Neden Öpüşüyoruz?

1,4 Mn görüntülenme25.12.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıÖpüşmenin Evrim Tarihi: Neden Öpüşürüz? Dudaktan Öpüşmek Neden Önemlidir?
Derinlemesine

Özet

Video, dudak dudağa öpüşme davranışının biyolojik, kültürel ve evrimsel kökenlerini inceliyor; öpüşmenin yaygınlığı, sağlığa etkileri, beynin dudak temsilciliği (homünkülüs), hormonel tepkiler ve hayvanlardaki benzer davranışlar gibi konuları açık ve eleştirel bir dille açıklıyor. Ayrıca sahtebilim örneklerine değinip kültürel farklılıklar, premastikasyon (ön-çiğneme) ve kokunun eş seçimi üzerindeki rolü gibi yan konuları da ele alıyor.

Terimler

  • Homünkülüs

    Bizim bilimde 'homünkülüs' dediğimiz şeyse, şu tür çizimler. Homünkülüs, 'küçük insan' demek, o nedenle böyle deniyor. Bu tuhaf görünümlü çizimlerde gördüğümüz, eğer ki insan organlarının büyüklüğü, beynimizin kortikal korteksinde, yani en dış kabuğunda temsil edilen nöron sayısıyla orantılı olsaydı neye benzeyeceğimiz... Mesela ellerimiz devasa olurdu, çünkü beynimizdeki işlem gücünün büyük bir kısmı el koordinasyonuna ve parmaklardan gelen verileri analiz etmeye harcanıyor. Dudaklarımız da devasa olurdu... Çünkü dudaklarımızdan gelen bilgiler de insanı 'insan' yapan neokorteks tabakasında çok geniş bir yer kaplıyor.

  • Mikrobiyom / bakteriler

    Ve o öpüşmelerin her birinde ortalama 80 milyon bakteriyi partnerinize aktaracaksınız. ... Başta bakteri makteri iğrenç falan dedik ama, şunu bi netleştirelim: Öpüşmenin insanlar için müthiş faydalı olduğunu biliyoruz: Her şeyden önce, öpüşme sırasında aktarılan o bakterilerin kötü veya zararlı hiçbir tarafı yok. Tam tersine, 'bu davranışı sergilediklerine göre artık daha sık bir arada yaşama ihtimalleri yüksek olan' insanların, birbirlerinin bağışıklık sistemine ve mikrobiyomuna alışmasını sağlıyor.

  • Feromonlar

    Feromonlar, mesela köpeklerin birbirinin poposunu kokladığında tespit ettikleri koku kimyasalları. Uçucu olan, yani havaya karışarak mesafe kat edebilen ve böyle olmayan, dolayısıyla yaklaşıp koklamayı gerektiren farklı versiyonları var. Bu kimyasallar, köpeklerin birbirine üreme döneminde olup olmadıklarını bildirmesini falan sağlıyor, yani bir çeşit iletişim aracı.

  • Jacobson Organı (vomeronasal organ)

    Ve feromonlar, diğer kokular gibi beyinde işlenmiyorlar; köpekler ve diğer birçok hayvanın direkt olarak burunlarında bulunan Jacobson Organı (veya daha bilimsel adıyla vomeronasal organ) diye bir organda işleniyorlar. Bizde bu organ ya tamamen yok olmuş halde ya da belli belirsiz bazı izleri var; dolayısıyla çalışıp çalışmadığından da pek emin değiliz.

  • Premastikasyon / Ön-çiğneme

    'Ön-çiğneme' veya bilimsel adıyla 'premastikasyon' olarak bilinen bu davranış, insanlık tarihi boyunca hemen hemen bütün kültürlerde vardı ve 19. yüzyıla kadar da çok yaygın bir uygulama olmaya devam etti! Yani anneler ve babalar, bebeklerine verdikleri yemeği önceden çiğniyorlardı, sonra dudak dudağa değdirerek, çiğnenmiş besinleri yavrularının ağzına veriyorlardı. Modern çağda bunun hala faydalı olup olmadığı biraz tartışmalı; ama modern tıbbın olmadığı zamanlarda bu yöntem, çocukların savunma sistemini pekiştirme ve aynı kabilede yaşayan bireylerin savunma sistemlerini uyumlu hale getirme görevi görüyordu.

