Evrim Ağacı Soru & Cevap
Reklamı Kapat
Puan Ver
3
Puan Ver

Kıtaların kaymasını sağlayan güç nedir?

1
Anonim 3
1,871 görüntülenme
Teşekkür (1)
Hatırla
Takip
Paylaş
Reklamı Kapat
1 Cevap

Kıtaların kayması'nın tarihçesi

Kıtaların kaymış olabileceği fikri ilk defa 1596'da Abraham Orhelius tarafndan ortaya atılmıştır. Sonrasında ise kıtaların ayrılması, Orhelius'tan bağımsız bir şekilde daha gelişmiş olarak 1912'de Afred Wegener tarafından teori olarak öne sürüldü. Wegener, kıtaların kaymasının mekanizmasını açıklayamadığı için ve kıtasal hareket hızını çok fazla olarak tahmin etmesi (250cm/yıl) sebebiyle teorisi uzun yıllar kabul görmedi.

 İngiliz jeolog Arthur Holmes 1920'de plaka bağlantılarının denizin altında uzanabileceğini ve 1928'de manto içindeki konveksiyon akımlarının itici güç olabileceğini öne sürdü. 1931'de, Dünya'nın mantosunun, radyoaktif bozunma tarafından üretilen ısıyı dağıtan ve kabuğu yüzeyde hareket ettiren konveksiyon hücreleri içerdiğini ileri sürdü. 1944'te kitabın sonu kıtasal kayma ile ilgili bir bölümle biten Fiziksel Jeoloji İlkeleri yayınlandı. 1947'de Maurice Ewing liderliğindeki bir bilim adamı ekibi, Atlantik Okyanusu'ndaki bir yükselişin varlığını doğruladı ve sedimentlerin altındaki deniz tabanının, kıta kabuğundan kimyasal ve fiziksel olarak farklı olduğunu buldu. Batimetre okyanusya taşındıkta okyanus altında bir okyanus ortası sırtı tespit edildi. Bunun önemli bir sonucu, sistem boyunca yeni okyanus tabanının yaratılmış olmasıydı. Bu sonuç "Büyük küresel yarık" (Greal global rift) kavramına öncülük etti.

 Bilim insanları denizaltıları tespit etmek için II. Dünya Savaşı sırasında geliştirilen cihazları kullanarak okyanus tabanındaki tuhaf manyetik varyasyonları tanımaya başladılar. İlerleyen on yıl boyunca başlangıçta söylendiği gibi mıknatıslanma modellerinin anormallik olmadığı giderek açık bir şekilde ortaya çıktı. 1959-1963'te yayınlanan bir dizi makalede, Heezen, Dietz, Hess, Mason, Vine, Matthews ve Morley, okyanus tabanının mıknatıslanmasının geniş, zebra benzeri desenler oluşturduğunu toplu bir şekilde fark etti: bir şerit normal kutuplaşmaya ve yanındaki şerit ters kutuplaşmaya sahipti. En iyi açıklama "taşıma bandı (conveyor belt)" veya Vine – Matthews-Morley hipoteziydi. Yeryüzünün derinliklerinden yeni magma zayıf bölgelerden kolayca yükselir ve sonunda yeni okyanus kabuğu oluşturmak için sırtların tepesi boyunca püskürür. Yeni kabuk, zaman zaman tersine çevrilen dünyanın manyetik alanı tarafından mıknatıslanır. Yeni kabuğun oluşumu daha sonra taşıma bandına benzer şekilde mıknatıslanmış kabuğun yerini değiştirir.

Kıtaların kayma mekanizması

          Manto hareketi

Hareketi oluşturan mekanizmanın temelini ise Dünya’nın dibinde olan manto tabakasından yayılan ısı oluşturur. Dünya’nın çekirdeğinde meydana gelen bir takım radyoaktif reaksiyonlar manto tabakasında ısınmaya neden olur. Isınan gazın yükselmesi yüzünden üst tarafta bulunan levhalar da hareket eder.

Manto taşınımının doğrudan ve dolaylı olarak levha hareketi ile nasıl ilişkili olduğu jeodinamikte devam eden bir çalışma ve tartışma konusudur. Her nasılsa, bu enerji tektonik plakaların hareket etmesi için litosfere aktarılmalıdır. Plaka hareketini etkilediği düşünülen iki ana kuvvet türü vardır: sürtünme ve yerçekimi.

Sürtünme: Mantonun içerisindeki konveksiyon akımları tarafından harekete geçirilen mantonun litosfere en yakın tabakası olan Astenosfer ile daha sert olan litosfer arasındaki sürtünme kuvveti ile oluşan levha hareketi.

Yerçekimi: yerel konveksiyon akımları tarafından harekete geçirilen okyanus hendeklerindeki alçak bölgelerde bulunan plakaların aşağıya doğru çekilmesi ile olan levha hareketi.

İkincil kuvvetler

Yerçekimi: Sıcak manto malzemelerinden kaynaklanan yayılan sırtlardan litosfer oluştukça yavaş yavaş soğur ve zamanla kalınlaşır (ve böylece sırttan uzaklığı artırır). Soğuk okyanus litosferi, türetildiği sıcak manto malzemesinden önemli ölçüde daha yoğundur ve bu nedenle artan kalınlıkta, daha fazla yükü dengelemek için kademeli olarak manto içerisine yerleşir. Sonuç, sırt ekseninden daha fazla mesafeye sahip hafif bir yanal eğimdir.

Dünya'nın dönüşüyle ilgili itici güçler: Alfred Wegener, kıtasal kaymanın ardındaki ana itici mekanizmalar olarak gelgit kuvvetleri ve merkezkaç kuvvetleri önermişti; bununla birlikte, bu kuvvetler, bu kuvvetler, okyanus kabuğu içinde hareket eden kıtalar olduğu için kıta hareketine neden olamayacak kadar küçük olarak kabul edildi. Bu nedenle, Wegener daha sonra pozisyonunu değiştirdi ve konveksiyon akımlarının 1929'da kitabının son baskısında plaka tektoniğinin ana itici gücü olduğunu iddia etti.

Daha yeni literatürde, bu itici güçler:

  • Ay ve Güneş Dünya'nın kabuğuna uyguladığı yer çekimi kuvveti nedeniyle gelgit çekişi
  • Dönme kutbunun yer kabuğuna göre küçük yer değiştirmelerinden dolayı geoidin küresel deformasyonu.
  • Sallanma ve daha küçük zaman ölçeğinde dünyanın dönüşünün spin hareketlerinden kaynaklanan daha küçük deformasyon etkileri.

Küçük ve genel olarak ihmal edilebilir kuvvetler:

  •  Coriolis etkisi
  • Yerçekiminin hafif bir modifikasyonu olarak davranan merkezkaç kuvveti
1,739 görüntülenme
Kabul Edilen Cevap
Puan Ver
6
Puan Ver
Teşekkür (1)
Paylaş
6
Cevap Ver
Bu soruya cevap vermek için lütfen
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Medeniyetler düzenle başlar, özgürlüklerle büyür, kaos ile ölür.”
Will Durant