Sosyal Kimlik: Dostunuzu ve Düşmanınızı Neye Göre Seçiyorsunuz?

412 B görüntülenme25.07.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıAyna Benlik Teorisi Nedir?
Derinlemesine

Özet

Video, insanların çevrelerindeki karmaşık gerçekliği kategorilere ayırma eğilimini ve bunun sosyal hayatta nasıl “biz” ve “onlar” ayrımına, tribalizme ve ötekileştirmeye yol açtığını açıklıyor. Evrimsel, bilişsel ve nörobiyolojik nedenleri (pareidolia, sosyal kimlik teorisi, oksitosin etkisi vb.) örnek deneylerle anlatarak bu eğilimlerin nasıl manipüle edildiğini ve kültür/medeniyet yoluyla nasıl dizginlenebileceğini tartışıyor.

Terimler

  • Sahtebilim

    Mesela çeşitli maddeleri birbiriyle karıştırarak kurşunu altına çevirmeye çalışan simya neden bir "sahtebilim" olarak görülüyor da, ondan doğan "kimya" bir bilim olarak görülüyor? Hadi diyelim buna bir cevap verdik, simya veya astroloji gibi sahtebilimler, bilimin metodolojisini takip etmedikleri, buna ayak diredikleri ve ne zaman bilimin metotları ile sınansalar sonucun hep hüsran olduğunu gördüğümüz için bunlara sahtebilim diyoruz.

  • Simya

    Çeşitli maddeleri birbiriyle karıştırarak kurşunu altına çevirmeye çalışan simya.

  • Kimya

    Simyadan doğan ve bilim olarak görülen disiplin (transkript içinde simyanın karşısında 'kimya' bilim olarak anılmaktadır).

  • Pareidolia

    Belirsiz bir şekli gördüğünüzde, beyniniz 20 milisaniye içinde onu bir yüz olarak ayırt edebiliyor. O şey bir yüz olmasa bile! Buna pareidolia diyoruz ve bulutlarda tavşanlar görmenizin, domateste veya inekte kutsal işaretler gördüğünü sanmanızın nedeni bu. Beyin, anlamsız bir veriyi anlamlandırıp, kategorilendirip, bir sonraki işe geçiyor.

  • Sosyal Kimlik Teorisi

    Sosyal Kimlik Teorisi adı verilen bir teoriye göre insanlar, en anlamsız nedenlerle gruplaştıkları anda bile "Biz" ve "Onlar" diye düşünmeye başlıyorlar. "Biz" olarak gördüklerini (ki buna bilimde "iç grup" diyoruz) yüceltiyorlar, kendilerinin bir uzantısı olarak görüyorlar. Sonuçta birçok insan kendilerini iyi veya ahlaklı gibi pozitif şekillerde görürler. Kendilerini ait gördükleri grupları da böyle değerlendiriyorlar, çünkü yoksa o grupta işleri ne, değil mi? Öte yandan "onlar" olarak gördüklerini, yani "dış grubu" silip atıyorlar, dışlıyorlar, aşağılıyorlar.

  • İç grup

    "Biz" olarak gördüklerini (ki buna bilimde "iç grup" diyoruz) yüceltiyorlar, kendilerinin bir uzantısı olarak görüyorlar. Sonuçta birçok insan kendilerini iyi veya ahlaklı gibi pozitif şekillerde görürler. Kendilerini ait gördükleri grupları da böyle değerlendiriyorlar, çünkü yoksa o grupta işleri ne, değil mi?

  • Dış grup

    "Onlar" olarak gördüklerini, yani "dış grubu" silip atıyorlar, dışlıyorlar, aşağılıyorlar. Çünkü eğer o kişiler dışlanmayacak bir kişi veya grupta olsalardı, "biz" kategorisine ait olurlardı ve değillerse, "biz" olmayı hak etmiyor olmalılar.

  • Kabilecilik / Tribalizm

    Bu davranışa genel olarak "kabilecilik", yani "tribalizm" diyoruz ve insan tribalizmi, öyle çok derin anlamlı gruplara ihtiyaç duymuyor. Akıl almaz düzeyde bayağı kategoriler kullanabiliyor. Dolayısıyla bu kadar basit bir şekilde ayrışan insanların inşa ettikleri yapıların da ayrımcılık ve gruplarla bezenmiş olması şaşırtıcı değil.

