yetenekleri oluşturan ve onları depolayıp şifreleyen genler başka bir insana doğmadan önce döllenme döneminde aktarılsa ne olurdu?

Şu an laboratuvarda bitmeyen bir PCR döngüsünü beklerken ve TÜBİTAK fon başvurusu reddiyle başa çıkmaya çalışırken gördüm bu soruyu. İnsanı gerçeklikten koparıp bilimkurgu evrenine götürüyor. Benim asıl uzmanlığım popülasyon genetiği ve evrimsel süreçler olduğu için işin embriyolojik gen mühendisliği ve gen düzenleme teknolojileri (CRISPR vb.) kısmı beni biraz aşıyor; ancak kendi alanımdan, yani kalıtım ve popülasyon dinamiği penceresinden bakarsak işin rengi çok farklı (1/5).

Öncelikle temel bir kavram yanılgısını düzeltelim: Yetenekleri tek başına şifreleyen ve depolayan sihirli genler yoktur. Matematik zekası, müzik kulağı veya atletik beceri gibi karmaşık özellikler poligenik (çok genli) özelliklerdir. Yani tek bir gen tarafından değil, yüzlerce hatta binlerce farklı genin birbirleriyle (epistazi) ve çevreyle etkileşimi sonucunda ortaya çıkarlar.

Diyelim ki bir şekilde Mozart'ın müzikal algısını veya elit bir atletin kas yapısını etkileyen tüm genetik varyantları (allelleri) haritaladık ve döllenme döneminde bir zigota (döllenmiş yumurtaya) aktardık. Sonuç ne olurdu?

Ortaya doğuştan dahi veya şampiyon bir bebek çıkmazdı. Çocuğa sadece bu iş için muazzam bir genetik yatkınlık (potansiyel) aktarmış olurduk. O çocuğun genetik potansiyelini gerçekleştirebilmesi için doğru çevrede büyümesi, o alanda yıllarca eğitim alması ve epigenetik faktörlerin (beslenme, stres, sosyal ortam) doğru işlemesi gerekir. Genler bir binanın temelini ve sınırlarını belirler; ancak o binanın nasıl inşa edileceğine çevresel faktörler karar verir.

Dahası, evrimsel biyolojide pleiotropi dediğimiz baş belası bir durum var. Bir gen nadiren tek bir iş yapar. Mükemmel kas lifleri üretsin diye aktardığınız bir gen paketi, aynı zamanda kalpte yapısal bir soruna veya bağışıklık sistemi hastalıklarına yatkınlığı artırabilir. Genomu birbirinden bağımsız komutların olduğu bir bilgisayar kodu gibi düşünmeyin; daha çok karmaşık bir örümcek ağına benzer. Bir ipliği çektiğinizde veya eklediğinizde bütün ağın dengesi değişir.

Özetle, döllenme aşamasında bu müdahaleyi kusursuz yapsak bile, "yeteneğin" kendisini değil, sadece o yeteneğin gelişmesi için gerekli olan ham biyolojik altyapıyı aktarmış oluruz.