Büyük Kardeşiniz Neden (Muhtemelen) Sizden Daha Başarılı ve Daha Zengin?

478 B görüntülenme15.10.2020
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun Yazısıİlk Doğan Avantajı Nedir? Ebeveynler, İlk Çocuklarını Gerçekten Kayırıyor mu?
Derinlemesine

Özet

Video, doğum sırasının (ilk doğan / sonraki doğan) çocukların akademik başarı, gelir ve kişilik özellikleri üzerindeki etkilerini evrimsel ve ebeveyn davranışları bağlamında inceliyor. Ana bulgu, genetik, sağlık veya gelirden çok ebeveynlerin ilk çocuğa sağladıkları bilişsel stimülasyon ve aile dinamiklerindeki değişimlerin "ilk doğan avantajı"nı açıkladığıdır.

Terimler

  • İLK DOĞAN AVANTAJI / DOĞUM SIRASI ETKİSİ

    Etrafınızdaki kardeşleri düşünün. Çok büyük ihtimalle göreceğiniz şudur: İlk çocuklar okulda daha başarılıdır, ikinci ve sonraki çocuklar ise kısmen daha düşük okul başarısına sahiptir; ama genelde daha yaratıcıdırlar. Elbette bu her zaman bu şekilde olmak zorunda değil; ancak istatistiki olarak bakıldığında bu senaryo, asırlardır süregelen bir örüntüye karşılık geliyor. Örneğin ilk doğan çocukların bir CEO ya da lider olma ihtimali, ikinci doğan çocuklardan %30 daha yüksek. İsveç'te yapılan bir çalışmaya göre birinci çocuklar duygusal olarak daha stabiller, daha istikrarlılar, sosyal olarak daha dışa dönükler, sorumluluk ve insiyatif almakta daha başarılılar. Ayrıca ilk doğanlar okulda daha ileri seviyelere ulaşabiliyorlar ve daha çok para kazanıyorlar.

  • Alfred Adler'in psikoterapik açıklaması

    Örneğin 1920'lerde psikoterapist Alfred Adler, bunu son derece şairane bir şekilde, ilk doğan çocuğun genç yaştan "gücü tattığını" ve bu nedenle küçük kardeşlerini domine ederek, kendisinin "tahttan edilmediğinden emin olmaya çalıştığını" düşündü. Yani büyük kardeş, aile tahtının varisi veya prensi olduğundan, bu pozisyonu koruyacak bir psikolojiye sahipti.

  • genetik

    Çalışmaların gösterdiğine göre bunun sebebi genetik değil; çünkü iki kardeşin genomlarının %99.95'inden fazlası birebir aynı. Dahası, ikizler üzerinde yapılan çalışmalarda da, birebir aynı genlere sahip kardeşlerin bambaşka karakterlere ve başarılara sahip olabildiği biliniyor.

  • sağlık ile ilişki

    Konunun sağlık ile de ilgisi yok. Her ne kadar buna yönelik kanıtlar çok daha kısıtlı olsa da, genellikle sonradan doğan çocuklar daha sağlıklı oluyor.

  • mizaç, bağlılık veya davranışsal sorun farkları

    Yaygın inancın aksine, yapılan çalışmalarda kardeşler arasındaki mizaç, bağlılık veya davranışsal sorun farklarının da ilk doğan avantajına etkisi olmadığı gösterildi. Örneğin hangi sırada doğarsa doğsun, çocuklar ergenlik döneminde ortalamada eşit özgüvene sahipti.

  • gelir düzeyi / sosyoekonomik sınıf

    Konunun gelir düzeyiyle de ilgisi yok. Birincisi, bu örüntü tüm sosyoekonomik sınıflarda benzer işliyor. İkincisi, ilk doğan çocuklar genelde daha fakir ailelere doğuyorlar, çünkü ebeveynlerin yaşı ilerledikçe, gelirleri de artıyor. Dolayısıyla gelir, ayırt edici bir faktör değil. Tabii daha çok çocuk, kaynakların daha fazla bölüştürülmesi anlamına geliyor ama ikinci ve sonraki çocuklara daha az gelir düştüğüne dair herhangi bir bulgu gözükmüyor.

