- Hediye verme davranışı
Hediye verme davranışı, birçok modern davranışımız gibi binlerce yıllık bir tarihe sahip. Hatta bu ilginç davranışın kökenleri de insanlardan çok daha önceye, hayvanlar aleminin derinliklerine kadar gidiyor. Bugüne kadar akrepsineklerinden kargalara, ateşböceklerinden bonobolara, çekirgelerden penguenlere kadar sayısız türde, "enerji harcayarak bir şey edinip de, direkt bir karşılık beklemeksizin bir başkasına o şeyi verme", yani kısaca "hediye alma" davranışı gözlendi.
- Nuptial gift / Gerdek hediyesi
Bu tür hediyelere "nuptial gift", yani "gerdek hediyesi" diyoruz. Nasıl, şimdi insanlara biraz daha yaklaştık değil mi? Mesela "Pisaura mirabilis" türü erkek örümcekler, diğer böcekleri avlayıp, onları güzelce örümcek ağına sarıyorlar ve çiftleşmek istedikleri dişilere hediye ediyorlar - ki dişiler de tercihini gerçekten bu hediyenin kalitesine göre yapıyorlar. Veya az önce bahsettiğim akrepsineklerinin "tükürükle harmanlanmış" hediyesi de aynı şekilde müstakbel eşlere yönelik oluyor. Birçok böcek türü, spermlerinden ve besleyici gıdalardan oluşan yumakları çiftleşme sırasında dişinin karnına hediye olarak bırakıyorlar - ki dişiler, çiftleşme sonrasında bu yumakları yiyerek, yeni doğuracakları yavrular için enerji depolayabiliyorlar. Papua pengueni olarak da bilinen gentoo penguenleri, dişilere sahilde buldukları en pürüzsüz, en yuvarlak çakıltaşlarını hediye ederek onları çiftleşmeye ikna etmeye çalışıyorlar.
- Evrimsel avantajlar
Çünkü bu hayvanlar, verdikleri hediyeler sayesinde en basitinden sosyal ilişkilerini güçlendirmiş oluyorlar - ki bu ilişkiler, ilerleyen zamanlarda o bireylere sürü içinde daha fazla söz sahibi olma, zor zamanda türün diğer üyelerinden yardım alabilme, hiyerarşik basamakları daha hızlı tırmanma gibi bir dolu fayda olarak geri dönüyor.
- Bilişsel kabiliyetler / Bilişsel fonksiyonlar
Örneğin kuzgunlar, papağanlarla birlikte günümüzde yaşayan en zeki kuş türü - ki papağanlarda da birbirlerine hediye verme davranışı var. Bonobolar, yeryüzünde yaşayan 8 milyar ökaryotik tür içinden insana en yakın olan canlılar. Tüm bu türler, aynı zamanda bilişsel kabiliyetleri de en üstün canlılar ve bunlar, bir hediyeyi verirken, o hediyenin tamamen karşılıksız olmadığının farkındalar... Farkında olmasalar bile, sosyal türlerde hediye vermenin evrimsel avantajlarından gayet güzel faydalanıyorlar.
- Erdem sinyalleme
Yani hayvanlar aleminden gelen kökenlerimizi bir damga gibi taşımaya devam ettiğimiz sürece, ne yaparsak yapalım, bazı temel evrimsel kurallardan kaçamıyoruz. Ama zaten hediye alıp vermek, insanlar için de sadece fedakarlık göstergesinden ibaret değil. En basitinden hediyeler, sosyal ilişkilerde bir kontrat görevi görüyor. Birine hediye verdiğinizde, onun size borçlu konuma sokuyorsunuz ve sonrasında bu kontratın işleyerek size fayda olarak dönmesini ümit ediyorsunuz. Bunu bir adım öteye götürürseniz de etik olmayan durumlarda hediye verirseniz, buna "rüşvet" diyoruz; çünkü o sözde "fedakar hediye", yozlaşmış ülkelerde sizi kötü durumlardan kurtarabiliyor. (Bağlamında: Eğer öyle olsaydı bile bu, bir çeşit "erdem sinyalleme" olurdu. Çünkü fedakar olmanın toplumda değerli bir özellik olduğunu bildiğimiz veya düşündüğümüz için, bu fedakarlığı yaparak kendi değerimizi diğerlerinin gözünde arttırmaya çalışıyor olurduk.)
- Caregiving / Bakım sağlama
"Caregiving" yani "bakım sağlama" dediğimiz çok daha genel bir davranış kalıbının bir uzantısı... Düşünün: Bir bebeğe veya bir yaşlıya bakım verdiğinizde ne yapıyoruz? Onların ihtiyaçlarını tam olarak bilmiyorsak bile bir şekilde çözüp, ona göre bazı davranışlar sergiliyoruz: İşte bir bebek ağlıyorsa, onu emzirerek ihtiyacını gideriyoruz. Yaşlı biri karşıdan karşıya geçemiyorsa, onun koluna girerek denge ihtiyacını karşılıyoruz. Bunu niye yapıyoruz? Çünkü fedakarlık, birçok durumda evrimsel olarak avantajlı!
