Aşı Olmalı mısınız? Ve Neden? Tüm Bunları Neden Yaşıyoruz?

458 B görüntülenme10.12.2020
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıBağışıklık Türleri Nelerdir? Doğal ve Kazanılmış Bağışıklık Nasıl Ayrılır?
Derinlemesine

Özet

Video, COVID-19 aşılarının gerekliliğini ve mantığını epidemiyoloji, mikrobiyoloji ve bağışıklık sistemi temelinde anlatarak izleyicinin kendi kararını bilimsel veriler ışığında verebilmesini amaçlıyor. Hastalıkların nasıl oluştuğu, salgın kontrol yöntemleri (maske, karantina, test), vaka/enfeksiyon ölüm oranları, sürü bağışıklığı, mRNA aşılarının çalışma prensibi, güvenlik ve klinik denemeler gibi pek çok konuyu kapsamlı fakat anlaşılır şekilde özetliyor.

Terimler

  • aşı

    Hastalığa neden olan patojenin yüzeyinde yer alan proteinleri veya parçaları, kılıfın tamamını mesela vücuda bir şekilde enjekte ederek verilen yöntem. Bu enjeksiyon sayesinde o bölgede savunma tepkisi oluşur; o yabancı madde hasta edebilecek yapıya sahip değildir (ya tek başına işe yaramayan yüzey proteini ya da içindeki genler alınmış ya da zayıflatılmış bir virüs/bakteri). Savunma sistemi bunu tanıyıp bağışıklık tepkisi üretir; böylece ileride gerçek patojenle karşılaşıldığında vücut hemen tepki gösterir ve hastalığı önler veya çok daha hafif geçirirsiniz.

  • mRNA aşıları (mesajcı RNA aşıları)

    Yeni nesil aşılar; proteinleri veya virüs kılıfını doğrudan aşıya koymak yerine, proteinleri kodlayan mesajcı RNA (mRNA) üretilip hücrelere verilir. Hücreler bu mRNA'yı ribozomlarda okur, ilgili virüse ait proteinleri üretir; bu proteinler yabancı olarak algılanıp savunma tepkisi oluşur ve bağışıklık kazanılır. mRNA stabil değil, kısa sürede işini yapıp parçalanır; bu yüzden aşılar genellikle yağ kılıfı içinde verilir ve düşük sıcaklıklarda saklanmaları gerekir.

  • patojen

    Halk arasında genellikle mikrop olarak bilinen, mikroskobik organizmalar yoluyla edinilen hastalıklara sebep olan etmenler. Bunlar birçok farklı şey olabiliyor; mantarlar da dahil olmak üzere ama genellikle mikrobik hastalıklardan söz ederken iki temel suçlu vardır: virüsler ve bakteriler.

  • mikrop

    Mikroskobik organizma demektir; yani gözle görülemeyecek kadar küçük organizmalar.

  • virüs

    Canlı olmayan ama canlılığın eşiğinde olan varlıklar; genel olarak cansız olarak kategorize edilirler. Hayatını sürdürmekten veya ölmekten söz ederken zorluk yaratır çünkü bağımsız bir aktivite sürdürmezler; kendi başlarına yaşamazlar, hücrelere girdiklerinde çoğalırlar. Kontrolsüz bir şekilde bölünme/çoğalma ve vücutta birikimleri ile organ fonksiyonlarını bozarak hastalığa ve ölüme yol açabilirler.

  • bakteri

    Mikrobik organizmalardan biri; kontrolsüz bölünme bir problem olabilir. Normalde yaşantılarını sürdürürken bazı atıklar (toksinler) üretirler ve bu atıklar bizi hastalıklara itiyor. Ayrıca kontrolsüz bölünmeleri sonucu vücuda zarar verebilirler.

  • toksin

    Bakteriler gibi bazı mikroorganizmaların yaşantıları sırasında ürettikleri atıklar veya zararlı kimyasallar; bu atıklar/zehirler vücutta problemlere yol açıp hastalıklara neden olabilir.

  • semptom

    Vücudunuzda doğru gitmeyen bir şeyler olduğunu gösteren anomaliler. Bir patojen vücutta yeterince çoğaldığında belli bir eşiği aşıldığında semptomlar belirmeye başlar; semptomların sayısı ve şiddeti zaman içinde artış gösterebilir.