  • ebeveyn katkısı (parental investment)

    Buradaki kilit nokta, ebeveyn katkısı. Her hayvan türünde ebeveynlerin yavru üretimine katkısı asimetrik ve değişken. Çoğu türde yavru üretimi ve bakımına dişiler daha fazla katkı sağlıyor; örneğin yumurtanın üretimi çok daha masraflı, bebeğin rahimde veya yumurta içinde gelişimi çok daha zorlu, doğumdan sonra annenin yavruya katkısı çok daha fazla. Kimi türde babalar bu yükü daha fazla üstleniyor, bazı türlerde ise iki ebeveynin katkısı kısmen daha eşit. Ama ne olursa olsun, ebeveynler yavrulara belli miktarda katkı koyuyorlar ve bu, onların evrimsel uyum başarısını doğrudan etkiliyor. Sonuçta o enerjiyi hayatta kalmaya veya üremeye harcayabilecekken, yavru bakımına harcıyorlar. Elbette bu, evrimsel açıdan çok mantıklı, çünkü o yavrular, ebeveynlerin soyunu ve genlerini sürdürebilmesinin ana yolu; üstelik o yavruların genleri, ebeveynlerin başarılı genlerinin büyük bir kısmını taşıyor. Ne kadar çok çocuğu gelecek nesle başarıyla bırakabilirlerse, kendi soylarını ve varlıklarını o kadar uzun süre korumuş olacaklar.

  • evrimsel uyum başarısı

    Ebeveynler yavrulara belli miktarda katkı koyuyorlar ve bu, onların evrimsel uyum başarısını doğrudan etkiliyor. Sonuçta o enerjiyi hayatta kalmaya veya üremeye harcayabilecekken, yavru bakımına harcıyorlar. Elbette bu, evrimsel açıdan çok mantıklı, çünkü o yavrular, ebeveynlerin soyunu ve genlerini sürdürebilmesinin ana yolu.

  • EBEVEYN BİLİŞSEL STİMÜLASYONU

    Ebeveynler, ilk çocuklarına sahip olduklarında adeta psikolojileri, hormonları ve algıları değişiyor. Bu da onların davranışlarını değiştiriyor. Buna, EBEVEYN BİLİŞSEL STİMÜLASYONU adı veriliyor. Bu davranışsal değişimin etkileri, çocuğun ilk 3 yılı üzerinde güçlü etkilere sahip. Ebeveynler, ilk çocuklarını hem toplumsal normlara hem de kendi ideallerine çok daha yakın bir şekilde yetiştirmeyi hedefliyor. Toplumda sosyoekonomik üstünlüğü, yani sınıf üstünlüğünü daha yüksek maddi gelir, daha iyi bir eğitim, daha belirgin bir liderlik sağlıyorsa, ebeveynler de buna yönelik çabayı daha fazla sarf ediyor. Çocuklarına daha fazla kitap okuyorlar, kültürün veya altkültürün değerlerini daha fazla yansıtıyorlar ve daha nicesi... Buna bağlı olarak, ilk çocuklarının okulda daha başarılı olduğunu düşünmeye daha meyilli oluyorlar; hatta ilginç bir şekilde, ikinci çocuğun okul başarısı objektif olarak daha iyi bile olsa, ebeveynler ilk çocuğun daha başarılı olduğunu inanmaya meyilli oluyorlar.

  • AİLE DİNAMİKLERİ

    İkinci ve sonraki çocuklarda, ebeveyn bilişsel stimülasyonu giderek zayıflıyor. Hem birinci çocuğa nazaran diğer çocukların üzerine daha az titreniyor, hem de birinci çocuğun yetiştirilmesi sırasında yapılan hatalardan öğrenilenler, ikinci ve sonraki çocuklarda yapılmıyor. İlk çocuğun yetiştirilmesi sırasında öğrenilen ve artık gereksiz görülen uygulamalar, sonraki çocuklarda uygulanmıyor. Bu da çocukların bilişsel gelişiminin doğum sırasına göre şekillenmesine neden oluyor. Yani AİLE DİNAMİKLERİ değişmiş oluyor ki bu, İLK DOĞAN ETKİSİ'ni açıklayan ana faktör.

  • bilişsel gelişim

    Bu da çocukların bilişsel gelişiminin doğum sırasına göre şekillenmesine neden oluyor. Yani aile dinamiklerindeki değişiklikler, ebeveyn bilişsel stimülasyonu aracılığıyla çocuğun bilişsel gelişimi üzerinde etkili oluyor.

  • niş / özelleşme

    Yani yeni bir yaşam alanını işgal eden türlerin farklı nişlerde özelleşmesi gibi, yeni bir aile ortamını işgal eden çocuklar, kendilerine özgü nişler yaratıyorlar. Bir çocuğun gözünden eğer abisi okulda sivrilirse, anne babasının dikkatini ve övgüsünü çekmek için kardeşiyle en iyi notları almakta yarışmak yerine bir yıldız sporcu haline gelmek daha kolay olabilir. Bu yolda kardeşler arasındaki küçük farklılıklar bile zamanla önemli farklılıklar haline gelebiliyor.

