Uzaktaki Tektonik Kuvvetler Kaliforniya Körfezi'nin Açılmasını Hızlandırmış Olabilir mi?

Baja California Yarımadası yaklaşık 12 milyon yıl önce Meksika anakarasından ayrıldığında Kaliforniya Körfezi ortaya çıktı. Yeni bir araştırma, bu kıtasal yarılma sürecinin Pasifik Okyanusu'nun karşı yakasındaki tektonik kuvvetler yüzünden büyük ölçüde hızlanmış olabileceğini öne sürüyor.

Bulgu, Science dergisinde yayımlanan bir çalışmadan geldi. Çalışmayı Austin'deki Texas Üniversitesi, Çek Bilimler Akademisi, Helmholtz Yerbilimleri Merkezi ve Roma Tre Üniversitesinden araştırmacılar yürüttü.

İki Yitim Zonu, Uzak Etkiler

Yitim zonu, iki tektonik levhanın çarpıştığı ve birinin diğerinin altına kaydığı bölgedir. İki ayrı yitim süreci aynı anda gerçekleşip birbiriyle etkileşirse buna çift yitim zonu denir. Çalışmanın ortak yazarı ve Jackson Yerbilimleri Okulunun Dünya ve Gezegen Bilimleri Bölümü ile Texas Üniversitesi Jeofizik Enstitüsünde (UTIG) lisansüstü araştırma asistanı olan Xiang He, ekibin batı Pasifik için ulaştığı tabloyu şöyle anlattı:

Batı Pasifik'te olduğunu düşündüğümüz şey şu: Başlangıçta tek bir yitim zonu vardı, ardından ikincisi oluştu.

Çift yitimin etkisinin büyük bölümü, levha parçalarının hareket ettiği Japonya çevresinde yaşandı. Ancak ekibin bilgisayar simülasyonları başka bir şey gösterdi. Baja California yakınındaki levhalarda çift yitim, ekstra bir gerilme (esneme) gerilimi üretti. Bu gerilim kabuğun incelmesine ve fay hatlarının oluşmasına yol açabiliyor. Çalışmanın sayısal modellemesini yöneten He, sonucu şöyle yorumladı:

Bizi şaşırtan, gerilim artışının batı Pasifik'teki yitim zonlarından bu kadar uzaktaki Baja California yakınında bu denli net görünmesiydi. Başka hiçbir yerde belirgin bir gerilim değişimi yok. Yalnızca Baja'da vardı.

Ekstra Tektonik Çekimi Modellemek

Araştırmacılar tek ve çift yitim zonlarını karşılaştırmak için ASPECT adlı açık kaynaklı topluluk yazılımıyla 3 boyutlu, fizik temelli bir model kurdu. Güncel levha parçası geometrilerine, manto anomalilerine ve litosfer yapılarına ait verileri birleştirerek manto akışını, levha hızlarını ve litosferdeki gerilimleri hesapladı. Ardından modellenen yapılandırmalar arasındaki farkları inceledi.

Kaliforniya Körfezi, bölgedeki litosfer zayıflıkları nedeniyle zaten açılmaya başlamıştı. Yine de araştırmacılar, Japonya yakınındaki çift yitimin süreci yaklaşık 30 ila 80 milyon yıl kadar hızlandırmış olabileceğini düşünüyor. Çalışmanın ortak yazarı, Dünya ve Gezegen Bilimleri Bölümü profesörü ve UTIG kıdemli araştırma bilimcisi Thorsten Becker, hızlanmanın boyutunu şöyle açıkladı:

Meğerse birbirini çeken iki dalan levha olduğunda, arkadaki levha iki kat hızlı hareket etmiyor; yaklaşık 1,7 katı hızla ilerliyor.

Küresel Kuvvetler ve Bölgesel Tehlikeler

Araştırmacılar, modellerinin karmaşık geometrilere sahip ve depreme yatkın bölgelerde levhaların nasıl birbirine doğru itildiğini anlamak için referans olarak kullanılabileceğini umuyor.

Bilinen güncel bir benzer örnek Doğu Afrika'dır. Bölge, yarılma sırasında depremler ve volkanik patlamalar yaşıyor. Bunlar, kıtanın yavaş yavaş parçalandığının işaretleri. Becker, yaklaşımın yeniliğini şöyle anlattı:

Yeni olan, küresel levha etkileşimlerini, yani yitimin evrimine bağlanan süreçleri daha iyi modelleyebilmemiz. Bu diğer itici güçleri hesaba katmak zorundayız. Afrika şimdi ek çekimler yaşarsa, eklenen güç bu yarılmayı yeniden düzenleyebilir.

Becker'a göre ekip, karmaşık küresel etkileri yakalamak için süper bilgisayarlardan ve gelişmiş modellemeden yararlanmaya ve ardından bölgesel etkileri anlamak için ayrıntıya inmeye istekli. Becker, hedefi şöyle özetledi:

Küresel tektonik zorlama hakkında daha iyi bilgi sunmaya çalışıyoruz. Bu zorlama, tehlike açısından bile levha kenarlarının evrimini anlamakla ilgili zaman ölçeklerinde değişebilir.