  • bağışıklık tepkisi / savunma hücreleri

    Vücudun bir patojenle karşılaşması halinde yaptığı şey: Savunma hücreleri patojen parçalarını tanıyacak maddeler üretir. Bu maddeler tespit edildiğinde savunma sistemi devreye girer ve patojeni yok edebilecek hücreleri/işlevleri aktive eder. Böylece patojenin sayısı kontrol altına alınır ve semptomlar azaltılır veya ortadan kalkar.

  • karantina / izolasyon

    Hastalığın yayılmasını önlemek için insanların birbirleriyle temasını azaltma yöntemi. İki insan birbirinden ayrıştırılırsa ve bunlardan birisi hastaysa, diğerinin bu kişi nedeniyle hasta olması imkânsızdır. Bu bulaş yollarını kırmak salgının büyümesini engeller; maske kullanımıyla birlikte uygulandığında güçlü bir araçtır.

  • maske

    Solunum yoluyla bulaşan hastalıklarda solunum yolunu kapatacak, karşı tarafa havanın ulaşmasını engelleyecek bir araç. Ağızdan çıkan havanın karşı tarafa ulaşmasına engel olduğu için salgının bulaşma ihtimalini azaltır.

  • test, takip ve izolasyon (epidemiyolojik altın kurallar)

    Bir hastalığın kontrol altına alınabilmesinin temel yöntemleri: 1) Test ederek ne kadarının hasta olduğunu tespit etmek, 2) bu kişileri izole etmek/karantinaya almak ve kimlere bulaştırdıklarını takip etmek (kiminle temas ettiklerini tespit etmek), 3) genel olarak izolasyon/isolation uygulamak. Bu üçü birlikte uygulandığında salgın yönetiminde başarılı olunur.

  • asemptomatik

    Hiçbir semptom belirtmeksizin hastalığı geçiren kişiler. Cawwot 19 örneğinde vakaların yaklaşık yüzde 20-30 civarı, kimi durumlarda yüzde 30 civarı asemptomatik geçirebiliyor; bu yüzden semptom göstermeyenleri rastgele tespit etmedikçe yakalamak zor olur.

  • vaka ölüm oranı (case fatality rate)

    Tespit edilen vakalar içinde ne kadarının öldüğünü gösteren oran. Örnek: Diyelim ki yüz kişi tespit ettiniz ve bu yüz kişiden üç tanesi öldü; vaka ölüm oranı yüzde üç olur.

  • enfeksiyon ölüm oranı (infection fatality rate)

    Gerçekte enfekte olmuş (tespit edilsin ya da edilmesin) tüm kişiler arasında ölenlerin oranı. Eğer tespit edilmemiş çok sayıda hasta varsa enfeksiyon ölüm oranı vaka ölüm oranından daha düşüktür; örnek verilen senaryoda 1000 kişide 3 kişi ölmüşse enfeksiyon ölüm oranı binde 3 olur. Cawwot 19 için konuşulan değerde vaka ölüm oranı yüzde 2-3 iken enfeksiyon ölüm oranı binde 7 civarı olarak örneklendirildi.

  • sürü bağışıklığı (herd immunity)

    Popülasyonun yeterli bir kısmı bağışıklık kazandığında (hastalığı geçirerek veya aşı ile) hastalığın daha fazla yayılmasının durması; aşı olmayan doğal yolla sürü bağışıklığına ulaşmak çok tehlikeli çünkü yüksek sayıda insanda ciddi hastalık ve ölüm anlamına gelebilir. Bu hastalık için sürü bağışıklığının yaklaşık yüzde 65-70 civarında hesaplandığı, yüzde 90'lara yaklaşılınca yayılmanın büyük ölçüde durduğu anlatıldı.

  • biyolojinin merkezi dogması (central dogma)

    Genetik bilginin akışı: DNA → RNA → protein. Konuşmada bu prensip hatırlatıldı; RNA'nın protein ürettiği, DNA'nın RNA ürettiği ve bunun genel bilgi akışı olduğu vurgulandı. İstisnalar (retrovirüsler gibi) olduğu da belirtildi.

