- Sahtebilim
Mesela çeşitli maddeleri birbiriyle karıştırarak kurşunu altına çevirmeye çalışan simya neden bir "sahtebilim" olarak görülüyor da, ondan doğan "kimya" bir bilim olarak görülüyor? Hadi diyelim buna bir cevap verdik, simya veya astroloji gibi sahtebilimler, bilimin metodolojisini takip etmedikleri, buna ayak diredikleri ve ne zaman bilimin metotları ile sınansalar sonucun hep hüsran olduğunu gördüğümüz için bunlara sahtebilim diyoruz.
- Simya
Çeşitli maddeleri birbiriyle karıştırarak kurşunu altına çevirmeye çalışan simya.
- Kimya
Simyadan doğan ve bilim olarak görülen disiplin (transkript içinde simyanın karşısında 'kimya' bilim olarak anılmaktadır).
- Pareidolia
Belirsiz bir şekli gördüğünüzde, beyniniz 20 milisaniye içinde onu bir yüz olarak ayırt edebiliyor. O şey bir yüz olmasa bile! Buna pareidolia diyoruz ve bulutlarda tavşanlar görmenizin, domateste veya inekte kutsal işaretler gördüğünü sanmanızın nedeni bu. Beyin, anlamsız bir veriyi anlamlandırıp, kategorilendirip, bir sonraki işe geçiyor.
- Sosyal Kimlik Teorisi
Sosyal Kimlik Teorisi adı verilen bir teoriye göre insanlar, en anlamsız nedenlerle gruplaştıkları anda bile "Biz" ve "Onlar" diye düşünmeye başlıyorlar. "Biz" olarak gördüklerini (ki buna bilimde "iç grup" diyoruz) yüceltiyorlar, kendilerinin bir uzantısı olarak görüyorlar. Sonuçta birçok insan kendilerini iyi veya ahlaklı gibi pozitif şekillerde görürler. Kendilerini ait gördükleri grupları da böyle değerlendiriyorlar, çünkü yoksa o grupta işleri ne, değil mi? Öte yandan "onlar" olarak gördüklerini, yani "dış grubu" silip atıyorlar, dışlıyorlar, aşağılıyorlar.
- İç grup
"Biz" olarak gördüklerini (ki buna bilimde "iç grup" diyoruz) yüceltiyorlar, kendilerinin bir uzantısı olarak görüyorlar. Sonuçta birçok insan kendilerini iyi veya ahlaklı gibi pozitif şekillerde görürler. Kendilerini ait gördükleri grupları da böyle değerlendiriyorlar, çünkü yoksa o grupta işleri ne, değil mi?
- Dış grup
"Onlar" olarak gördüklerini, yani "dış grubu" silip atıyorlar, dışlıyorlar, aşağılıyorlar. Çünkü eğer o kişiler dışlanmayacak bir kişi veya grupta olsalardı, "biz" kategorisine ait olurlardı ve değillerse, "biz" olmayı hak etmiyor olmalılar.
- Kabilecilik / Tribalizm
Bu davranışa genel olarak "kabilecilik", yani "tribalizm" diyoruz ve insan tribalizmi, öyle çok derin anlamlı gruplara ihtiyaç duymuyor. Akıl almaz düzeyde bayağı kategoriler kullanabiliyor. Dolayısıyla bu kadar basit bir şekilde ayrışan insanların inşa ettikleri yapıların da ayrımcılık ve gruplarla bezenmiş olması şaşırtıcı değil.
- Abartıcılar / Azımsayıcılar
Ekranda kısa bir süreliğine bir grup nokta gösterildiğinde bazı insanlar bu noktaların sayısını yüksek tahmin etmeye meyilliler. Onlara "abartıcılar" diyoruz. Kimi insansa bu sayıyı düşük tahmin etmeye meyilliler. Onlara da "azımsayıcılar" diyoruz. Araştırmacılar katılımcılara sayı ve gruplar konusunda yalan söylediler ve hiçbir ek anlam yüklemeden katılımcılar kendi gruplarını övmeye ve diğerini yermeye başladılar.
- İç grup övücülük
İnsanların kendi gruplarını öven davranış; deneylerde, bir kişi abartıcıysa daha önce hiç tanımadığı ve hakkında başka hiçbir şey bilmediği abartıcı diğer kişilere daha çok para vermeyi seçiyordu.
- Dış grup yericilik
Dış grubu aşağılayan davranış; deneylerde, abartıcılar azımsayıcılara daha az para veriyor, hatta onların parasını azaltmaya çalışıyordu.