  • Abartıcılar / Azımsayıcılar

    Ekranda kısa bir süreliğine bir grup nokta gösterildiğinde bazı insanlar bu noktaların sayısını yüksek tahmin etmeye meyilliler. Onlara "abartıcılar" diyoruz. Kimi insansa bu sayıyı düşük tahmin etmeye meyilliler. Onlara da "azımsayıcılar" diyoruz. Araştırmacılar katılımcılara sayı ve gruplar konusunda yalan söylediler ve hiçbir ek anlam yüklemeden katılımcılar kendi gruplarını övmeye ve diğerini yermeye başladılar.

  • İç grup övücülük

    İnsanların kendi gruplarını öven davranış; deneylerde, bir kişi abartıcıysa daha önce hiç tanımadığı ve hakkında başka hiçbir şey bilmediği abartıcı diğer kişilere daha çok para vermeyi seçiyordu.

  • Dış grup yericilik

    Dış grubu aşağılayan davranış; deneylerde, abartıcılar azımsayıcılara daha az para veriyor, hatta onların parasını azaltmaya çalışıyordu.

  • Dehşet Yönetim Kuramı

    Dehşet Yönetim Kuramı ile ilgili videoda, kendimizi ve grubumuzu yüceltme dürtüsünün kaynağının ölüm olabileceğini ele almıştık. Ölüm hatırlatılan kişiler, çok hızlı bir şekilde aidiyet duygusunu pekiştiren gruplara sarılıyorlar.

  • Empati (deney bağlamında)

    Yapılan bir çalışmada, birbirini iç grup ve dış grup olarak görülen kişilere elektrik şoku verildi. Eğer şoku yiyen iç gruptansa, kişiler onlarla daha fazla empati kurdular. Dış gruptansa, daha az önemsediler. Bu, beyin görüntüleri ile de doğrulandı.

  • Oksitosin

    Oksitosin hormonunu ele alalım. Ne işe yaradığını bilen herkesin favori hormonlarından biri bu. Çünkü anne-bebek bağını güçlendirir, eşler arası bağlılığı ve sadakati artırır, grup içi kohezyonu yani birlikteliği pekiştirir, bireylerin birbirine daha ılımlı ve anlayışlı yaklaşmasını sağlar ve daha bir dolu "güzel" şey... Ama oksitosinin nasıl çalıştığına daha dikkatli bakarsanız, bu muhteşem tanımın bir anda tuzla buz olduğunu görürsünüz: Oksitosin, bu olumlu şeyleri sadece "biz" olarak gördüğümüz ve algıladığımız kişilere karşı pekiştiriyor. Eğer bir kişiyi veya unsuru "onlar", yani dış grup olarak görüyorsak, oksitosin seviyelerimiz arttıkça onlara karşı saldırganlaşıyoruz.

  • Tramvay problemi

    Yapılan bir çalışmada, Hollandalılara tipik bir tramvay problemi soruldu. Raylara 5 kişi bağlanmış ve siz rayları değiştirecek bir kolun başında duruyorsunuz. Eğer kolu çekmezseniz, tren 5 kişiyi öldürecek. Kolu çekerseniz, tren yön değiştirecek ve 5 kişi kurtulacak ama bu defa 1 kişi ölecek. Bu soru, felsefenin temel sorularından birisi... Araştırmacılar bu kişilere o kolu çektiklerinde ölecek 1 kişinin ismini söylediler. Bu isim ya Flemenkçe bir isimdi ya da Hollandalılar arasında ırkçılığın yaygın olduğu iki gruptan birine aitti: Almanlar veya Müslümanlar. O 1 kişinin ismi verildiğinde, katılımcıların tercihleri değişmedi... Ama sonra bu öğrencilerin bir kısmına oksitosin verildi, bir kısmına plasebo verildi. Oksitosin alanlar, eğer kolu çektiklerinde ölecek kişi Hollandalı ise, kolu çekmemeye, dolayısıyla o Hollandalıyı kurtarmaya daha meyilli hale geldiler. Eğer o 1 kişinin adı Almanca veya Arapça bir isimse, kolu daha fazla çekmeye meyilli hale geldiler.

