- İLK DOĞAN AVANTAJI / DOĞUM SIRASI ETKİSİ
Etrafınızdaki kardeşleri düşünün. Çok büyük ihtimalle göreceğiniz şudur: İlk çocuklar okulda daha başarılıdır, ikinci ve sonraki çocuklar ise kısmen daha düşük okul başarısına sahiptir; ama genelde daha yaratıcıdırlar. Elbette bu her zaman bu şekilde olmak zorunda değil; ancak istatistiki olarak bakıldığında bu senaryo, asırlardır süregelen bir örüntüye karşılık geliyor. Örneğin ilk doğan çocukların bir CEO ya da lider olma ihtimali, ikinci doğan çocuklardan %30 daha yüksek. İsveç'te yapılan bir çalışmaya göre birinci çocuklar duygusal olarak daha stabiller, daha istikrarlılar, sosyal olarak daha dışa dönükler, sorumluluk ve insiyatif almakta daha başarılılar. Ayrıca ilk doğanlar okulda daha ileri seviyelere ulaşabiliyorlar ve daha çok para kazanıyorlar.
- Alfred Adler'in psikoterapik açıklaması
Örneğin 1920'lerde psikoterapist Alfred Adler, bunu son derece şairane bir şekilde, ilk doğan çocuğun genç yaştan "gücü tattığını" ve bu nedenle küçük kardeşlerini domine ederek, kendisinin "tahttan edilmediğinden emin olmaya çalıştığını" düşündü. Yani büyük kardeş, aile tahtının varisi veya prensi olduğundan, bu pozisyonu koruyacak bir psikolojiye sahipti.
- genetik
Çalışmaların gösterdiğine göre bunun sebebi genetik değil; çünkü iki kardeşin genomlarının %99.95'inden fazlası birebir aynı. Dahası, ikizler üzerinde yapılan çalışmalarda da, birebir aynı genlere sahip kardeşlerin bambaşka karakterlere ve başarılara sahip olabildiği biliniyor.
- sağlık ile ilişki
Konunun sağlık ile de ilgisi yok. Her ne kadar buna yönelik kanıtlar çok daha kısıtlı olsa da, genellikle sonradan doğan çocuklar daha sağlıklı oluyor.
- mizaç, bağlılık veya davranışsal sorun farkları
Yaygın inancın aksine, yapılan çalışmalarda kardeşler arasındaki mizaç, bağlılık veya davranışsal sorun farklarının da ilk doğan avantajına etkisi olmadığı gösterildi. Örneğin hangi sırada doğarsa doğsun, çocuklar ergenlik döneminde ortalamada eşit özgüvene sahipti.
- gelir düzeyi / sosyoekonomik sınıf
Konunun gelir düzeyiyle de ilgisi yok. Birincisi, bu örüntü tüm sosyoekonomik sınıflarda benzer işliyor. İkincisi, ilk doğan çocuklar genelde daha fakir ailelere doğuyorlar, çünkü ebeveynlerin yaşı ilerledikçe, gelirleri de artıyor. Dolayısıyla gelir, ayırt edici bir faktör değil. Tabii daha çok çocuk, kaynakların daha fazla bölüştürülmesi anlamına geliyor ama ikinci ve sonraki çocuklara daha az gelir düştüğüne dair herhangi bir bulgu gözükmüyor.
- ebeveyn katkısı (parental investment)
Buradaki kilit nokta, ebeveyn katkısı. Her hayvan türünde ebeveynlerin yavru üretimine katkısı asimetrik ve değişken. Çoğu türde yavru üretimi ve bakımına dişiler daha fazla katkı sağlıyor; örneğin yumurtanın üretimi çok daha masraflı, bebeğin rahimde veya yumurta içinde gelişimi çok daha zorlu, doğumdan sonra annenin yavruya katkısı çok daha fazla. Kimi türde babalar bu yükü daha fazla üstleniyor, bazı türlerde ise iki ebeveynin katkısı kısmen daha eşit. Ama ne olursa olsun, ebeveynler yavrulara belli miktarda katkı koyuyorlar ve bu, onların evrimsel uyum başarısını doğrudan etkiliyor. Sonuçta o enerjiyi hayatta kalmaya veya üremeye harcayabilecekken, yavru bakımına harcıyorlar. Elbette bu, evrimsel açıdan çok mantıklı, çünkü o yavrular, ebeveynlerin soyunu ve genlerini sürdürebilmesinin ana yolu; üstelik o yavruların genleri, ebeveynlerin başarılı genlerinin büyük bir kısmını taşıyor. Ne kadar çok çocuğu gelecek nesle başarıyla bırakabilirlerse, kendi soylarını ve varlıklarını o kadar uzun süre korumuş olacaklar.