- Dehşet Yönetim Kuramı
Dehşet Yönetim Kuramı ile ilgili videoda, kendimizi ve grubumuzu yüceltme dürtüsünün kaynağının ölüm olabileceğini ele almıştık. Ölüm hatırlatılan kişiler, çok hızlı bir şekilde aidiyet duygusunu pekiştiren gruplara sarılıyorlar.
- Empati (deney bağlamında)
Yapılan bir çalışmada, birbirini iç grup ve dış grup olarak görülen kişilere elektrik şoku verildi. Eğer şoku yiyen iç gruptansa, kişiler onlarla daha fazla empati kurdular. Dış gruptansa, daha az önemsediler. Bu, beyin görüntüleri ile de doğrulandı.
- Oksitosin
Oksitosin hormonunu ele alalım. Ne işe yaradığını bilen herkesin favori hormonlarından biri bu. Çünkü anne-bebek bağını güçlendirir, eşler arası bağlılığı ve sadakati artırır, grup içi kohezyonu yani birlikteliği pekiştirir, bireylerin birbirine daha ılımlı ve anlayışlı yaklaşmasını sağlar ve daha bir dolu "güzel" şey... Ama oksitosinin nasıl çalıştığına daha dikkatli bakarsanız, bu muhteşem tanımın bir anda tuzla buz olduğunu görürsünüz: Oksitosin, bu olumlu şeyleri sadece "biz" olarak gördüğümüz ve algıladığımız kişilere karşı pekiştiriyor. Eğer bir kişiyi veya unsuru "onlar", yani dış grup olarak görüyorsak, oksitosin seviyelerimiz arttıkça onlara karşı saldırganlaşıyoruz.
- Tramvay problemi
Yapılan bir çalışmada, Hollandalılara tipik bir tramvay problemi soruldu. Raylara 5 kişi bağlanmış ve siz rayları değiştirecek bir kolun başında duruyorsunuz. Eğer kolu çekmezseniz, tren 5 kişiyi öldürecek. Kolu çekerseniz, tren yön değiştirecek ve 5 kişi kurtulacak ama bu defa 1 kişi ölecek. Bu soru, felsefenin temel sorularından birisi... Araştırmacılar bu kişilere o kolu çektiklerinde ölecek 1 kişinin ismini söylediler. Bu isim ya Flemenkçe bir isimdi ya da Hollandalılar arasında ırkçılığın yaygın olduğu iki gruptan birine aitti: Almanlar veya Müslümanlar. O 1 kişinin ismi verildiğinde, katılımcıların tercihleri değişmedi... Ama sonra bu öğrencilerin bir kısmına oksitosin verildi, bir kısmına plasebo verildi. Oksitosin alanlar, eğer kolu çektiklerinde ölecek kişi Hollandalı ise, kolu çekmemeye, dolayısıyla o Hollandalıyı kurtarmaya daha meyilli hale geldiler. Eğer o 1 kişinin adı Almanca veya Arapça bir isimse, kolu daha fazla çekmeye meyilli hale geldiler.
- Plasebo
Plasebo verildi, yani o gruba değişim yaratacak hiçbir şey verilmedi (kontrol grubu olarak kullanıldı).
- Süreğenlik
Evren'de neredeyse hiçbir şey kusursuz bir şekilde kategorilendirilmiş değil, hemen her şey süreğen bir yapıda. Ama beynimiz bu süreğenliği kabullenemiyor. İllâ bir şeyleri bir kategoriye yerleştirme ihtiyacı hissediyoruz.
- Kutuplaşma / Polarizasyon
Gruplar arası ortak noktalar ne kadar az ise, farklı zevkler arasında ne kadar az örtüşme var ise, o kadar polarize ve saldırgan oluyoruz. Çünkü iki kişi belki politik olarak aynı görüşte olmayabilir ama film zevkleri örtüşebilir... Ama ne zaman ki politika, müzik, film, sanat, spor, bilim, din ve benzeri grup karakteristikleri bir bütün olarak ayrışır ... işte o zaman medeniyete diyalog ve mantık değil, tribalistik dürtüler hükmetmeye başlar.
- Bilişsel önyargılar
İnsan beynini saran bilişsel önyargılar burada devreye giriyor. Atalarımız "biz" ve "onlar" ayrımını keyfî olarak yapmıyorlardı. Kendilerini her an tehdit edebilecek kabileleri veya türleri "dış grup" olarak görüp, onlardan kaçınıyor veya onları öldürmeye çalışıyorlardı. Günümüzde artık bu tür bir "anlık tehdit" altında olmamamıza rağmen, birilerini "onlar" kategorisinde gördüğümüz anda, tehlikeli, adaletsiz, berbat, pis, kötü, aşağılık olarak nitelendirmeye de meyilliyiz.