  • Plasebo

    Plasebo verildi, yani o gruba değişim yaratacak hiçbir şey verilmedi (kontrol grubu olarak kullanıldı).

  • Süreğenlik

    Evren'de neredeyse hiçbir şey kusursuz bir şekilde kategorilendirilmiş değil, hemen her şey süreğen bir yapıda. Ama beynimiz bu süreğenliği kabullenemiyor. İllâ bir şeyleri bir kategoriye yerleştirme ihtiyacı hissediyoruz.

  • Kutuplaşma / Polarizasyon

    Gruplar arası ortak noktalar ne kadar az ise, farklı zevkler arasında ne kadar az örtüşme var ise, o kadar polarize ve saldırgan oluyoruz. Çünkü iki kişi belki politik olarak aynı görüşte olmayabilir ama film zevkleri örtüşebilir... Ama ne zaman ki politika, müzik, film, sanat, spor, bilim, din ve benzeri grup karakteristikleri bir bütün olarak ayrışır ... işte o zaman medeniyete diyalog ve mantık değil, tribalistik dürtüler hükmetmeye başlar.

  • Bilişsel önyargılar

    İnsan beynini saran bilişsel önyargılar burada devreye giriyor. Atalarımız "biz" ve "onlar" ayrımını keyfî olarak yapmıyorlardı. Kendilerini her an tehdit edebilecek kabileleri veya türleri "dış grup" olarak görüp, onlardan kaçınıyor veya onları öldürmeye çalışıyorlardı. Günümüzde artık bu tür bir "anlık tehdit" altında olmamamıza rağmen, birilerini "onlar" kategorisinde gördüğümüz anda, tehlikeli, adaletsiz, berbat, pis, kötü, aşağılık olarak nitelendirmeye de meyilliyiz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Simya veya benzeri uygulamalar sadece tarihsel bir aşama; kimya gerçek bilimdir ve simya tamamen anlamsızdır.

    Fark, simya ile kimya arasında değil; bilim ile sahtebilim arasındaki metodolojik farklardadır: bilimin test edilebilirlik, tekrarlanabilirlik ve metodolojik tutarlılık gibi kriterleri vardır.

  • Yetişkinlik gibi sınırlar biyolojik olarak nettir (örneğin 18. yaşta bir değişim olur).

    Çoğu sınır (18 yaş vb.) kültürel ve hukuksaldır; biyolojik olarak aniden bir değişim gerçekleşmez, bu tür kategoriler çoğunlukla keyfidir.

  • 'İlk' kategorileri (ilk insan, ilk canlı vb.) bilimsel olarak geçerlidir ve net sınırlar vardır.

    Çoğu evrimsel ve doğal süreç süreğendir; bu yüzden 'ilk' tarzı kesin sınırlar bilimsel olarak genellikle geçerli değildir.

  • İnsanlar ancak anlamlı, derin farklılıklara göre gruplaşır ve önyargı geliştirir.

    Minimal grup deneyleri gösteriyor ki insanlar çok anlamsız, rastgele ayrımlarda bile hızla iç grup kayırması ve dış grup küçümsemesi geliştirebilir.

  • Oksitosin her zaman ve herkese karşı prososyal davranışı artırır (evrensel 'sevgi hormonu').

    Oksitosin etkisi seçicidir: iç grup üyelerine karşı prososyal davranışı artırırken, dış grupla ilişkide daha ötekileştirici/sergileyici davranışları güçlendirebilir.

  • Biyolojimiz bizi kaçınılmaz olarak kötü, ayrımcı veya manipüle edilebilir kılar; bu yüzden herhangi bir ahlaki düzenleme boştur.

    Biyolojik eğilimler olsa da kültür, medeniyet ve bilinçli üst düzey bilişsel süreçlerle bu eğilimler dizginlenebilir ve toplumsal normlarla yönetilebilir.

  • Doğada sadece bencillik ve vahşet vardır; işbirliği ve cömertlik azınlık ya da yapaydır.

