Karbonifer devrinde olduğu gibi odun selulozunun evrimine benzer şekilde plastik de bir evrim geçirebilir mi?

Plastiğin kendisinin bir "evrim" geçirmesi mümkün değil, çünkü plastiğin ne kendini kopyalayacak bir genetik şifresi ne de mutasyona uğrayıp seçilime tabi tutulacak bir popülasyonu var. Ancak sorunuzun işaret ettiği asıl nokta son derece yerinde: Tıpkı Karbonifer Dönemi'nde biriken devasa odun yığınlarını (özellikle lignini) sindirecek enzimlerin sonradan evrimleşmesi gibi, bugün de doğada biriken plastiği sindirecek mikroorganizmalar gözlerimizin önünde evrimleşiyor.

Eski ders kitaplarında Karbonifer'de devasa ormanların çürümeden kömürleştiği, çünkü mantarların henüz bu sert odunsu dokuyu parçalayacak enzimleri evrimleştirmediği anlatılır. Bilim dünyasının o bitmek bilmeyen tatlı çekişmeleri içinde paleontologlar son yıllarda bu "gecikmeli çürüme" hipotezini biraz sarsıp, kömürleşmede iklimsel ve jeolojik faktörlerin daha baskın olduğunu öne sürdüler. Yine de ortada yepyeni ve kimyasal olarak dirençli bir molekül olduğunda, yaşamın onu yıkacak enzimleri genetik olarak kodlamasının zaman aldığı bir gerçektir. Plastik de gezegenimiz için tıpkı Dünya'da ilk ortaya çıkan ahşap dokular gibi yepyeni, inatçı ve devasa bir sentetik karbon deposudur.

Bugün genetik laboratuvarlarında bu karbon kaynağını affetmeyen bakterilerin evrimine bizzat tanık oluyoruz. En meşhuru, 2016'da Japonya'da bir geri dönüşüm tesisinin dışındaki atıklarda keşfedilen Ideonella sakaiensis. Bu bakteri, plastiği parçalayan PETase ve MHETase adını verdiğimiz enzimleri çok yakın bir jeolojik zamanda evrimleştirdi. Bizim kampüslerde gururla bahsettiğimiz o "parçalanmaz" zincirleri kıracak genetik mutasyonları doğa çoktan ayıklayıp seçmeye başladı bile.

Özetle evrim geçiren plastik değil; plastiği afiyetle yemeye çalışan mikrobiyal yaşamdır. Genomlar durmaksızın değişiyor ve hayat, yarattığımız bu sentetik yığını da er ya da geç biyogeokimyasal döngüye katmanın bir yolunu buluyor.