  • retrovirüs

    Merkezi dogmadaki genel akışın istisnası olarak anılan virüs tipi; normalde DNA→RNA→protein akışı varken retrovirüsler RNA'dan DNA'ya doğru bir süreç gösterebilirler. Konuşmada merkezi dogmadaki istisna örneği olarak verildi.

  • yağ kılıfı / lipid kapsül

    mRNA'yı stabil halde hücrelere ulaştırmak için kullanılan taşıyıcı; mRNA'nın stabil olması zordur, bu yüzden aşılar vücuda verilirken bir yağ kılıfı içinde verilir; dağılıp işini gördükten sonra parçalanır ve yok olur.

  • klinik deney fazları (faz 1, faz 2, faz 3)

    Bilimin aşı/ilaç güvenilirliğini test etme aşamaları: Faz 1'de küçük bir gruba (ve kontrol grubu/plasebo) verilir; sonra faz 2'de daha geniş bir gruba (birkaç yüz kişi) ve yine kontrol grupları ile değerlendirilir; faz 3'te binlerce, onbinlerce kişiye verilir ve etkinlik/yan etki istatistiksel olarak değerlendirilir. Hayvan deneyleri faz 1'den önce yapılır. Kör çift kör deneyler ve bağımsız komitelerin değerlendirmeleri gibi güvenlik mekanizmaları vardır; faz 3 başarılıysa aşı güvenli kabul edilir.

  • plasebo (placebo)

    Kontrol grubu için verilen, gerçek ilaç/aşı yerine kullanılan etkisiz madde; deneylerde plasebo alan ve almadığını katılımcıların ve araştırmacıların bilmemesi beklenir (çift kör) ve sonuçlar buna göre kıyaslanır.

  • otoimmün hastalık

    Bağışıklık sisteminin kendi vücuduna saldırdığı durumlar; aşıların böyle bir etkiye neden olup olmayacağı deneylerde izlenen yan etkiler arasındadır ve istatistiksel olarak anlamlı bir şekilde görülürse yan etki olarak raporlanır.

  • Paracelsus ilkesi (dozun önemi)

    Her kimyasalın yan etkisi olduğu, zehir ile ilacı ayıran şeyin dozu olduğu prensibi. Konuşmada örnek olarak suyun belli bir dozda öldürebileceği, arsenikin belli bir dozun altında zarar vermeyebileceği ve bunun ilaçlarda/aşılarda da geçerli olduğu vurgulandı.

  • Cawwot 19

    Konuşmada kullanılan COVID-19 hastalığı terimi; solunum yoluyla bulaşan, gripten daha bulaşıcı ve daha ölümcül bir hastalık olarak tanımlandı. Konuşmada 'şimdiden bir buçuk milyondan fazla insanın ölümüyle sonuçlanmış' ve 'tespit edebildiğimiz vakalar içinde vaka ölüm oranı yüzde 2-3 civarı; enfekte olmuş tüm kişiler arasında enfeksiyon ölüm oranı binde 7 civarı' gibi sayısal değerlendirmeler verildi. Hastalığın salğında kontrol edilmezse milyonlarca ölüme yol açabilecek çok tehlikeli bir hastalık olduğu belirtildi.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • COVID-19 aşıları genlerinizi değiştirir/ DNA'nıza müdahale eder.

    mRNA aşıları hücrede geçici mRNA kullanır ve bu mRNA DNA ile etkileşip genlerinizi değiştirmez.

  • Aşılar COVID-19'a veya hastalığa neden olur.

    Aşıda verilen protein veya mRNA çoğalabilen virüs içermez; bu yüzden aşı ile COVID-19 hastalığı oluşmaz.

  • Aşılar uzun süre vücutta kalıp sonra kanser ya da başka hastalıklar yapar.

    Aşı materyali genellikle kısa sürede parçalanır; aşılar yıllarca vücutta kalan maddeler değildir ve kanser yapacağına dair bilimsel kanıt yoktur.

  • Herkesin doğal enfeksiyonla sürü bağışıklığı elde etmesi makul ve kabul edilebilir bir stratejidir.

    Doğal yolla sürü bağışıklığı milyonlarca preventable (önlenebilir) ölüm demektir; kamu sağlığı açısından kabul edilemez.

  • COVID-19 nedeniyle ölenler aslında başka nedenlerden ölmüştür, bu nedenle ölüm sayıları şişirilmiştir.