    Doğada ve evrimsel süreçlerde işbirliği ve cömertlik de yaygındır ve matematiksel modellerle avantajları kanıtlanmıştır; bencillik tek gerçek değil.

  • İsim verildiğinde (etnik/ulusal isim gibi) insanların etik tercihleri otomatik olarak değişir.

    Deneyde isim verilmesi tek başına seçimleri değiştirmedi; ancak oksitosin gibi biyolojik faktörlerle etkileşim olduğunda isim/kimlik etkisi ortaya çıktı.

  • Güvenilirlik algısı objektif, yüzlerdeki 'güven' hissi rasyonel ve bilinçli temellere dayanır.

    Güvenilirlik algısı kısmen yüz benzerliğine dayalı otomatik önyargılardan etkilenir; insanlar kendilerine daha çok benzeyen yüzleri daha güvenilir bulma eğilimindedir.

  • Tribalizm sadece ilkel veya tarihsel bir kalıntıdır ve modern toplumlarda anlamlı değildir.

    Tribalistik eğilimler modern toplumda da güçlüdür; günümüz bağlamlarında keyfi gruplar halinde ortaya çıkıp politik ve sosyal sorunlara yol açabilirler.

Sorular

  • Sosyal kimlik: Dostunuzu ve düşmanınızı neye göre seçiyorsunuz?

    İnsanlar genellikle 'biz' ve 'onlar' ayrımını psikolojik olarak otomatik yapar; bu ayrım bazen dil, din, millet gibi köklü faktörlere; bazen ise tamamen keyfi veya rastgele kriterlere dayanır.

  • Bilim nerede biter, sahtebilim nerede başlar?

    Sahtebilim genellikle bilimin metodolojisini takip etmez ve test edilebilirliği, tekrarlanabilirliği yoktur; bilim ise yöntemsel testler ve sınamalara dayanır.

  • Ne zaman çocuktan yetişkine geçiyoruz (örneğin 18 yaş sınırı)?

    Bu tür eşikler çoğunlukla kültürel ve hukuksaldır; biyolojik olarak 18'de aniden yetişkinleşme olmaz, sınırların çoğu keyfidir.

  • Neden insan beyni kategorize etmeye bu kadar eğilimli?

    Kategorileştirme bilgi işleme yükünü azaltır ve hızlı hayatta kalma kararları için avantaj sağlar; belirsizliği hızla anlamlı hale getirme evrimsel bir eğilimdir.

  • Minimal grup deneyleri ne gösteriyor?

    Çok anlamsız veya rastgele gruplaşmalar bile katılımcıların iç gruplarını kayırmalarına ve dış grubu küçümsemelerine yol açar; önyargı için derin anlamlı nedenler gerekmez.

  • Oksitosin hormonunun sosyal davranışlar üzerindeki rolü nedir?

    Oksitosin iç gruba yönelik empati, bağlılık ve işbirliğini güçlendirir ama aynı zamanda dış gruba karşı daha saldırgan veya ayrımcı tepkileri artırabilir.

  • Biyolojimiz bizi kaçınılmaz olarak kötü veya ayrımcı mı yapar?

    Hayır; biyoloji bazı eğilimler verir ama kültür, eğitim ve üst bilişsel süreçlerle bu eğilimler dizginlenebilir ve daha adil sistemler kurulabilir.

  • Tribalizmi azaltmanın yolları nelerdir?

    Dış grupla etkileşim, işbirliği, ortak amaçlar ve dayanışma ortamları tribalistik duyguları yumuşatır ve ayrışmayı azaltır.

  • İnsanlar neden kendilerine benzeyen yüzleri daha güvenilir buluyor?

    Çocukluktan itibaren benzer yüzleri tanıma eğilimi gelişir; bu tanıma, benzer görünen yüzleri daha güvenilir olarak sınıflandırmaya yol açar.

  • Politik/kültürel farklılıklar tüm sosyal ayrışmayı artırır mı?

    Evet; politika, din, spor, sanat gibi alanlarda özelliklerin tümüyle gruplaşması durumunda örtüşme azalır ve kutuplaşma ile saldırganlık artar.