  • emzirme / anne sütüyle besleme

    Hatta bu stimülasyon, ana rahminde başlıyor. Örneğin ilk defa anne olan kadınlar alkol almayı ve sigara içmeyi veya bunların bulunduğu ortamlarda bulunmayı daha keskin bir şekilde sınırlıyor. Doğumdan hemen sonra, anne sütüyle beslemeye ve daha uzun süreler beslemeye eğilimleri daha yüksek oluyor.

  • çeşitlilik (aile içi çeşitlilik)

    Yapılan çalışmalar, ebeveynlerin çocuklarının yetenek veya başarıları konusundaki inançlarının, o çocukların yıllar geçtikçe yetenek ve başarılarını şekillendirdiğini gösteriyor. Ama bu konuda kimseyi suçlamaya gerek yok, çünkü en nihayetinde bu durum, bir ailedeki çocuklara çeşitlilik kazandırıyor ve çeşitlilik, evrimsel açıdan her zaman iyidir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • İlk doğan avantajı genetik bir farktan kaynaklanır.

    Gerçekte kardeşlerin genomlarının %99.95'inden fazlası aynıdır ve ikiz çalışmaları genetik olmayan etkilerin önemli olduğunu gösterdiğinden, genetik ana açıklama değildir.

  • İlk doğanların daha başarılı olması sağlık farklarından kaynaklanır.

    Mevcut kanıtlar genelde daha sonraki doğanların daha sağlıklı olduğunu gösterir, bu yüzden sağlık asıl neden değildir.

  • Mizaç, bağlılık veya davranışsal sorunlardaki farklar ilk doğan avantajını açıklar.

    Araştırmalar ergenlikte özgüven gibi ölçütlerde doğum sırasına göre anlamlı farklılık olmadığını gösteriyor, dolayısıyla bu faktörler ana açıklama değil.

  • Sosyoekonomik durum veya aile geliri doğum sırası etkisini açıklar.

    Örüntü tüm sosyoekonomik sınıflarda benzer şekilde görülüyor ve ilk doğanlar genellikle ebeveynlerin daha genç olduğu dönemlerde doğduğundan gelir farkı ana belirleyici değil.

  • Ebeveynler duygusal olarak tüm çocuklara eşit davranıyorsa doğum sırası farkı ortadan kalkar.

    Ebeveynler duygusal olarak eşit davranıyor olsalar bile, ilk çocukla ilgili ortaya çıkan biyolojik/psikolojik değişimler ve daha yoğun bilişsel stimülasyon dolayısıyla farklar devam edebilir.

  • Adler'in 'ilk doğanın gücü tatması' açıklaması deneysel olarak kanıtlanmıştır.

    Adler'in açıklaması ilginç bir teori olsa da deneysel olarak doğrulanamamıştır; modern araştırmalar ebeveyn bilişsel stimülasyonu ve aile dinamiklerine daha çok vurgu yapmaktadır.

  • Ebeveynlerin çocukları hakkındaki inançlarının çocukların başarısı üzerinde etkisi yoktur.

    Araştırmalar ebeveynlerin çocuklarının yetenek ve başarılarına dair inançlarının zaman içinde bu çocukların gerçek başarılarını etkilediğini göstermektedir.

Sorular

  • Büyük kardeşiniz neden (muhtemelen) sizden daha başarılı ve daha zengin?

    Bunun ana nedeni doğum sırası etkisi; ilk doğana ebeveynlerin sağladığı daha yoğun bilişsel stimülasyon ve ilk çocuğa özgü ebeveynsel değişimlerdir, bu da okul başarısı ve liderlik eğilimlerini artırır.

  • Bu olguya ne ad veriliyor?

    Bu olgu 'İlk Doğan Avantajı' veya 'Doğum Sırası Etkisi' olarak adlandırılır.

  • Bu farkların nedeni genetik olabilir mi?

    Hayır; kardeşler genomlarının büyük çoğunluğunu paylaşır ve ikiz çalışmalarında aynı genlere rağmen farklı sonuçlar görülmüştür, dolayısıyla genetik ana açıklayıcı değildir.

  • Sağlık farklılıkları bu etkiye neden oluyor mu?

    Hayır; mevcut sınırlı kanıtlar genelde daha sonraki doğanların daha sağlıklı olduğunu gösterir, bu yüzden sağlık ana neden değildir.