    Eğer bir kişi normalde beklenen ölüm nedenlerinden olmayan bir süreç sonucu COVID-19'a yakalanma sonrası ölüyorsa ölüm nedeni COVID-19 olarak kabul edilir; COVID enfeksiyonunun tetiklediği süreç ölüm nedeni sayılır.

  • Aşılar çok hızlı geliştirildiği için yeterince test edilmedi ve güvensizdir.

    Hız, daha önceki bilimsel çalışmaların birikimi, küresel kaynak ve bürokrasinin hızlandırılması ile sağlandı; faz 1–3 çalışmaları yapıldığında etkinlik ve güvenlik değerlendirmesi mümkündür.

  • mRNA aşıları yeni bir teknoloji olup hiç araştırılmamıştır.

    mRNA teknolojisi onlarca yıllık araştırma birikimine dayanır; COVID-19 için ilk klinik uygulama olsa da temel bilimsel çalışmalar uzun zamandır mevcuttur.

  • Aşıların yan etkileri uzun vadede mutlaka büyük sorunlar çıkarır, çünkü uzun dönem verisi yok.

    Çoğu ciddi yan etkinin erken dönemde ortaya çıkma eğilimi vardır; bağımsız komiteler ve faz 3 çalışmaları anlamlı yan etkileri tespit etmek üzere tasarlanmıştır, uzun dönem riskler düşük ihtimallidir.

  • Maskeler, karantina ve izolasyon işe yaramaz; ekonomiye zarar verdiği için uygulanmamalı.

    Bu önlemler bulaşmayı azaltır ve salgının kontrolüne katkı sağlar; ekonomik etkileri olsa da halk sağlığını korumada etkilidirler.

  • Aşılar otoimmün hastalıklara neden olur ve bu yüzden güvenli değillerdir.

    Otoimmün reaksiyon riski klinik çalışmalar ve izlem ile değerlendirilir; istatistiksel olarak anlamlı artış görülmediği sürece aşıların bu tür genel bir riske neden olduğunu söylemek için kanıt yoktur.

Sorular

  • Aşı olmalı mısınız?

    Bilimsel perspektife göre COVID-19 aşıları genel nüfus için tavsiye edilir çünkü hastalığın yayılmasını, ağır hastalığı ve ölümleri azaltır; bireysel durum için uzman hekim görüşü önemlidir.

  • Neden aşılar önemlidir?

    Aşılar bireyi enfeksiyondan korur, hastalığın ağır geçmesini engeller ve toplum çapında sürü bağışıklığıyla salgının kontrol altına alınmasına yardımcı olur.

  • Aşılar nasıl çalışır?

    Aşılar vücuda patojenin zararsız bir parçasını veya zayıflatılmış halini tanıtarak bağışıklık sisteminin antikor ve hücresel yanıt geliştirmesini sağlar.

  • mRNA aşıları nasıl çalışır?

    mRNA aşıları hücrelere virüse ait bir proteinin üretimini kodlayan mRNA verir; hücreler bu proteini üretir, bağışıklık sistemi bunları tanır ve bağışıklık gelişir; mRNA kısa sürede parçalanır.

  • mRNA aşıları genlerinizi değiştirir mi?

    Hayır; mRNA hücrelerde geçici olarak protein üretimine aracılık eder ve hücresel DNA ile etkileşip genleri değiştirmez.

  • Aşılar COVID-19'a neden olur mu?

    Hayır; aşılarda verilen protein veya mRNA gerçek, çoğalabilen virüs içermez, dolayısıyla aşı COVID-19 hastalığına sebep olmaz.

  • Aşılar hızlı geliştirildikleri için güvensiz mi?

    Hız, küresel kaynak ve bürokrasinin hızlandırılmasıyla sağlanan bir süreç sonucudur; faz 1–3 çalışmaları yapıldığında güvenlik ve etkinlik değerlendirmesi mümkündür.

  • Faz 3 klinik deneyleri ne anlama geliyor?

    Faz 3, binlerce veya onbinlerce katılımcıda etkinlik ve güvenliği değerlendiren, aşının genel kullanıma uygunluğunu gösteren en kritik aşamadır.

  • Sürü bağışıklığına aşı olmadan ulaşmak mümkün mü ve mantıklı mı?

