Teleskop Nedir, Çeşitleri Nelerdir?

Teleskop, uzaydan gelen elektromanyetik ışınımı toplayıp odaklayarak bu cisimleri daha parlak, daha ayrıntılı ve ölçülebilir hale getiren bilimsel bir gözlem aracıdır. Genellikle teleskop denilince akla ilk gelen üç ayak üzerinde duran, arkasından gözümüzle baktığımız uzun ince bir tüp ya da gözlemevlerinde yer alan etrafında ne olduğuna anlam veremediğimiz bir sürü ekipmanla donatılmış aygıtlar geliyor. Hâlbuki teleskopların birçok türü bulunmaktadır. Seçeceğiniz türü belirleyen esas faktör nasıl bir amaç için teleskop kullanmak istediğinizdir.

Teleskop Nedir?

Uzaydan gelen elektromanyetik ışınımı toplayan teleskop; gözlemlenen cisimlerin daha parlak, ayrıntılı ve ölçülebilir hale gelmesini sağlayan gözlem araçlarıdır. Teleskobun en temel iki amacı vardır: Yakınlaştırma yapmak ve daha fazla ışık toplayarak görünmeyen gök cisimlerini görünür hale getirmek.

Ticari amaçlarla satılan oyuncak olanlarda (öyle gösterilmeseler de) pek de önemli olmayan yakınlaştırma özelliğine vurgu yapılır. Fakat teleskopun ışık toplama özelliği daha önemlidir. Çünkü eğer ışık toplama yeteneği kötüyse yakınlaştırma yaptığınızda eldeki ışığı kaybeder ve kötü bir görüntüyle karşılaşırsınız. Kaldı ki çoğu zaman da yakınlaştırmaya ihtiyaç duymaz, hatta istemezsiniz bile.

Teleskop Çeşitleri Nelerdir?

Teleskop temelde üç tipte incelenebilir: Mercekli (refraktör), aynalı (reflektör) ve katadioptrik teleskoplar. Teleskobun türüne göre özellikleri birbirinden farklılık gösterir. Dolayısıyla en doğru teleskobu alabilmek adına teleskobun hangi amaçla kullanılacağının belirlenmesi gerekir.

Mercekli Teleskoplar

Mercekli teleskoplar, çoğumuzun zihninde kazınmış olan türdür. Bu türde olanların önünde, ışığı toplayan bir mercek bulunur. Aslında en pahalıları olmaları gerekirken piyasadaki en ucuz olanlar, mercekli teleskoplardır.

Normalde mercekli teleskoplar daha pahalıdır ve mercek çapı büyüdükçe bu fiyat aşırı bir şekilde artar. Bu pahalılığın kaynağı, merceklerde doğal sebeplerden ötürü oluşan kusurları gidermek için bazı eklemeler yapılması gerekliliğidir.

Mercekli teleskopların en büyük dezavantajlarından biri olan ışığın farklı dalga boylarında farklı kırınımlara uğraması sonucu renk sapınçları (İng: "chromatic aberration") oluşması, görüntüde tatsız renklenmelere neden olur ve gözlem kalitesini bozar. Ay gibi nesnelere bakarken Ay'ın etrafında mavi, kırmızı hareler görüyorsanız bu merceğin kalitesizliğinden kaynaklanan renk sapınçlarının bir göstergesidir. İyi mercekler bunun önüne geçen özel yapılara sahiptir ve ne yazık ki daha pahalıdır.

Bunu sadece bir renk bozunumu olarak düşünmeyin! Bu, esasında bir odak problemidir. Tüm dalga boylarından ışıklar aynı noktaya düşmeliyken farklı noktalara düşmektedir. Bu nedenle, görüntü de netliğini yitirmektedir.

Aynalı Teleskoplar

Aynalı teleskoplar ışığı mercek yerine birincil aynayla toplar. Bu sayede aynanın görüntüsü kromatik sapınç üretmez. Ayrıca büyük bir aynayı üretmek ve taşımak, benzer çapta kusursuz bir merceğe kıyasla genellikle daha ekonomik olduğu için amatör astronomide “aynı bütçeyle daha büyük açıklık” çoğu zaman reflektörlerle gelir.

Aynalı teleskoplar ise merceklilere göre çok daha ucuzdur. Ayna çapı büyüdükçe maliyet merceklide olduğu kadar artmaz. Bu yüzden genelde 15 cm'in üzerinde mercekli yerine aynalı türler tercih edilir. 20, 25, 30 hatta 35 cm'lik aynalı kullanan amatörleri görebilirsiniz.

Aradaki ışık toplama kapasitesi farkı, çapın artmasından ötürü ciddi derecede artmaktadır. Elbette burada aynanın yansıtıcılık miktarı gibi faktörler de işin içerisine giriyor fakat endişelenmeyin! Kaplamadan kaynaklı yansıtıcılık farkı, boyuttan kazanacağınız farkla karşılaştırıldığında çok zayıf kalmaktadır.

Katadioptrik Teleskoplar

Katadioptrik teleskoplar ise hem mercekli hem de aynalı sistemi bir arada barındıran teleskop türleridir. Bunlar da kendi içlerinde tasarımlarına göre çeşitli türlere ayrılırlar. İhtiyacınıza göre olanı belirlemek için konuyu detaylamasına incelemenizi öneriyoruz.

Katadioptriklerin en bilinen iki ailesi Schmidt–Cassegrain (SCT) ve Maksutov–Cassegrain (Mak) tasarımlarıdır. SCT’de, önde bir Schmidt düzeltici plaka ve içeride birincil/ikincil ayna düzeni bulunur; düzeltici plaka, özellikle küresel aynaların yol açtığı küresel sapmayı telafi etmeye yardım eder ve sistemin kompakt olmasını sağlar. Maksutov tasarımında ise genellikle kalın bir menisküs düzeltici kullanılır; Mak’lar yüksek kontrastlı gezegen görüntüleriyle ünlüdür ama düzelticinin kütlesi nedeniyle termal dengeye gelmesi zaman alabilir. Bu sistemlerde optik yol kapalı olduğundan bakım avantaj görülse de uzun odak oranları nedeniyle geniş alan derin uzay taramalarında bazen daha sınırlı görüş alanı elde edilir.

Sonuç

Teleskoplar, evrenden bize ulaşan zayıf elektromanyetik ışınımı toplayıp anlamlı, ölçülebilir ve bilimsel olarak değerlendirilebilir hale getiren optik sistemlerdir. Bu nedenle bir teleskobun gerçek gücü; ışık toplama kapasitesi, optik kalitesi ve kullanım amacına uygun tasarımı ile belirlenir.

Teleskoplar, farklı türlerde olup mercekli, aynalı ve katadioptrik teleskoplar; farklı gözlem hedefleri, bütçeler ve kullanım senaryoları için geliştirilmiş çözümler sunar. Özellikle amatör astronomi ve astrofotoğrafçılıkta büyük açıklık, doğru odak oranı ve sağlam bir kundak sistemi; yüksek büyütmeden çok daha belirleyici unsurlardır.