Regl: Kadınlar Neden Adet Görür?

1,7 Mn görüntülenme01.08.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıMcClintock Etkisi Nedir? Birlikte Yaşayan Kadınların Adet Döngülerinin Feromonlar Nedeniyle Senkronize Olduğu Doğru mu?
Derinlemesine

Özet

Video, insanlarda adet görmenin (regl/menstrüasyon) ne olduğu, diğer hayvanlarla karşılaştırılması, insan plasentasının ve endometriyumunun özellikleri ile bunların evrimsel sonuçlarını açıklar. Ana argüman: İnsanların hemokoryal plasentası ve anne-fetüs çıkar çatışması, düzenli olarak endometriyumun atılmasını (adet) evrimleştirmiştir.

Terimler

  • Adet / Regl / Menstrüasyon

    Öncelikle bunu çözerek başlayalım: Bu kalıpların üçü de aynı anlama geliyor: Arapçada "âdat", "tekrarlanan veya geri gelen şey, alışkanlık" demek. Fransızcada "regle", "kural, düzen" demek. Latincede "mensis", "ay" demek, "menstruus" da "aylık döngü" demek. Hepsi, insan dişilerinin çoğu durumda her ay 1 kez rahimlerinin endometriyum denen özel bir tabakasını vajinal yolla atmasına verdiğimiz isimler.

  • Endometriyum (endometriyal doku)

    Rahim içerisinde kalın bir endometriyal doku bulunur. Bunun içinde incecik kan damarları vardır. Endometriyum, rahme yeni yerleşmiş bir embriyoya temel kan kaynağını sağlar. Reglin en belirgin özelliği, adet sırasında kadınların rahminde kanla beslenen endometriyum tabakası yırtıldığı için vücut dışına kan akıyor olması.

  • Aleni adet / Açık adet

    Bizde görülen adet türüne "aleni adet" ya da "açık adet" diyoruz. Reglin en belirgin özelliği, adet sırasında kadınların rahminde kanla beslenen endometriyum tabakası yırtıldığı için vücut dışına kan akıyor olması. Yarasalar, fil fareleri ve dikenli fareler aleni adet görürler, yani bizim gibi kan akıtırlar.

  • Gizli / Örtülü / Kapalı adet

    Vücudun içindeki dokular endometriyum tabakasını parçalıyor ve emerek yok ediyor. Buna da "gizli, örtülü veya kapalı adet" diyoruz.

  • Plasenta

    Birçok memelide plasenta, ana rahmindeki fetüsün bir parçasıdır ve rahimdeki kan damarlarıyla bebek arasındaki köprüyü oluşturur. Böylece yavruya besin taşır.

  • Hemokoryal plasenta

    Primatlar ve fareler de dahil olmak üzere sadece birkaç memeli hayvanda "hemokoryal plasenta" denen yapı evrimleşmiştir. Primatlar arasında insanınkiyse, en acayip olanı. Gelişen ve büyüyen plasenta, bu katman içinde bir gedik açar, damarları duvarların arasını yırtarak girer ve bu damarlar yeni oluşan, aç embriyoya bağlanarak onu beslemeye başlar. Yeni büyüyen fetüs, annenin kan kaynaklarına doğrudan ve hiçbir kesintisi bulunmayan bir bağlantı kurar.

  • Döllenmiş yumurta / Zigot

    Döllenmiş yumurta yani zigot için son derece ölümcül bir ortama sahiptir ve sadece en uyumlu, en arzulanan özelliklere sahip embriyolar bu ortamda hayatta kalabilir!

  • Hemoraji

    Plasenta bir kere yerine oturdu mu, anne sadece hormonlarının kontrolünü yitirmekle kalmaz, aynı zamanda plasenta koparken hemoraji, yani iç kanama riskiyle karşı karşıya gelir.

  • Kızışma dönemindeki kanama (köpeklerdeki durum)

    Köpeklerdeki kanama aleni adet sayılmıyor; çünkü kanamanın nedeni rahim duvarının parçalanması değil, kızışma dönemindeki köpeğin vajinal duvarındaki kılcal damarların çatlayarak kanamaya neden olması.

