[1][2]Uzman değilim ama Przybylski yıldızı benim de en sevdiğim astronomi gizemlerinden biri, okuduklarımı toparlamaya çalışayım 🙂
Önce yıldızı tanıyalım
HD 101065 ya da Przybylski yıldızı, Erboğa (Centaurus) takımyıldızında, bizden yaklaşık 356 ışık yılı uzakta. 1961'de Antoni Przybylski tayfına baktığında demir ve nikel çizgilerini neredeyse göremedi; buna karşılık holmiyum, neodimyum gibi nadir toprak elementleri olağanüstü bol görünüyordu. Bazı metallerin bolluğu Güneş'tekinden binlerce kat fazla hesaplanıyor. Yıldız, "hızlı salınan Ap yıldızları" (roAp) sınıfının prototipi.
Önemli bir nokta: Yıldız bu elementleri "üretiyor" olmayabilir
Ap yıldızları çok yavaş döner ve güçlü manyetik alanlara sahiptir. Bu sakin atmosferde bazı elementler ışınım basıncıyla yukarı itilir, bazıları aşağı çöker (katmanlaşma). Yani tayfta gördüğümüz şey yıldızın tamamının değil, ince bir yüzey katmanının bileşimi. Nadir toprak elementlerinin aşırı bolluğu da büyük ölçüde böyle açıklanıyor; çekirdekte özel bir füzyon olduğu için değil.
Peki kısa ömürlü aktinitler?
2008'de Gopka ve arkadaşları tayfta aktinyum, protaktinyum, neptünyum, plütonyum, amerikyum, küriyum, berkelyum, kaliforniyum ve aynştaynyuma ait çizgiler bulduklarını bildirdi. Prometyum ve teknesyum da daha önce raporlanmıştı. Bunun için tartışılan üç olası açıklama var:
1) Tanımlama hatalı olabilir. Bu kadar kalabalık bir tayfta çizgiler üst üste biniyor ve eşleştirmelerin önemli kısmı dalga boyu uyumuna dayanıyor. Kanıtı güçlü bulan araştırmacılar da var ama bulgular hâlâ kesinleşmiş sayılmıyor.
2) Yüzeyde nükleer dönüşümler. Gopka ve ekibi yıldızın bir nötron yıldızı eşi olduğunu, onun parçacık rüzgârının yüzeydeki ağır çekirdekleri dönüştürdüğünü önerdi. Ancak yıldızın dikine hız ölçümleri böyle yakın bir eşe işaret etmiyor, bu yüzden bu fikir pek tutmadı.
3) "Kararlılık adası". En heyecan verici öneri 2017'de Dzuba, Flambaum ve Webb'den geldi. Fizikçiler, süper ağır elementler arasında "sihirli" nötron sayısına (N=184) sahip, beklenenden çok daha uzun ömürlü izotoplar olabileceğini düşünüyor. Bu ekibe göre yıldızda 298Fl (flerovyum) ya da daha ağır, henüz keşfedilmemiş uzun ömürlü bir çekirdek varsa, bozunurken sürekli kısa ömürlü aktinitler üretir; böylece bu elementler hep yenilenip tayfta görünür kalır. Ekip, bu süper ağır elementlerin tayfta aranabilmesi için izotop kaymalarını da hesapladı. Ama şimdilik doğrulanmış bir şey yok.
(Bir de uzaylıların nükleer atıklarını yıldıza attığına dair yarı şaka spekülasyonlar var, onları ciddiye almamak lazım 😄)
Kısacası
Yıldızın kendi füzyonuyla bu elementleri ürettiğine dair bir kanıt yok. Ya gözlemlerin yorumu hatalı, ya bu elementler yüzeyde başka bir süreçle sürekli yenileniyor, ya da en ilginci, doğada henüz bulamadığımız uzun ömürlü süper ağır bir elementin izini görüyoruz. Bu yüzden Przybylski yıldızı hâlâ bilinen en tuhaf yıldızlardan biri 🌟
Kaynaklar
-
V. A. Dzuba, V. V. Flambaum, J. K. Webb, et al. (2017). Isotope Shift And Search For Metastable Superheavy Elements In Astrophysical Data. Physical Review A, 95, sf: 062515. doi: 10.1103/PhysRevA.95.062515. | Arşiv Bağlantısı
-
Jason T. Wright. Przybylski's Star Iii: Neutron Stars, Unbinilium, And Aliens. (16 Mart 2017). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: AstroWright (Penn State)
| Arşiv Bağlantısı