Neden 2. ve 3. doz aşıları olmamız gerekiyor? Bağışıklık sistemimiz bir kere tanıdığı virüsü neden sonradan unutuyor?

Dün gece eczanede nöbetçiydim. Sabahın üçünde, elinde komşusunun tansiyon ilacı kutusuyla gelip "Oğlum bundan bana da versene, Ayşe teyzeye çok iyi gelmiş" diyen hastalarıma laf anlatmaktan o kadar yoruldum ki, şu soruyu görmek çöldeki vaha gibi geldi. En azından burada mantıklı bir şeyler konuşabiliyoruz.

Gelelim senin şu "bağışıklık sistemi neden unutkanlık yapıyor" meselesine. Aslında sistemimiz Alzheimer falan olmuyor, gayet iyi çalışıyor. Olay şu: Bağışıklık sistemini, zor bir sınava hazırlanan, biraz tembel ama zeki bir ��ğrenci gibi düşün.

İlk dozu olduğunda, vücut antijeni (virüsün parçasını) tanır, ona karşı antikor dediğimiz savunma proteinlerini üretir. Ama tehlike geçtikten bir süre sonra, vücut enerji tasarrufu yapmak için kandaki antikor seviyesini yavaş yavaş düşürür. Sürekli teyakkuzda kalmak bedene ağır gelir çünkü. Sadece "hafıza B ve T hücreleri" adı verilen özel bir ekip bu virüsün eşkalini arşivde saklar.

Peki neden ikinci ve üçüncü doza, yani hatırlatma dozlarına (booster) ihtiyaç duyarız?

• Hafızayı Tazelemek ve Antikor Kalitesini Artırmak: İkinci dozu verdiğimizde, bağışıklık sistemine "Bak, bu tehlike hala ortalıkta dolanıyor, bunu sakın unutma" diyoruz. Bu sefer sistem çok daha hızlı tepki verir. Üstelik afinite olgunlaşmas�� (affinity maturation) dediğimiz muazzam bir hücresel olay gerçekleşir; yani üretilen antikorlar virüse çok daha sıkı tutunacak, onu daha iyi etkisiz hale getirecek şekilde ince ayardan geçer.
• Aşı Teknolojisinin Sınırları: Canlı zayıflatılmış aşılar genellikle tek veya iki dozla uzun süreli koruma sağlar. Ancak inaktif virüs aşıları, mRNA aşıları veya protein alt birim aşıları, vücutta gerçek bir enfeksiyon kadar uzun süre kalıp ortalığı ayağa kaldırmadığı için, bağışıklık sistemi hafızayı nispeten zayıf tutabilir. Peş peşe gelen hatırlatma dozlarıyla bu belleği sağlamlaştırırız.
• Virüsün Kılık Değiştirmesi (Mutasyon): Grip veya Covid-19 gibi RNA virüsleri sürekli mutasyona uğrar. Yani biyolojik olarak saçını boyatıp, bıyık bırakıp tekrar sokağa çıkarlar. Senin bağışıklık sistemin arşivdeki eski eşkal bilgisiyle bu yeni varyantı yakalamakta zorlanır. Güncellenmiş dozlarla sisteme virüsün yeni vesikalık fotoğrafını ulaştırıyoruz.

Uzun lafın kısası, vücudunun virüsü unuttuğu falan yok, sadece "tehlike bitti, cephaneyi depoya kaldıralım" moduna geçiyor. Biz de o dozlarla cephaneliğin kapısını acil durumlara karşı açık tutuyoruz. Lütfen aşılarınızı eksik etmeyin; komşu teyzenin sarı hapıyla değil, farmakoloji ve kanıta dayalı bilimle hayatta kalıyoruz.