  • İzolasyon bariyeri

    Çünkü popülasyonlar ortak atalarından ayrılmaya başladıktan sonra, maruz kaldıkları eşsiz seçilim baskıları altında; fiziksel, fizyolojik ve davranışsal özellikleri yavaş yavaş değişmeye ve birbirinden uzaklaşmaya başlıyor. Mesela sperm yapısı, yumurta yapısı, üreme organlarının şekli ve büyüklüğü, üreme ve kur davranışları, ne zaman üredikleri, hatta ve hatta kromozom sayıları zaman içinde değişiyor. Türler birbirinden ne kadar uzak akrabaysa, 'izolasyon bariyeri' dediğimiz, üremeye ve/veya sağlıklı yavrular üretmeye engel olan bu mekanizmalar, türleri birbirinden daha da ayrıştırıyor.

  • Kortikal korteks / Neokorteks

    Bu tuhaf görünümlü çizimlerde gördüğümüz, eğer ki insan organlarının büyüklüğü, beynimizin kortikal korteksinde, yani en dış kabuğunda temsil edilen nöron sayısıyla orantılı olsaydı neye benzeyeceğimiz... Çünkü dudaklarımızdan gelen bilgiler de insanı 'insan' yapan neokorteks tabakasında çok geniş bir yer kaplıyor.

  • Orbicularis oris kası

    Mesela siz biriyle öpüşürken 10-12 farklı kas grubu aynı anda çalışıyor ama bunlardan en önemlisi, orbicularis oris kası. Dudaklarınızı ileri iten kas bu. Ve bu kas (ve yaptığı komik görünümlü hareket), aynı zamanda bebeklerin meme emerken kullandığı kas (ve yaptıkları hareket).

  • Oksitosin

    Bundan kastım, öpüşmeyle birlikte yaşanan oksitosin, yani bağlanma hormonu patlaması... Bu öylesine güçlü bir hormon ki, kısa dönem ilişki arayan erkekler seks öncesinde öpüşseler de seksten sonra öpüşmeye mesafeli oluyorlar. Bebekler meme emerken de, yetişkinler dudak dudağa öpüşürken salgılanan hormonlar, özellikle de bağlanma hormonu olan oksitosin müthiş miktarlarda salgılanıyor.

  • Dopamin

    Öpüşürken, dopamin, yani uyuşturucu bağımlılarının da başının belası olan ödül hormonu; ... salgılanmaya başlıyor.

  • Serotonin

    Öpüşürken, ... serotonin, yani mutluluk hormonu; ... salgılanmaya başlıyor.

  • Adrenalin

    Öpüşürken, ... ve böbrekler yardımıyla adrenalin, yani heyecan hormonu salgılanmaya başlıyor.

  • Testosteron

    Mesela öpüşme sırasında erkekler, tükürük yoluyla karşı tarafa testosteron aktarabiliyor ve bu hormon sıçramasının cinsel uyarılmayı arttırdığı düşünülüyor.

  • Kur davranışı / Çiftleşme öncesi ritüel / Ön sevişme

    Öpüşme, türümüzün birçok popülasyonunda 'kur davranışı', daha spesifik olaraksa 'çiftleşme öncesi ritüel' veya halk arasındaki tabiriyle 'ön sevişme' davranışlarının bir parçası: İki insanın dudakları buluştuğu anda vücudunuz, özellikle de yüzünüz, karın ve bel gibi hassas noktalarınız ve tabii ki cinsel organlarınız adeta alev alıyor, bunu termal kameralarla yapılan deneylerde de görebiliyoruz. Bu sıcaklık artışı ve fiziksel faaliyet nedeniyle tek bir öpüşme seansı sırasında en az 5 kalori yakabiliyorsunuz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Öpüşürken aktarılan bakteriler mutlaka zararlıdır ve bu yüzden öpüşmek tehlikelidir.

    Çoğu durumda aktarılan bakteriler zararlı değildir; tam tersine partnerlerin mikrobiyomlarına uyum sağlamalarına yardımcı olarak bağışıklık sisteminin uyumlanmasına katkı sağlar.

  • Dudak dudağa öpüşme sadece Batı toplumlarına özgü, Batı'nın 'ahlaksızlığı' sonucu ortaya çıkmış bir davranıştır.

    Kültürel veriler bu görüşü çürütür: Orta Doğu örneğin incelenen 10 kültürün %100'ünde öpüşme bulunurken, bazı Batı toplumlarında oranlar daha düşük; öpüşme coğrafi ve kültürel olarak çeşitli şekillerde dağılmıştır.

  • YouTube'daki 'homunkülüs yaratma' gibi video deneyleri gerçek ve bilimsel olarak geçerlidir.