- Rüşvet
Bunu bir adım öteye götürürseniz de etik olmayan durumlarda hediye verirseniz, buna "rüşvet" diyoruz; çünkü o sözde "fedakar hediye", yozlaşmış ülkelerde sizi kötü durumlardan kurtarabiliyor.
- Endorfinler, dopamin, serotonin ve oksitosin
O hediyenin açılması sırasında salgılanan endorfinler, dopamin, serotonin ve oksitosin gibi hormonlar, bize bir nevi ödül veya kazanma hissi veriyor; ama tabii ki bir yandan da o kişiyle bizi birbirimize biraz daha fazla bağlıyor.
- Kapitalizm
"Kapitalizm" diyerek genellenen o ekonomik düşünce, sistem ve yaşam biçimi de tam olarak burada devreye giriyor: Modern zamanlarda hediye verme davranışı, bireylerin spontane olarak sergiledikleri fedakarlık (veya çıkar) gösterilerinden ziyade, belli özel günlere sabitlenmiş bir zorunluluk haline geldi. Yılbaşları, sevgililer günü, doğum günleri gibi birkaç özel gün, bireysel veya kitlesel olarak tüketimin pekiştirildiği şovlara dönüştürüldü.
- Tüketim ekonomisi
"Özel gün" adı altında beslemeyi sürdürdüğümüz bu tüketim ekonomisi, zaten ekonomik şirazenin kaydığı bu günlerde, biz fakirler için zenginleri eleştirmek için bir diğer sebep olmaktan, sayısı giderek azalan ama istifledikleri paralar giderek artan zenginlerinse gelirlerini maksimize etmesi için bir diğer araç olmaktan çok da öteye geçemiyor.
- Pazarlama taktikleri
Abartılı reklamlar ve gösterişi ön plana çıkaran televizyon ve sosyal medya gibi araçlar, bir hediyenin değerini, hediyeyi alan kişinin maddi kabiliyetinin sınırlarında alabileceği en gösterişli, en pahalı, en sıra dışı hediyenin alınıp alınmadığıyla eşdeğer hale getirdi. Tabii ki bu, uzun yıllar süren pazarlama taktiklerinin sosyal yapımızı şekillendirmesinin bir sonucu.
- Popülasyon
Şimdi fedakarlığın bütün evrimsel faydalarına burada girerek videoyu uzatmayacağım; ama gerek matematiksel olarak, gerek gözlemsel olarak, gerek deneysel olarak gösterdiğimiz üzere hayvanlar alemi genelinde en azından bir miktar fedakar olan popülasyonlar, tamamen bencil popülasyonlardan hemen hemen her durumda daha başarılı oluyorlar.
- İade / 'Kutusu açılmış' / İkinci el
Buna rağmen birçok ülkede her yıl hediyelere yüz milyonlarca dolar para harcanıyor; bu hediyelerin birçoğu beğenilmediği veya kişiye uymadığı için iade ediliyor ve tüm bunlardaki belki de en acı gerçek şu: Özellikle de kıyafetler ve hatta açılmış elektronik eşyalar gibi şirketlerce iadesi kabul edilen hediyelerin çok büyük bir kısmı ekonomiye tekrar dahil edilemiyor. Direkt olarak çöplüklere gönderiliyor. Çünkü çoğu durumda bunları yeniden paketlemek ve "kutusu açılmış" veya "ikinci el" olarak satmak, büyük firmalar için çok daha masraflı bir tercih oluyor.
- Dişilerin seçici olması (cinsel seçim bağlamında)
Biliyorsunuz doğada neredeyse evrensel olarak dişiler seçen taraftalar, erkekler seçilen taraftalar. Cinsiyetlerle ilgili videomdan hatırlayın, bunun en temel nedeni, dişilerin ürettiği yumurtanın ve sonrasında gelen çocuk doğumu ve bakımının çok daha masraflı olması, "sperm donöründen" ibaret olan ve çoğu durumda yavru bakımına katkı sağlamayan erkeklerin harcadığı enerjininse çok daha düşük olması. Evrimsel süreçte bu, dişilerin enerji harcamaya değecek spermleri seçim hakkını elde etmesiyle sonuçlandı.
- Sahtekarlık / Aldatma (hediye bağlamında)
Mesela az önce bahsettiğim Pisaura örümceklerinin erkekleri, eğer ki avladıkları böceğin yeterince kaliteli olmadığını düşünüyorlarsa, daha fazla ağ kullanarak bu düşük kaliteli hediyeyi daha çok sarmalamaya ve gizlemeye çalışıyorlar. Öte yandan kaliteli olduğunu bildikleri hediyeleri çok daha seyrek sararak dişinin bir an önce açabilmesini sağlıyorlar.