- Psödobulbar Etki (PBA)
Psödobulbar etki, kişinin deneyimlediği duygular, yani duygu durum ile kişinin açığa çıkardığı ifade tamamen uyumsuz olabildiği tuhaf psikolojik olaydır. Kişi herhangi bir duyguyu yaşarken dışarıya şiddetli kahkaha veya şiddetli ağlama ile yansıtabilir. PBA hastası biri birkaç dakikaya kadar bu tarz kahkaha veya ağlama ataklarını yaşayabilir. Literatürde emosyonel inkontinans (duygu kontrolsüzlüğü), patolojik gülme ve ağlama, emosyonalizm (duygusalcılık) gibi başka isimlerle de anılır. İsim olarak psödo (sahte/yalancı) ile bulbar (soğan) sözcüklerinin birleşiminden gelir; burada "bulbar" soğana benzeyen medulla oblongata bölgesine işaret eder. Psödobulbar etkinin ilk fark edildiğinde kontrolsüz kahkahanın medulla oblongata'dan kaynaklandığı düşünülmüştür, ancak günümüzde işlerin bu kadar bariz olmadığı bilinmektedir.
- Emosyonel inkontinans
Psödobulbar etkinin literatürde kullanılan diğer isimlerinden biridir; yani duygu kontrolsüzlüğü anlamına gelir ve PBA'nın tanımladığı, duygular ile dışa vurumun uyumsuz olduğu durumu ifade eder.
- Patolojik gülme ve ağlama
Psödobulbar etkinin literatürde kullanılan başka bir adıdır; kişinin yaşadığı duyguyla uyumsuz olarak kontrolsüz şekilde kahkaha atma veya ağlama nöbetlerini tanımlar.
- Emosyonalizm (duygusalcılık)
Psödobulbar etki için kullanılan alternatif isimlerden biridir; duyguların kontrolsüz ve uygun olmayan biçimde dışa vurulmasını ifade eder.
- Psödo
Kelime olarak 'psödo' sahte veya yalancı anlamına gelir; psödobulbar adının ilk kısmıdır.
- Bulbar
'Bulbar' kelimesi soğan anlamına gelir ve psödobulbar adının ikinci kısmıdır; burada soğana benzeyen medulla oblongata bölgesine işaret eder.
- Medulla oblongata (omurilik soğanı)
Medulla oblongata, soğana benzeyen bir bölgedir ve solunum, kalp hızı, cinsel uyarılma gibi istemsiz fonksiyonları kontrol eden bölge olarak tanımlanır. Psödobulbar etki ilk fark edildiğinde kontrolsüz kahkahanın buradan kaynaklandığı düşünülmüştür.
- Kortizol
Metinde belirtildiği şekilde, iyi bir kahkaha sırasında kortizol salgılanır; kahkaha boyunca kortizol (ve diğer hormonlar) salgılanması 'kimyasal çorba' oluşturarak beynin huzur ve mutlulukla dolmasına neden olur ve kahkahanın sağlığa olumlu etkileriyle ilişkilendirilir.
- Adrenalin
Metinde anlatıldığı gibi, iyi bir kahkaha sırasında adrenalin salgılanır; bu hormonlar birlikte beynin huzur ve mutluluk hissetmesine katkıda bulunur ve kahkahayla ilişkili fizyolojik etkilerin parçasıdır.
- Dopamin
Metinde belirtildiği üzere, kahkaha sırasında dopamin salgılanır; dopamin de dahil olmak üzere bu hormonlar beynin huzur ve mutlulukla dolmasına neden olan kimyasal karışıma katkıda bulunur.
- Büyüme hormonu
Metne göre, iyi bir kahkaha sırasında büyüme hormonu da salgılanır; bu hormonlar kahkahanın oluşturduğu 'kimyasal çorba' içinde yer alır ve kahkahayla bağlantılı olumlu hislerin oluşmasına katkı sağlar.
- T hücreleri
Metinde kahkahanın etkileri arasında savunma sisteminin T hücrelerinin verimliliğinin artmasının olduğu belirtilmiştir; yani T hücreleri bağışıklık sistemi bileşeni olarak savunma sisteminin bir parçasıdır ve kahkahanın olumlu etkilerinden etkilendiği ifade edilir.
- Duygu durum
Metinde 'duygu durum' ifadesi kişinin deneyimlediği duygular anlamında kullanılır; psödobulbar etkide duygu durum ile dışa vurulan ifade tamamen uyumsuz olabilmektedir.
- Atak (kısa süreli ataklar)
PBA genellikle kısa süreli ataklar halinde gelir; önlenemez kahkahalar veya ağlamalar birkaç saniye veya dakika süren ataklar şeklinde ortaya çıkabilir.