  • Mizaç veya bağlanma farklılıkları bu etkiyi açıklar mı?

    Hayır; çalışmalarda ergenlik dönemindeki özgüven gibi ölçütler doğum sırasına göre anlamlı farklılık göstermemiştir, bu yüzden mizaç/bağlanma birincil açıklama değildir.

  • Aile geliri veya sosyoekonomik durum bu örüntüyü açıklıyor mu?

    Hayır; örüntü tüm sosyoekonomik seviyelerde benzerdir ve ilk çocuklar genellikle ebeveynler daha gençken doğdukları için daha düşük gelire denk düşerler, bu yüzden gelir ana belirleyici değildir.

  • Ebeveyn davranışlarının doğum sırasına etkisi nasıl çalışıyor?

    İlk çocukta ebeveynlerin psikolojisi, hormonları ve algıları sıfırdan çocuk sahibi olmanın yarattığı değişimle farklılaşır; bu da daha fazla bilişsel stimülasyon ve koruyucu davranışlara yol açar.

  • Ebeveyn bilişsel stimülasyonu çocuğu ne kadar etkiler?

    Bu stimülasyon özellikle çocuğun ilk üç yılında güçlü etkilere sahiptir ve uzun vadeli akademik ve davranışsal sonuçları şekillendirebilir.

  • Neden ikinci ve sonraki çocuklar daha yaratıcı olma eğiliminde?

    Ebeveynler daha az kısıtlayıcı davranma eğiliminde olduğu ve kardeşler dikkat çekmek için farklı nişlere yöneldikleri için sonraki çocukların yaratıcı/alternatif alanlara yönelme ihtimali artar.

  • Ebeveynlerin çocuklara dair inançları sonuçları etkiler mi?

    Evet; yapılan çalışmalar ebeveynlerin çocuklarının yetenek ve başarılarına dair inançlarının uzun vadede o çocukların başarılarını şekillendirdiğini gösteriyor.

Ön Bilgiler

  • Temel evrimsel biyoloji bilgisi (ebeveyn katkısı/parental investment kavramı)
  • Gelişim psikolojisi ve erken dönem gelişim süreçlerine dair temel anlayış
  • Temel istatistik ve araştırma tasarımı hakkında bilgi (korelasyon vs. nedensellik ayrımı)
  • Genetik temeller (kardeşlerin gen paylaşımı, ikiz çalışmaları kavramı)
  • Sosyoloji ve sosyoekonomik faktörlerin eğitim üzerindeki etkilerine dair temel kavramlar

Tarihsel Bağlam

  • 1920'ler — Alfred Adler'in ilk doğan çocuğun 'gücü tatması' ve tahttan edilmemeye çalışma üzerine getirdiği açıklamalar
  • İsveç'te yapılan bir çalışma — birinci çocukların duygusal olarak daha stabil, daha dışa dönük, sorumluluk alma ve daha yüksek gelir elde etme eğilimleri yönünde bulgular
  • İkizler üzerinde yapılan çalışmalar — özdeş genlere sahip ikizlerin farklı karakter ve başarılar gösterebildiğinin saptanması
  • Son birkaç yılda yapılan araştırmalar — doğum sırası etkisinin nedenlerine dair yeni bulgular sağlaması
  • Çalışmalar — doğum sırası farkının genetik nedenlerle açıklanamadığını göstermesi
  • Çalışmalar — sağlık, mizaç, bağlılık veya davranışsal sorunların ilk doğan avantajını açıklamadığını göstermesi
  • Evrimsel süreç (milyarlarca yıl) — ebeveyn katkısının yavru başarısını ve soyun devamını etkilemesi üzerine vurgular
  • Yüzyıllar (asırlar boyunca)
  • 1920'ler
  • Son birkaç yıl
  • Milyarlarca yıl (evrimsel süreç)

Kişiler

  • Alfred Adler

    1920'lerde ilk doğan avantajını açıklamak için öneride bulunan psikoterapist; ilk doğanın 'gücü tatması' ve 'tahttan edilmemek' psikolojisiyle ilgili görüşü aktarıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Ebeveynlerin yavru bakımına yatırımının evrimsel detayları

Ne kadar çok çocuğu gelecek nesle başarıyla bırakabilirlerse, kendi soylarını ve varlıklarını o kadar uzun süre korumuş olacaklar. Bunun detayları, bir başka videonun konusu. Ebeveyn katkısı evrimle bu kadar yakından ilişkili olduğu için, çocukların varlığının ve sayısının ebeveynler üzerindeki etkisi de oldukça güçlü oluyor.