  • Genomik iz

    Buna rağmen, erkek spermiyle taşınan bazı genler, "genomik iz" denen bir süreç sonucunda, fetüsün bağlı olduğu plasentayı aktive edebilir. Bu genler, tamamiyle fetüsün çıkarlarının yanında ve hatta doğum süreci tamamen engellenmediği müddetçe, gerekirse annenin çıkarlarının tamamen karşısındadır. Bu genlerin sağladığı şey basittir: Yavruyu hayatta tut, gerekirse anne ölsün.

  • Anne ve fetüsün evrimsel çıkar çatışması

    Anne ve yavrularının, birbirinden farklı evrimsel çıkarları var. Hatta sanılanın aksine, insan bebekleri arasındaki genetik rekabet, evrimsel süreçte gördüğümüz rekabetin en vahşi olanlarından birisi. Hangi memeli türünden olursa olsun bir dişi, hayatta kalan her yavrusuna yaklaşık olarak eşit miktarda kaynak ayırmak ister. Evrimsel olarak bunu yapacak şekilde özelleşmiştir. Öte yandan fetüs, ne yapıp edip hayatta kalacak şekilde evrimleşmiştir... Bu yüzden, anneden "ne koparabilirse almak" zorundadır.

  • Adet döngüsü (menstrüasyon mekanizması olarak uyarlanmış adaptasyon)

    Bu sorunu çözen evrimsel adaptasyon, endometriyuma kanın kesilmesinden bile çılgın: Her ay gerçekleşen ovülasyon sonrası, endometriyumun yüzeyinin tamamı, içinde ne var ne yoksa sökülüp vücut dışına kanla beraber atılıyor! Ve işte, karşınızda meşhur adet döngüsü! Her şey, en iyi embriyoyu seçebilmek için!

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Hamilelik tamamen güzel, anne tek başına fedakârlık yapar ve gebelik sadece olumlu deneyimlerden oluşur.

    Hamilelik birçok fedakârlık içerse de aynı zamanda bulantı, yorgunluk, ağrılar, metabolik ve hatta ölüm riski taşıyan komplikasyonlar gibi ciddi bedeller içerir.

  • Plasenta anneden tamamen ayrı, pasif bir organ ya da sadece anneye ait bir yapı gibidir.

    İnsan plasentası çok invazivdir; fetüs plasentası annenin dokularına girer, damarları yırtar ve fetüs anne üzerinde hormonal manipülasyon yapabilir.

  • Köpeklerdeki vajinal kanama, insanlar gibi adet görme belirtisidir.

    Köpeklerdeki kanama, rahim duvarının parçalanmasından değil vajinal duvarındaki kılcal damarların kızışma sırasında çatlamasından kaynaklanır ve menstrüasyon sayılmaz.

  • Menstrüasyon sadece insanlara özgüdür.

    Menstrüasyon başka memelilerde de görülür; ancak türler arasında biçimi (aleni vs gizli), sıklığı ve dışa kanama derecesi büyük farklılıklar gösterir.

  • Endometriyum embriyonun rahatça tutunup büyüyeceği 'konforlu' bir yataktır.

    Endometriyum başlangıçta embriyo için zorlu, selektif bir ortamdır; anne vücudu tutunmayı zorlaştırarak kalitesiz embriyoların azalmasını sağlar.

  • Anne ve fetüs çıkarları tamamen aynıdır ve işbirliği içindedirler.

    Anne ve fetüs arasında evrimsel düzeyde çıkar çatışması vardır; fetüs kendi kaynaklarını maksimize etmeye çalışırken anne kaynakları dengeli dağıtmak ister.

  • Plasenta sadece besin taşır ve zararsızdır.

    Plasenta aynı zamanda hormon salgılayarak annede değişikliklere yol açar, annedeki sistemleri manipüle edebilir ve bu etkileşimler preeklampsi, gebelik diyabeti gibi patolojilerle ilişkili olabilir.