- Depresyon
Metne göre depresyon uzun süreli bir durumdur; haftalarca veya aylarca sürebilir. Depresif kişilerde duygusal denge hali bozuktur ve bunlar genel olarak duygu durum bozuklukları kapsamında değerlendirilir. Depresyonun PBA'dan farklı olduğu; örneğin depresif kişilerin zor da olsa kendilerini kontrol edebildiği, PBA'da ise kişi kontrol edemez olduğu ve algıda bozulmanın depresyonda daha belirgin olduğu vurgulanır.
- Duygu durum bozuklukları
Metinde, depresif kişilerde görülen ve duygusal denge halinin bozulduğu durumlar genel olarak duygu durum bozuklukları olarak adlandırılır.
- Nörolojik hastalıklar
Psödobulbar etkinin nörolojik hastalıklarla yakından ilişkili olduğu belirtilir; örneğin ALS, MS, serebellum hastalıkları, travmatik beyin hasarları, Alzheimer veya demans gibi nörodejeneratif hastalıklar ile inme veya beyin tümörleri sonrasında PBA ortaya çıkabilir.
- ALS
Metinde örnek olarak verilen ALS, Stephen Hawking'in de ömrünün büyük bölümünde muzdarip olduğu bir hastalık olarak anılır ve PBA ile ilişkili nörolojik hastalıklardan biridir (metinde ALS'in PBA ile ilişkisine dair istatistikler de verilir).
- MS (Multipl Skleroz)
Metinde PBA ile ilişkili nörolojik hastalıklardan biri olarak anılır; MS gibi sinir hastalıklarının beyinde açtığı hasarın PBA'yı tetikleyebileceği düşünülmektedir.
- Serebellum
Metinde beynin arka kısmında yer alan serebellumun 'sosyal olarak kabul edilebilir davranışlar' konusunda bir 'geçit' görevi gördüğü öne sürülür. Motor korteks ve frontal/temporal kortekslerden beyin sapına doğru giden sinyaller serebellum tarafından denetlenir; motor girdiler bu süreçte baskılanmakta ve sosyal şartlara bağlı olarak düzenlenmektedir. Serebellumdaki hasar veya kusurların psödobulbar etkiye ve içinde bulunulan durum ile uyumsuz davranışlara sebep olabileceği düşünülür.
- İnen kortikobulbar yolak
Metinde 'beyin korteksinden omurilik soğanına giden yolak olan inen kortikobulbar yolak' ifadesiyle tanımlanır; 1886'da Oppenheim ve Wilson gibi araştırmacılar bu yolak üzerinde çift taraflı bir lezyonun psödobulbar etkiye sebep olabileceğini ileri sürmüşlerdir.
- Motor korteks
Metinde motor korteks, serebelluma ve beyin sapına doğru giden sinyallerin bir kaynağı olarak anılır; bu sinyaller serebellum tarafından denetlenir ve sosyal şartlara göre düzenlenir.
- Frontal/temporal korteks
Metinde frontal ve temporal kortekslerden gelen sinyallerin beyin sapına doğru iletildiği ve serebellum tarafından denetlendiği belirtilir; bu korteks bölgeleri sosyal ve davranışsal süreçlerle ilişkilendirilen kaynaklardır.
- Beyin sapı
Metinde, motor korteks ve frontal/temporal kortekslerden beyin sapına doğru giden sinyallerin serebellum tarafından denetlendiği ifade edilir; beyin sapı bu iletişim ağının hedef bölgelerinden biridir.
- Sinir yolağı
Metinde 'bir sinir yolağında meydana gelen hasar' ifadesiyle, sinir yollarındaki hasarın karmaşık sosyal fonksiyonlarımızı elimizden alabileceği; birkaç sinir yolunun hasar görmesinin hangi ortamda nasıl davranacağımıza dair kontrolümüzü ortadan kaldırabileceği vurgulanır.
- Nörodejeneratif hastalıklar
Metinde Alzheimer veya demans gibi hastalıklar nörodejeneratif hastalıklar örneği olarak verilir ve psödobulbar etkinin bu tür hastalıklarla ilişkili olduğu belirtilir.
- Antidepresanlar (ör. sertralin, Prozac)
Metinde bugüne kadar sertralin veya Prozac gibi antidepresanların PBA semptomlarını kısmen de olsa baskılayabildiği gözlendiği belirtilir; yani bazı antidepresanların semptom kontrolünde etkili olabildiği ifade edilir.
- Dekstrometorfan
Metinde, normalde öksürük şurubu olan dekstrometorfan ilacının bazı çalışmalara göre PBA semptomlarına iyi gelebileceği görüldüğü belirtilir; ancak bunun kesin bir tedavi olmadığı vurgulanır.