- evrimsel uyum başarısı
Ebeveynler yavrulara belli miktarda katkı koyuyorlar ve bu, onların evrimsel uyum başarısını doğrudan etkiliyor. Sonuçta o enerjiyi hayatta kalmaya veya üremeye harcayabilecekken, yavru bakımına harcıyorlar. Elbette bu, evrimsel açıdan çok mantıklı, çünkü o yavrular, ebeveynlerin soyunu ve genlerini sürdürebilmesinin ana yolu.
- EBEVEYN BİLİŞSEL STİMÜLASYONU
Ebeveynler, ilk çocuklarına sahip olduklarında adeta psikolojileri, hormonları ve algıları değişiyor. Bu da onların davranışlarını değiştiriyor. Buna, EBEVEYN BİLİŞSEL STİMÜLASYONU adı veriliyor. Bu davranışsal değişimin etkileri, çocuğun ilk 3 yılı üzerinde güçlü etkilere sahip. Ebeveynler, ilk çocuklarını hem toplumsal normlara hem de kendi ideallerine çok daha yakın bir şekilde yetiştirmeyi hedefliyor. Toplumda sosyoekonomik üstünlüğü, yani sınıf üstünlüğünü daha yüksek maddi gelir, daha iyi bir eğitim, daha belirgin bir liderlik sağlıyorsa, ebeveynler de buna yönelik çabayı daha fazla sarf ediyor. Çocuklarına daha fazla kitap okuyorlar, kültürün veya altkültürün değerlerini daha fazla yansıtıyorlar ve daha nicesi... Buna bağlı olarak, ilk çocuklarının okulda daha başarılı olduğunu düşünmeye daha meyilli oluyorlar; hatta ilginç bir şekilde, ikinci çocuğun okul başarısı objektif olarak daha iyi bile olsa, ebeveynler ilk çocuğun daha başarılı olduğunu inanmaya meyilli oluyorlar.
- AİLE DİNAMİKLERİ
İkinci ve sonraki çocuklarda, ebeveyn bilişsel stimülasyonu giderek zayıflıyor. Hem birinci çocuğa nazaran diğer çocukların üzerine daha az titreniyor, hem de birinci çocuğun yetiştirilmesi sırasında yapılan hatalardan öğrenilenler, ikinci ve sonraki çocuklarda yapılmıyor. İlk çocuğun yetiştirilmesi sırasında öğrenilen ve artık gereksiz görülen uygulamalar, sonraki çocuklarda uygulanmıyor. Bu da çocukların bilişsel gelişiminin doğum sırasına göre şekillenmesine neden oluyor. Yani AİLE DİNAMİKLERİ değişmiş oluyor ki bu, İLK DOĞAN ETKİSİ'ni açıklayan ana faktör.
- bilişsel gelişim
Bu da çocukların bilişsel gelişiminin doğum sırasına göre şekillenmesine neden oluyor. Yani aile dinamiklerindeki değişiklikler, ebeveyn bilişsel stimülasyonu aracılığıyla çocuğun bilişsel gelişimi üzerinde etkili oluyor.
- niş / özelleşme
Yani yeni bir yaşam alanını işgal eden türlerin farklı nişlerde özelleşmesi gibi, yeni bir aile ortamını işgal eden çocuklar, kendilerine özgü nişler yaratıyorlar. Bir çocuğun gözünden eğer abisi okulda sivrilirse, anne babasının dikkatini ve övgüsünü çekmek için kardeşiyle en iyi notları almakta yarışmak yerine bir yıldız sporcu haline gelmek daha kolay olabilir. Bu yolda kardeşler arasındaki küçük farklılıklar bile zamanla önemli farklılıklar haline gelebiliyor.
- emzirme / anne sütüyle besleme
Hatta bu stimülasyon, ana rahminde başlıyor. Örneğin ilk defa anne olan kadınlar alkol almayı ve sigara içmeyi veya bunların bulunduğu ortamlarda bulunmayı daha keskin bir şekilde sınırlıyor. Doğumdan hemen sonra, anne sütüyle beslemeye ve daha uzun süreler beslemeye eğilimleri daha yüksek oluyor.
- çeşitlilik (aile içi çeşitlilik)
Yapılan çalışmalar, ebeveynlerin çocuklarının yetenek veya başarıları konusundaki inançlarının, o çocukların yıllar geçtikçe yetenek ve başarılarını şekillendirdiğini gösteriyor. Ama bu konuda kimseyi suçlamaya gerek yok, çünkü en nihayetinde bu durum, bir ailedeki çocuklara çeşitlilik kazandırıyor ve çeşitlilik, evrimsel açıdan her zaman iyidir.