    Bu tarz videolar genellikle sahte ve bilgisayar efektleriyle desteklenmiş olup, iddia edilen deneyler bilimsel temelden yoksundur ve kolayca çürütülebilir.

  • Farklı türlerin (örneğin insan ve tavuk) sperm ve yumurtalarını enjeksiyonla birleştirip yeni canlılar oluşturabilirsiniz.

    Türler arasındaki üreme izolasyon mekanizmaları (sperm/ovum uyumu, kromozom farkları vb.) nedeniyle bu tür çapraz-üretişim sonuç vermez ve teorik/pratik olarak mümkün değildir.

  • Öpüşme yalnızca cinsel bir davranıştır ve başka işlevleri yoktur.

    Öpüşmenin bağlanma, sosyal iletişim, ön sevişme, mikrobiyom uyumu ve tarihsel olarak ebeveyn-yavru besleme (premastikasyon) gibi birçok işlevi vardır.

  • İnsanlar feromon algısı konusunda köpekler gibi güçlü ve doğrudan bir sistem kullanır.

    İnsanlarda vomeronasal organ büyük ölçüde gerilemiş veya işlevsiz olabilir; buna rağmen koku yoluyla yapılan çalışmalar eş tercihlerinde etkiler olduğunu gösteriyor, ama mekanizma farklı ve daha karmaşıktır.

  • Premastikasyon (yemekleri önceden çiğneyip bebeğe verme) yalnızca iğrenç ve tamamen terkedilmiş bir uygulamadır.

    Premastikasyon tarihte ve birçok kültürde yaygın olan, bebeklerin bağışıklığını eğitme ve topluluk mikrobiyomuna uyum sağlamada işlevsel bir uygulamaydı; modern tıbbi ve kültürel değişimlerle azalması kültürel bir tercihtir.

  • Seks işçileri öpüşmekten kaçınmaz; cinsel hizmet ne kadar açıksa öpüşme de serbestçe yapılır.

    Araştırmalar, seks işçilerinin bile öpüşmeden kaçınma eğiliminde olduğunu gösteriyor; öpüşme bazı cinsel hizmetler için sınırlayıcı veya istenmeyen bir eylem olabilir.

Sorular

  • Neden öpüşüyoruz?

    Öpüşme; bağlanma hormonları salgılayarak bağ kurmayı, çiftleşme öncesi uyarılmayı sağlamayı, partnerlerin mikrobiyomuna uyum kazandırmayı ve muhtemelen atalarımızın ağızla besleme davranışından evrimleşmiş bir sosyal/üreme ritüeli olmayı sağlar.

  • Hayatımızın ne kadarını öpüşerek geçiriyoruz?

    Ortalama olarak hayat boyunca yaklaşık 20.160 dakika, yani yaklaşık 14 gün öpüşerek geçiriyoruz.

  • Bir öpüşmede kaç bakteri transfer edilir?

    Ortalama bir öpüşmede partnerinize yaklaşık 80 milyon bakteri aktarılabilir; çoğu zararlı değildir ve mikrobiyom uyumuna katkıda bulunur.

  • Dudak dudağa öpüşme evrensel bir davranış mıdır?

    Hayır; 168 kültür çalışmasında yalnızca %46'sında romantik dudak öpüşmesi bulundu, yani kültürlere göre oldukça değişken.

  • Öpüşmenin hormonel etkileri nelerdir?

    Öpüşme oksitosin, dopamin, serotonin ve adrenalin salgılanmasını tetikler; bu da bağlanma, ödül ve cinsel uyarılma süreçlerini destekler.

  • Öpüşmenin evrimsel kökeni ne olabilir?

    Bir hipoteze göre öpüşme, premastikasyon / ağızdan besleme davranışlarından evrimleşmiş olabilir; yani ebeveynlerin yavrulara ağızla yiyecek verme ritüelinin cinsel/romantik bir formu olabilir.

  • Hayvanlar öpüşüyor mu?

    Bazı hayvanlarda ağız veya burun teması, dil teması veya hortum kullanımı gibi benzer davranışlar görülür; ancak insanlar gibi romantik dudak-dudak öpüşme nadirdir ve genellikle farklı işlevleri vardır.

  • İnsanlar feromonlarla eş seçimi yapıyor mu?

    Feromonların insanlardaki rolü tartışmalıdır çünkü vomeronasal organ büyük ölçüde gerilemiş olabilir, fakat kokularla yapılan çalışmalarda bağışıklık sistemi farklılığına dayalı tercih izleri bulunuyor.

