- aşı
Hastalığa neden olan patojenin yüzeyinde yer alan proteinleri veya parçaları, kılıfın tamamını mesela vücuda bir şekilde enjekte ederek verilen yöntem. Bu enjeksiyon sayesinde o bölgede savunma tepkisi oluşur; o yabancı madde hasta edebilecek yapıya sahip değildir (ya tek başına işe yaramayan yüzey proteini ya da içindeki genler alınmış ya da zayıflatılmış bir virüs/bakteri). Savunma sistemi bunu tanıyıp bağışıklık tepkisi üretir; böylece ileride gerçek patojenle karşılaşıldığında vücut hemen tepki gösterir ve hastalığı önler veya çok daha hafif geçirirsiniz.
- mRNA aşıları (mesajcı RNA aşıları)
Yeni nesil aşılar; proteinleri veya virüs kılıfını doğrudan aşıya koymak yerine, proteinleri kodlayan mesajcı RNA (mRNA) üretilip hücrelere verilir. Hücreler bu mRNA'yı ribozomlarda okur, ilgili virüse ait proteinleri üretir; bu proteinler yabancı olarak algılanıp savunma tepkisi oluşur ve bağışıklık kazanılır. mRNA stabil değil, kısa sürede işini yapıp parçalanır; bu yüzden aşılar genellikle yağ kılıfı içinde verilir ve düşük sıcaklıklarda saklanmaları gerekir.
- patojen
Halk arasında genellikle mikrop olarak bilinen, mikroskobik organizmalar yoluyla edinilen hastalıklara sebep olan etmenler. Bunlar birçok farklı şey olabiliyor; mantarlar da dahil olmak üzere ama genellikle mikrobik hastalıklardan söz ederken iki temel suçlu vardır: virüsler ve bakteriler.
- mikrop
Mikroskobik organizma demektir; yani gözle görülemeyecek kadar küçük organizmalar.
- virüs
Canlı olmayan ama canlılığın eşiğinde olan varlıklar; genel olarak cansız olarak kategorize edilirler. Hayatını sürdürmekten veya ölmekten söz ederken zorluk yaratır çünkü bağımsız bir aktivite sürdürmezler; kendi başlarına yaşamazlar, hücrelere girdiklerinde çoğalırlar. Kontrolsüz bir şekilde bölünme/çoğalma ve vücutta birikimleri ile organ fonksiyonlarını bozarak hastalığa ve ölüme yol açabilirler.
- bakteri
Mikrobik organizmalardan biri; kontrolsüz bölünme bir problem olabilir. Normalde yaşantılarını sürdürürken bazı atıklar (toksinler) üretirler ve bu atıklar bizi hastalıklara itiyor. Ayrıca kontrolsüz bölünmeleri sonucu vücuda zarar verebilirler.
- toksin
Bakteriler gibi bazı mikroorganizmaların yaşantıları sırasında ürettikleri atıklar veya zararlı kimyasallar; bu atıklar/zehirler vücutta problemlere yol açıp hastalıklara neden olabilir.
- semptom
Vücudunuzda doğru gitmeyen bir şeyler olduğunu gösteren anomaliler. Bir patojen vücutta yeterince çoğaldığında belli bir eşiği aşıldığında semptomlar belirmeye başlar; semptomların sayısı ve şiddeti zaman içinde artış gösterebilir.
- bağışıklık tepkisi / savunma hücreleri
Vücudun bir patojenle karşılaşması halinde yaptığı şey: Savunma hücreleri patojen parçalarını tanıyacak maddeler üretir. Bu maddeler tespit edildiğinde savunma sistemi devreye girer ve patojeni yok edebilecek hücreleri/işlevleri aktive eder. Böylece patojenin sayısı kontrol altına alınır ve semptomlar azaltılır veya ortadan kalkar.
- karantina / izolasyon
Hastalığın yayılmasını önlemek için insanların birbirleriyle temasını azaltma yöntemi. İki insan birbirinden ayrıştırılırsa ve bunlardan birisi hastaysa, diğerinin bu kişi nedeniyle hasta olması imkânsızdır. Bu bulaş yollarını kırmak salgının büyümesini engeller; maske kullanımıyla birlikte uygulandığında güçlü bir araçtır.
- maske
Solunum yoluyla bulaşan hastalıklarda solunum yolunu kapatacak, karşı tarafa havanın ulaşmasını engelleyecek bir araç. Ağızdan çıkan havanın karşı tarafa ulaşmasına engel olduğu için salgının bulaşma ihtimalini azaltır.
- test, takip ve izolasyon (epidemiyolojik altın kurallar)
Bir hastalığın kontrol altına alınabilmesinin temel yöntemleri: 1) Test ederek ne kadarının hasta olduğunu tespit etmek, 2) bu kişileri izole etmek/karantinaya almak ve kimlere bulaştırdıklarını takip etmek (kiminle temas ettiklerini tespit etmek), 3) genel olarak izolasyon/isolation uygulamak. Bu üçü birlikte uygulandığında salgın yönetiminde başarılı olunur.
- asemptomatik
Hiçbir semptom belirtmeksizin hastalığı geçiren kişiler. Cawwot 19 örneğinde vakaların yaklaşık yüzde 20-30 civarı, kimi durumlarda yüzde 30 civarı asemptomatik geçirebiliyor; bu yüzden semptom göstermeyenleri rastgele tespit etmedikçe yakalamak zor olur.
