yaz saati fikirini İngiliz hükümetine sunması ve kademeli 20 dakikalık geçiş önerisi
  • 1908 - Kanada Ontario Port Arthur kentinin yaz aylarında saatleri geri alan ilk şehir olması
  • 30 Nisan 1916 - Alman İmparatorluğu'nun imparatorluk genelinde yaz saati uygulamasını başlatması
  • I. Dünya Savaşı 1914-1918 - Yaz saati uygulamasının yayılmasında etkili olması
  • II. Dünya Savaşı 1939-1945 - Yaz saati uygulamasının yayılmasında etkili olması
  • 1970'ler Enerji Krizi - Yaz saati uygulamasının popülerleşmesine katkısı
  • 2017 - Yaz saati uygulamasının elektrik tasarrufunu inceleyen 44 çalışmanın meta-analizi ve maksimum yaklaşık yüzde 0.3 fayda bulgusu
  • 2017 - Saat değişimlerinin neden olduğu ölümlerin sadece Amerika'da yılda 275 milyon dolar zarara yol açtığını gösteren çalışma
  • 2021 - Sinan Küfeoğlu ve ekibinin Türkiye için saat değişiminin enerji tasarrufu sağlamadığını bulduğu analiz
  • 2019 - Avrupa Parlamentosu'nun yaz saati uygulamasını tamamen sonlandırma yönünde oy kullanması
  • Brexit - Avrupa Parlamentosu karar sürecini etkileyen olay
  • COVID-19 pandemisi - Avrupa Parlamentosu karar sürecini etkileyen olay
  • Ukrayna krizi - Avrupa Parlamentosu karar sürecini etkileyen olay
  • 2003 - Türkiye popülasyon merkezine ilişkin analiz sonucu ve Yozgat merkezli referans kullanımı
  • Türkiye'nin sabit saat uygulamasına geçmesi ve yaz saatine sabitlenmesi politik kararı
  • Araştırma bulgusu - Saat değişimlerinin ardından sonraki 3-4 hafta içinde kalp krizi riskinde yaklaşık yüzde 10 artış
  • Araştırma bulguları - Saat değişimleri sonrası trafik kazalarında artış ve bu etkinin ülkelere göre farklılık göstermesi
  • Araştırma bulguları - Yaz saatinin suç oranları, spor katılımı ve kültürel sektörler üzerindeki karşıt ve çelişkili etkileri
  • İnsanlığın evrimsel tarihi
  • 18. Yüzyıl
  • 19. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl ortası
  • 21. Yüzyıl
  • 1970'ler
  • 2010'lar
  • 1. Tip Medeniyet kavramı

Kişiler

  • Benjamin Franklin

    1784'te Paris Jurnali'ne gönderdiği hiciv niteliğindeki makaleyle yaz saati fikrine atıf yapılan kişi

  • George Hudson

    1895'te Wellington Felsefe Cemiyeti'ne saatleri bahar başında 2 saat geri alma önerisini sunan kişi

  • William Willett

    1907'de yaz saati fikrini hükümete sunan ve yaz saati kampanyasını yürüten kişi

  • Sinan Küfeoğlu

    2021'de Türkiye için yapılan analizde saat değişiminin enerji tasarrufuna katkısı olmadığını gösteren çalışmanın yürütücülerinden biri

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Bunu yapmak ekonomiyi alt üst eder mi? İşgünü/çalışma sürelerindeki değişikliğin ekonomik etkilerini ve üretkenlik sonuçlarını ayrı bir videoda incelemek.

İşte kritik nokta da bu: Bunu yapmak, ekonomiyi alt üst eder, sonumuzu getirir miydi dersiniz? Bu da bir başka videonun konusu olacak; ama şimdiden spoiler vereyim: Hayır, bunu rahatlıkla yapabiliriz! Hatta tam tersine, bazı çalışmalara göre bu daha kısa çalışma süreleri, ülke genelinde üretkenliği ve üretimi artırabilir bile!