  • Tüm memeliler aylık döngüler halinde adet görürler.

    Döngü süreleri türe göre çok değişir; bazı türlerde ayda bir olurken bazı türlerde haftalık, günlük veya çok daha seyrek döngüler vardır.

  • Menstrüasyonun varlığı rastgele ya da gereksiz bir özelliktir; evrim daha iyi alternatifler üretirdi.

    Evrim kusursuz çözümler üretmez; menstrüasyon, invaziv plasentanın ve fetüs-manipülasyonunun getirdiği sorunlara karşı uygulanabilir bir evrimsel çözüm olarak ortaya çıkmıştır.

  • Modern kadınlar tarihsel olarak aynı sayıda adet görmüşlerdir.

    Tarihsel/vahşi yaşam koşullarında kadınlar ömür boyunca çok daha az adet görüyordu (yaklaşık 36–50 kez); modern yaşamda adet sayısı artmıştır ve bunun nedenleri tam olarak bilinmemektedir.

Sorular

  • Kadınlar neden adet görür?

    Adet, insanlarda invaziv bir plasentanın ortaya çıkardığı anne–fetüs çıkar çatışmasını yönetmek için geliştirilmiş bir kalite kontrolü ve kaynak tasarrufu mekanizmasıdır; endometriyum periyodik olarak sökülüp atılarak sadece sağlam embriyoların rahme tutunması sağlanır.

  • Regl, adet ve menstrüasyon aynı şey mi?

    Evet; bu üç terim eşanlamlı kullanılabilir ve hepsi rahmin endometriyum tabakasının periyodik olarak atılmasını ifade eder.

  • Hangi hayvanlar adet görür?

    Adet farklı türlerde görülür: bazı primatlar (insan, şempanze) aleni adet gösterir; birçok memeli gizli adet yapar (kedi, at, fil, sıçan, domuz); bazı yarasalar ve dikenli fareler gibi türler de aleni adet gösterebilir.

  • Köpeklerdeki kanama regl midir?

    Hayır; köpeklerdeki kanama 'adet' değildir çünkü kanama rahim duvarının parçalanmasından değil, kızışma sırasında vajinal duvardaki kılcal damarların çatlamasından kaynaklanır.

  • İnsanlarda neden diğer türlerden daha fazla kanama oluyor?

    İnsanların çok invaziv (hemokoryal) plasentası ve kalın endometriumu nedeniyle tutunma, sökülme ve kanama daha belirgindir; bu da daha fazla kan kaybına yol açar.

  • Hemokoryal plasenta nedir ve neden önemli?

    Hemokoryal plasenta, plasentanın annenin kan damarlarına doğrudan nüfuz ederek kesintisiz bir kan-bağlantısı kurduğu türdür; bu fetüse güçlü besin erişimi sağlar ama annenin sağlığını risk altına sokabilecek invaziv etkilere sebep olur.

  • Endometriyumun rolü nedir?

    Endometriyum hem embriyoya besin sağlayabilecek bir ortam sunar hem de başlangıçta zorlu bir yüzey olarak işlev görüp yalnızca kaliteli embriyoların tutunmasını sağlayarak seleksiyon yapar; döllenme olmadığında veya embriyo uygunsuzsa sökülür.

  • Annenin ve fetüsün çıkarları aynı mı?

    Hayır; anne genelde kaynaklarını dengeli şekilde dağıtmak isterken fetüs kendi hayatta kalmasını maksimize etmeye evrimleşmiştir, bu yüzden genetik düzeyde çıkar çatışması vardır.

  • Menstrüasyonun evrimsel nedeni başka çözümler varken neden var?

    Evrim mükemmel çözümler oluşturmaz; fetüslerin ve plasentanın geliştirdiği manipülasyonlara karşı en uygulanabilir çözüm, endometriumu periyodik olarak uzaklaştırarak gereksiz yatırımı engellemek olmuş olabilir.

  • Günümüzde kadınlar daha mı sık adet görüyor, eskiden kaç kere adet görürlerdi?

