Tully Canavarı Nedir ve Evrim Ağacının Neresinde Yer Alır?

Evrimsel süreçte kimi zaman bildiğimiz hiçbir canlı grubuna uymayan, öylesine tuhaf ve büyüleyici organizmalarla karşılaşırız ki paleontologların bu canlıları sınıflandırmakta neden bu kadar zorlandığını çok iyi anlarız. İşte Tully canavarı (Lat: "Tullimonstrum gregarium") tam olarak böylesi bir canlıdır. Yaklaşık 300 milyon yıl önce, günümüzde Illinois sınırları içerisinde kalan çamurlu haliçlerde yüzen bu yumuşak dokulu deniz canlısı, aradan geçen onca zamana rağmen evrimsel biyolojinin en büyük bilmecelerinden biri olmayı sürdürüyor.

Fosil kayıtlarında karşılaştığımız pek çok tür, günümüzdeki akrabalarıyla belirgin anatomik benzerlikler taşır ancak bu canlı, bilinen hiçbir kalıba sığmayan anatomisiyle ilk andan itibaren uzmanları çaresiz bıraktı. Canlının vücut planı, bildiğimiz hiçbir hayvan şubesine doğrudan yerleştirilemeyecek kadar sıra dışıydı.

Mazon Creek Fosil Yataklarında Sıra Dışı Bir Keşif

Bu gizemli fosil 1955 yılında eyaletin kuzeydoğusundaki Mazon Creek fosil yataklarını araştıran amatör fosil toplayıcısı Francis Tully tarafından gün yüzüne çıkarıldı. Torpido biçimindeki gövdesi, üçgen kuyruk yüzgeci ve uzun, esnek bir hortumun ucunda yer alan dişleriyle Tully canavarı âdeta sırtına enlemesine saplanmış bir şişin iki ucunda gözler taşıyan bir canlıyı andırıyordu. Sahip olduğu anatomi, bilim dünyasının alışık olduğu formlardan bütünüyle uzaktı.

Tully, topladığı fosil örneklerini Chicago'da bulunan Field Museum of Natural History bünyesindeki uzmanlara ulaştırdı ancak araştırmacılar bu fosil karşısında derin bir şaşkınlığa uğradı. Karşılarındaki canlı bir solucan mı, bir sümüklü böcek mi yoksa sırt ipliği taşıyan ilkel bir yılan balığı mıydı; hiç kimse kesin bir yanıt veremedi. Bu derin belirsizliğin ardından araştırmacılar türe, Francis Tully'nin anısına Latince "Tully'nin yaygın canavarı" anlamına gelen Tullimonstrum gregarium adını verdi.

Omurgalı mı Yoksa Omurgasız mı?

Tully canavarı 1989 yılında Illinois eyaletinin resmî fosili ilan edildi ancak canlının gerçekte ne olduğuna dair tartışmalar dinmedi. 2016 yılında yayımlanan iki ayrı bilimsel çalışma bu canlının aslında bir omurgalı olduğunu ileri sürerek tartışmayı alevlendirdi. Daha önce sindirim kanalı olduğu düşünülen yapının notokord (sırt ipliği) adı verilen ilkel bir omurga benzeri yapı olduğu, gözlerindeki pigmentlerin ise omurgasızlardan ziyade omurgalılara benzediği öne sürüldü.

Kıkırdaktan oluşan bir sırt yapısı, keratinden meydana gelen dişler, tek bir burun deliği ve sırt yüzgeci gibi özellikler öne sürülerek bu canlının günümüz taşemenlerinin uzak bir akrabası olabileceği iddia edildi. Ancak bu hipotez tüm bilim insanlarını ikna etmedi. Kuşkucu araştırmacılar göz pigmentlerine dair kanıtların yetersiz olduğunu ve notokord olduğu iddia edilen yapının gözlerin önüne kadar uzandığını belirtti; zira bilinen hiçbir omurgalıda böyle bir anatomiye rastlanmıyordu. Canlının sıra dışı bir kalamar ya da tuhaf bir mürekkep balığı olabileceği fikri yeniden gündeme geldi.

Üç Boyutlu Taramalar ve Süregelen Taksonomik Belirsizlik

2023 yılında Japonya'dan bir araştırma ekibi müzelerde korunan 153 fosil örneğini mercek altına aldı. Araştırmacılar önceki sezgisel ve öznel yorumların yerine tümüyle veriye dayalı tarafsız bir inceleme yöntemi benimsedi. Üç boyutlu lazer tarayıcı yardımıyla fosillerin yüzey haritası renk kodlarıyla dijital ortama aktarıldı. Bu analiz, daha önce solungaç keseleri ve yüzgeç ışınları sanılan omurgalı benzeri yapıların ya hiç var olmadığını ya da omurgalı anatomisiyle bağdaşmadığını ortaya koydu. Üstelik canlının yalnızca gövdesinde değil, baş bölgesinde de belirgin segmentlerin bulunduğu belirlendi.

Omurgalılar sınıfında bu tür bir morfolojik dizilime rastlanmadığı için ekip, Tully canavarının omurgalı olamayacağı sonucuna vardı. Araştırmacıların en güçlü tahmini, canlının batıcı iğnemsi kordalılar benzeri bir omurgasız kordalı olabileceği yönündedir ancak bu konuda henüz kesin bir kanıt bulunmuyor. Bilim insanları arasında ortak bir uzlaşı sağlanana dek Tully canavarı, evrimsel biyolojideki taksonomik arafta kalmaya devam edecek gibi görünüyor.