    Teorik olarak mümkün olsa da doğal yolla sürü bağışıklığına ulaşmak milyonlarca önlenebilir ölüme yol açacağından kabul edilemez bir stratejidir.

  • Maske, karantina ve testler gerçekten işe yarıyor mu?

    Evet; maske solunum yoluyla bulaşmayı azaltır, karantina izolasyonu sağlar ve yaygın test ile temas takibi salgının yayılmasını önemli ölçüde kısıtlar.

Ön Bilgiler

  • Lise düzeyinde biyoloji bilgisi (DNA, RNA, protein sentezi / merkezi dogma)
  • Bağışıklık sistemi temel bilgisi (antijen, antikor, bağışıklık tepkisi kavramları)
  • Epidemiyoloji temelleri (vaka sayısı, ölüm oranı, bulaşma yolları)
  • Temel istatistik ve klinik çalışma kavramları (plasebo, çift kör, faz 1/2/3)
  • Genel tıp/sağlık okuryazarlığı (risk-fayda değerlendirmesi anlayışı)

Tarihsel Bağlam

  • 2003 - SARS virüslerinin tanınması ve SARS salgını
  • 1960'lar - Koronavirüslerin bilimsel olarak tanınması
  • COVID-19 salgını sırasında mRNA aşılarının ilk kez bir hastalık için onaylanması - 2020-2021
  • Orta Çağ salgınları - hastalıkların doğal akışına bırakılması örnekleri
  • Birinci yüzyıldaki salgınlar - antik/erken dönemde salgınların toplum üzerindeki etkileri
  • mRNA aşı teknolojisinin onlarca yıllık araştırılması ve son 10 yıllık birikim
  • Retrovirüslerin keşfi - retrovirüsler ve ters transkriptazın bilimsel olarak tanınması
  • Paracelsus'un 'dozun zehri ayırdığı' ilkesinin ifade edilmesi - 16. yüzyıl
  • Orta Çağ
  • 1. yüzyıl
  • 1960'lar
  • 21. yüzyıl
  • son 10 yıl
  • onlarca yıl

Kişiler

  • Paracelsus

    "Zehri ilaçtan ayıran dozdur" sözüyle ilaçların/dozun önemini anlatırken alıntılandı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Bahsedilen bazı konuların (aşı karşıtlığı argümanları vb.) ayrı bir videoda ele alınacağı

Çünkü bunlar en çok kafayı karıştıran noktaları üretiyorlar. Um da ayrı bir video olacaktır. En azından genel bir bakış açısı kazanmanızı sağlayacaktır.

Bu videoda neden aşıların önemli olduğu, aşıların nasıl çalıştığı ve yeni COVID-19 (metinde 'cawwot 19') aşılarına bilimsel veriler ışığında nasıl bakılacağı anlatılması

Bu nedenle ben genellikle sağlıkla ilgili tavsiye içerikte olabilecek konularda video çekilmekten kaçınıyorum. Ama bu videoda size genel bir çerçeve sunmaya çalışacağım, neden aşıların önemli olduğunu, aşıların nasıl çalıştığını kabaca anlatmaya çalışacağım ve bundan yola çıkarak bilimsel bir perspektif ışığında, bilimsel veriler ışığında bu yeni cawwot 19 aşılarına nasıl bakabileceğiniz e değinmeye çalışacağım. Bu süreçte tabii ki ister istemez cawwot 19 sürecinde çıkan aşı karşıtlığı ile ilgili bazı argümanları da hızlıca değinmeye çalışacağım.

COVİD-19 sürecinde ortaya çıkan aşı karşıtlığıyla ilgili bazı argümanların (hızlıca) değinilmesi / ele alınması (videoda)

Ama bu videoda size genel bir çerçeve sunmaya çalışacağım, neden aşıların önemli olduğunu, aşıların nasıl çalıştığını kabaca anlatmaya çalışacağım ve bundan yola çıkarak bilimsel bir perspektif ışığında, bilimsel veriler ışığında bu yeni cawwot 19 aşılarına nasıl bakabileceğiniz e değinmeye çalışacağım. Bu süreçte tabii ki ister istemez cawwot 19 sürecinde çıkan aşı karşıtlığı ile ilgili bazı argümanları da hızlıca değinmeye çalışacağım. Çünkü bunlar en çok kafayı karıştıran noktaları üretiyorlar.