Ön Bilgiler

  • Temel psikoloji bilgisi (sosyal kimlik, önyargı kavramları)
  • Biyoloji/evolüsyonel düşünceye giriş
  • Nörobilim ve hormonların (özellikle oksitosin) genel işlevleri hakkında temel fikir
  • Etik felsefeye (trolley problem gibi düşünce deneylerine) aşinalık faydalıdır
  • Deneysel yöntem ve temel istatistik kavramlarına dair temel anlayış
  • Kavramsal analiz (kategorileştirme, süreğenlik vs. kesikli sınıflandırma) hakkında temel kavrayış

Tarihsel Bağlam

  • Simya ile kimyanın ayrışması; simyanın 'sahtebilim' olarak değerlendirilişi ve modern kimyanın gelişimi
  • Rastgele gruplandırma deneyi - 'abartıcılar' ve 'azımsayıcılar' minimal grup paradigması (nokta sayısı deneyi)
  • Elektrik şoku deneyi - iç grup/dış grup ayrımının empatiyi etkilemesi; beyin görüntüleriyle doğrulama
  • Oksitosin ve tramvay problemi deneyi (Hollanda) - oksitosin verildiğinde, kurbanın etnik/ulusal kimliğine göre kararların değişmesi
  • Yüz harmanlama çalışması - ortalama Japon ve İsrailli yüzlerinin kademeli harmanlanması ve katılımcıların kendilerine benzeyen yüzleri daha güvenilir bulması
  • Göçmenler ve mültecilerin evrensel dış grup örneği olarak tarihsel/sosyopolitik dışlanma eğilimi
  • Ülkelerin diğer ülkelerin kaynaklarını alma eğilimine atıf (tarihsel olarak işgal/sömürme örneklerine referans)
  • Binlerce yıl önce - kabileler halinde yaşayan atalarımız
  • Tarih boyunca - genel referans
  • Medeniyetlerin inşa edilmesi - medeniyetlerin ortaya çıkışı
  • Simya dönemi - simya ve astroloji gibi tarihsel uygulamalar
  • Kimya'nın ortaya çıkışı (simyadan türeyen bilim olarak anılması)
  • İlklerin kavramsal tartışması - 'ilk insan', 'ilk kedi', 'ilk çam ağacı', 'ilk canlı' örnekleri
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

İzleyicileri videodaki deneye dahil etmek / ekrandaki deneyi uygulamak

Bunu yapmak için, zarif bir gruplama yolu buldular. Şimdi sizi bu deneye dahil edeceğim. Ekranda kısa bir süreliğine bir grup nokta göreceksiniz.

Tramvay problemi / felsefenin temel soruları: ileride kapsamlı bir inceleme videosu

Eğer kolu çekmezseniz, tren 5 kişiyi öldürecek. Kolu çekerseniz, tren yön değiştirecek ve 5 kişi kurtulacak ama bu defa 1 kişi ölecek. Bu soru, felsefenin temel sorularından birisi ve kapsamlı bir incelemesini yapacağız ileride, bunu kaçırmak

Felsefenin temel sorularından biri olan tren problemi (trolley problemi) hakkında kapsamlı bir inceleme

Kolu çekerseniz, tren yön değiştirecek ve 5 kişi kurtulacak ama bu defa 1 kişi ölecek. Bu soru, felsefenin temel sorularından birisi ve kapsamlı bir incelemesini yapacağız ileride, bunu kaçırmak istemezseniz bildirimleri açmayı unutmayın. Bunu öğrencilere bu şekilde sorduğunuzda, benimsedikleri felsefeye bağlı olarak kolu çekmeye veya çekmemeye karar verebilirler.

Bu videoda "sosyal kimlik"lerin neye göre yaratıldığını öğrenmek/ele almak

Dehşet Yönetim Kuramı ile ilgili videoda, kendimizi ve grubumuzu yüceltme dürtüsünün kaynağının ölüm olabileceğini ele almıştık. Şimdiyse, bu "sosyal kimlik"lerin neye göre yaratıldığını öğreneceğiz. Aranızda insanların birbirini dil veya millete göre ayırmasını "mantıklı" bulanlar olacaktır.