  • Öpüşme seks için bir hazırlık mıdır?

    Evet; öpüşme fiziksel uyarılma ve hormon salgılanması yoluyla beyni ve vücudu cinsel birleşmeye hazırlamaya yardımcı olur.

  • İnsanlarda dudak hassasiyeti neden önemli?

    Dudaklar beynin kortikal temsilinde geniş yer kapladığı için (homunkülüs gösterimi), dudak uyarımı güçlü duygusal ve cinsel tepki üretir.

Ön Bilgiler

  • Temel evrimsel biyoloji kavramları (türler, ortak atalar, seçilim)
  • Temel nörobilim ve kortikal temsil fikirleri (korteks, nöron temsili)
  • Temel endokrinoloji bilgisi (oksitosin, dopamin, serotonin, adrenalin, testosteron fonksiyonları)
  • Mikrobiyom ve mikroorganizma temel bilgisi
  • Antropoloji ve kültürlerarası araştırmalar hakkında temel anlayış
  • Davranış bilimi/etoloji hakkında temel kavramlar
  • Basit istatistiksel anlayış (yüzde ve oran yorumlama)

Tarihsel Bağlam

  • 1980'lerde insanların ortalama öpüşme süresi 5-6 saniyeydi
  • 19. Yüzyıla kadar ön-çiğneme veya premastikasyon yaygın bir uygulamaydı
  • M.Ö. 1500'lerde Sanskritçe metinlerde öpüşmeye dair en eski yazılı metinler bulunur
  • 360 milyon yıl önce yaşamış ortak ataya dair referans
  • 2012 yılında Alicia Silverstone'un bebeğini ön-çiğneme ile beslerken çekilen videonun yayılması ve tartışma yaratması
  • 1980'ler
  • 19. Yüzyıl
  • M.Ö. 1500'ler
  • 360 milyon yıl önce
  • Modern Çağ
  • Emperyal Çin
  • Roma İmparatorluğu

Kişiler

  • Alan Melikdjanian

    YouTube'da Captain Disillusion adıyla tanınan kişi; sahte 'homünkülüs' videolarını ve parça parça anlatım taktiğini eleştiren örnek olarak anıldı.

  • Alicia Silverstone

    2012'de bebeğini ön-çiğneme (premastikasyon) yöntemiyle beslerken çekilen bir videosu tartışma yarattığı için örnek olarak anıldı.

  • Marie Curie

    Videonun sonunda alıntılanan bir söze atıf için anıldı: 'Şimdi anlamak zamanıdır!'

  • Karnei

    Sahte yaratıklar üreten ve parça parça anlatımla izleyiciyi kandıran bir Rus YouTuber örneği olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Yakında gösterilecek/ele alınacak istisnalar: hayvanlar aleminde öpüşme benzeri davranışların birkaç istisnasını kısa süre içinde göstereceğini belirtme

Gerçi hangi davranışı böyle tanımlasak komik olacak sanırım ama öpmenin yeri hakikaten farklı. Tesadüfe bakın ki birazdan göreceğimiz birkaç istisna haricinde, hayvanlar aleminin diğer hiçbir yerinde bu tür bir davranış görmüyoruz. Başta bakteri makteri iğrenç falan dedik ama, şunu bi netleştirelim: Öpüşmenin insanlar için müthiş faydalı olduğunu biliyoruz: Her şeyden önce, öpüşme sırasında aktarılan o bakterilerin kötü veya zararlı hiçbir tarafı yok.

Terminoloji: bundan sonra metinde/konuşmada 'öpüşme' veya 'dudaktan öpüşme' diyeceğini belirtme

Bu arada incelenen kültürler de sadece modern ve teknolojik kültürler değildi: Mesela Emperyal Çin ve Roma İmparatorluğu gibi antik toplumlar ve Turkana halkı gibi günümüzde var olan ama daha pastoral hayatlar yaşayan toplumlar da vardı. Söz konusu romantik veya cinsel amaçlarla öpüşme olduğunda (ki buna bu noktadan sonra kısaca "öpüşme" veya "dudaktan öpüşme" diyeceğim), %50 ilginç bir oran ve çok önemli bir soruyu doğuruyor: Tüm insanların ortak ataları dudaktan öpüşüyordu da, günümüze yaklaştıkça kültürlerin %50'si bu yeteneği sonradan mı yitirdi...