- vaka ölüm oranı (case fatality rate)
Tespit edilen vakalar içinde ne kadarının öldüğünü gösteren oran. Örnek: Diyelim ki yüz kişi tespit ettiniz ve bu yüz kişiden üç tanesi öldü; vaka ölüm oranı yüzde üç olur.
- enfeksiyon ölüm oranı (infection fatality rate)
Gerçekte enfekte olmuş (tespit edilsin ya da edilmesin) tüm kişiler arasında ölenlerin oranı. Eğer tespit edilmemiş çok sayıda hasta varsa enfeksiyon ölüm oranı vaka ölüm oranından daha düşüktür; örnek verilen senaryoda 1000 kişide 3 kişi ölmüşse enfeksiyon ölüm oranı binde 3 olur. Cawwot 19 için konuşulan değerde vaka ölüm oranı yüzde 2-3 iken enfeksiyon ölüm oranı binde 7 civarı olarak örneklendirildi.
- sürü bağışıklığı (herd immunity)
Popülasyonun yeterli bir kısmı bağışıklık kazandığında (hastalığı geçirerek veya aşı ile) hastalığın daha fazla yayılmasının durması; aşı olmayan doğal yolla sürü bağışıklığına ulaşmak çok tehlikeli çünkü yüksek sayıda insanda ciddi hastalık ve ölüm anlamına gelebilir. Bu hastalık için sürü bağışıklığının yaklaşık yüzde 65-70 civarında hesaplandığı, yüzde 90'lara yaklaşılınca yayılmanın büyük ölçüde durduğu anlatıldı.
- biyolojinin merkezi dogması (central dogma)
Genetik bilginin akışı: DNA → RNA → protein. Konuşmada bu prensip hatırlatıldı; RNA'nın protein ürettiği, DNA'nın RNA ürettiği ve bunun genel bilgi akışı olduğu vurgulandı. İstisnalar (retrovirüsler gibi) olduğu da belirtildi.
- retrovirüs
Merkezi dogmadaki genel akışın istisnası olarak anılan virüs tipi; normalde DNA→RNA→protein akışı varken retrovirüsler RNA'dan DNA'ya doğru bir süreç gösterebilirler. Konuşmada merkezi dogmadaki istisna örneği olarak verildi.
- yağ kılıfı / lipid kapsül
mRNA'yı stabil halde hücrelere ulaştırmak için kullanılan taşıyıcı; mRNA'nın stabil olması zordur, bu yüzden aşılar vücuda verilirken bir yağ kılıfı içinde verilir; dağılıp işini gördükten sonra parçalanır ve yok olur.
- klinik deney fazları (faz 1, faz 2, faz 3)
Bilimin aşı/ilaç güvenilirliğini test etme aşamaları: Faz 1'de küçük bir gruba (ve kontrol grubu/plasebo) verilir; sonra faz 2'de daha geniş bir gruba (birkaç yüz kişi) ve yine kontrol grupları ile değerlendirilir; faz 3'te binlerce, onbinlerce kişiye verilir ve etkinlik/yan etki istatistiksel olarak değerlendirilir. Hayvan deneyleri faz 1'den önce yapılır. Kör çift kör deneyler ve bağımsız komitelerin değerlendirmeleri gibi güvenlik mekanizmaları vardır; faz 3 başarılıysa aşı güvenli kabul edilir.
- plasebo (placebo)
Kontrol grubu için verilen, gerçek ilaç/aşı yerine kullanılan etkisiz madde; deneylerde plasebo alan ve almadığını katılımcıların ve araştırmacıların bilmemesi beklenir (çift kör) ve sonuçlar buna göre kıyaslanır.
- otoimmün hastalık
Bağışıklık sisteminin kendi vücuduna saldırdığı durumlar; aşıların böyle bir etkiye neden olup olmayacağı deneylerde izlenen yan etkiler arasındadır ve istatistiksel olarak anlamlı bir şekilde görülürse yan etki olarak raporlanır.
- Paracelsus ilkesi (dozun önemi)
Her kimyasalın yan etkisi olduğu, zehir ile ilacı ayıran şeyin dozu olduğu prensibi. Konuşmada örnek olarak suyun belli bir dozda öldürebileceği, arsenikin belli bir dozun altında zarar vermeyebileceği ve bunun ilaçlarda/aşılarda da geçerli olduğu vurgulandı.
- Cawwot 19
Konuşmada kullanılan COVID-19 hastalığı terimi; solunum yoluyla bulaşan, gripten daha bulaşıcı ve daha ölümcül bir hastalık olarak tanımlandı. Konuşmada 'şimdiden bir buçuk milyondan fazla insanın ölümüyle sonuçlanmış' ve 'tespit edebildiğimiz vakalar içinde vaka ölüm oranı yüzde 2-3 civarı; enfekte olmuş tüm kişiler arasında enfeksiyon ölüm oranı binde 7 civarı' gibi sayısal değerlendirmeler verildi. Hastalığın salğında kontrol edilmezse milyonlarca ölüme yol açabilecek çok tehlikeli bir hastalık olduğu belirtildi.