Herbert Spencer'ın evrim teorisine olan katkısı nedir?

Evet, "evrim" (evolution) kelimesinin ve o çok meşhur "en güçlünün hayatta kalması" (survival of the fittest) lafının popülerleşmesi doğrudan Herbert Spencer'ın işidir, Darwin'in değil. Hatta Darwin, Türlerin Kökeni'nin ilk baskılarında evrim demek yerine ısrarla "değişerek türeme" (descent with modification) tabirini kullanmıştır.

Spencer, bizim gibi laboratuvar tozu yutmuş bir biyolog değildi; dönemin rahat koltuklarında oturan bir felsefeci ve sosyologdu. Darwin 1859'da kitabını piyasaya sürdüğünde, Spencer çoktan evrimsel kavramları (Lamarck'tan da epeyce ilham alarak) toplum bilimlerine uyarlamaya başlamıştı. Fakat Spencer'ın evrim anlayışı, her şeyin sürekli "daha mükemmele" doğru ilerlediği, teleolojik, yani amacı olan bir süreçti. Oysa genetikten ve evrimsel biyolojiden çok iyi bildiğimiz gerçek şudur: Evrimin bir nihai hedefi veya zirvesi yoktur; seçilim kördür, sadece o anki çevresel şartlara kim daha iyi uyum sağlarsa onun genleri bir sonraki nesle aktarılır.

Peki bu laf Darwin'e nasıl yapıştı? Burada da 19. yüzyılın akademik kulisleri ve mektuplaşmaları devreye giriyor. Doğal seçilimi Darwin ile aynı dönemde formüle eden Alfred Russel Wallace, Darwin'e insanların mekanizmayı yanlış anladığını ve Spencer'ın bu iddialı tabirini kullanmasının teorinin temel noktasını daha net ifade edeceğini yazdı. Darwin de Wallace'ın bu halkla ilişkiler tavsiyesine uydu ve kitabının beşinci baskısından itibaren terimi metne ekledi.

Spencer'ın bilim dünyasına bıraktığı en tehlikeli miras ise biyolojik kavramları insan toplumlarına zorla giydirmeye çalışmasıdır. "Sosyal Darwinizm" olarak bilinen bu garabet, güçlü ulusların veya zenginlerin zayıfları ezmesini doğanın kanunuymuş gibi meşrulaştırmaya hizmet etti. Kısacası Spencer, terimi popülerleştirerek bilim tarihine epey havalı bir giriş yapmış olsa da, teorinin içini genetik ve biyolojik gerçeklerle değil, kendi sosyolojik vizyonuyla doldurmuştur.