    Evet; vahşi/historik yaşamda kadınlar ömür boyunca yaklaşık 36–50 kez adet görürken, modern yaşamda adet sayısı belirgin şekilde artmıştır ve bunun nedenleri tam olarak bilinmemektedir.

Ön Bilgiler

  • Temel hücre ve doku biyolojisi bilgisi
  • İnsan üreme anatomisi (rahim, yumurtalık, endometriyum vb.)
  • Temel hormonlar ve endokrin sistem bilgisi
  • Temel evrimsel biyoloji ve doğal seçilim kavramları
  • Plasenta ve gebelik fizyolojisi hakkında giriş düzeyi bilgi
  • Türler arası karşılaştırmalı anatomik/fizyolojik kavramlara aşinalık

Tarihsel Bağlam

  • Hemokoryal plasentanın evrimi, bazı memelilerde ortaya çıkan ve primatlarda insanınkilerin en aşırı olduğu plasenta türünün evrimleşmesi
  • Aleni adet gelişimi, insanlarda ve şempanzelerde görülen dışa kanamalı adet türünün evrimsel ortaya çıkışı
  • Gizli veya örtülü adet evrimi, bazı memelilerde endometriyumun içte parçalanıp emilmesi şeklindeki adet türünün evrimi
  • Endometriyumun aylık olarak sökülüp vücut dışına atılması adaptasyonu, embriyo kalitesini seçmek için evrimleşmiş adet döngüsünün ortaya çıkışı
  • Genomik izlenim ve paternal genlerin plasentayı aktive etmesi, fetüs lehine kaynak talebini artıran evrimsel mekanizmaların gelişmesi
  • Anne ile fetüs arasındaki evrimsel çıkar çatışmasının gebelik komplikasyonlarına yol açması, dış gebelik, gebelik diyabeti, hipertansiyon ve pre-eklampsi gibi sorunların evrimsel kökeni olarak tanımlanması
  • Modern yaşamda kadınların yaşam boyunca daha sık adet görmesi olgusu ve vahşi hayatta ömür boyu yaklaşık 36 ila 50 adet görülmesi bilgisi
  • İnsanlık tarihi
  • Canlılık tarihi
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Terminoloji kullanımı: 'adet', 'regl' ve 'menstrüasyon' terimlerinin eş anlamlı olarak kullanılacağı açıklaması

Hepsi, insan dişilerinin çoğu durumda her ay 1 kez rahimlerinin endometriyum denen özel bir tabakasını vajinal yolla atmasına verdiğimiz isimler. Bu videoda hepsini eş anlamlı olarak kullanacağım, siz favori sözcüğünüzü yerleştirebilirsiniz. Reglin en belirgin özelliği, adet sırasında kadınların rahminde kanla beslenen endometriyum tabakası yırtıldığı için vücut dışına kan akıyor olması.

Adet görme (menstrüasyon) konusu hakkında anlatım

Size bugün yine insanlık tarihinin en tabulaştırılmış ama canlılık tarihinin en baş döndüren olaylarından birini anlatacağım: Adet görme. Regl olma mı demeliydim? Yoksa menstrüasyon mu?

Menstrüasyonda önemli mekanizma: embriyonun tutunduğu endometriyum tabakasının atılması (açıklama/inceleme yapılacağı vaat ediliyor)

Köpek sahipleri hemen köpekleri soracak, onu da aradan çıkaralım: Köpeklerdeki kanama aleni adet sayılmıyor; çünkü kanamanın nedeni rahim duvarının parçalanması değil, kızışma dönemindeki köpeğin vajinal duvarındaki kılcal damarların çatlayarak kanamaya neden olması. Az sonra göreceğimiz gibi menstrüasyonda önemli olan, embriyonun tutunduğu endometriyum tabakasının atılması. Hayvanlar Alemi'ni daha yakından tanıdıkça daha fazla adet gören tür ve regl çeşidi keşfedebiliriz ama bildiğimiz bir şey var: Her hayvanın adet döngüsü farklı, yani hepsi "aylık döngüler" halinde değil: