Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

Neden Afrikalı siyahi erkekler düz saçlı olmuyor? Oluyorlarsa neden olmama durumları çok daha yaygın?

Kıvırcık ya da sıkı bukleli saç Sahra altı Afrika kökenli insanlarda gerçekten en yaygın tiptir, ama bunun erkeklikle bir ilgisi yok. Saç dokusunu belirleyen genetik varyasyonlar kadınlarda ve erkeklerde aynı biçimde çalışır. Düz ya da dalgalı saçlı Afrika kökenli insanlar da vardır, yalnızca belirli popülasyonlarda daha seyrektirler.

Saç dokusu nasıl oluşuyor? Saçın kıvrımı büyük ölçüde kıl kökünün (folikül) şekline bağlıdır. Kıvırcık saçta folikül kavisli ve asimetriktir, saç teli de yuvarlak değil daha yassı bir kesite sahiptir. Düz saç ise daha düz bir folikülden ve daha yuvarlak bir kesitten çıkar. Bu özellik tek bir "düz saç geni" ile değil, birçok genin küçük etkileriyle şekillenir. TCHH, EDAR, FRAS1 ve PRSS53 gibi genlerdeki varyantlar saç kalınlığı ve kıvrımıyla ilişkilendirilmiştir. Yani kalıtım poligeniktir ve sonuç bir aralık olarak ortaya çıkar, ya hep ya hiç değildir.

Neden sıkı bukle bu kadar yaygın? Bu varyantların sıklığı popülasyonların tarihine göre değişir. Kıvırcık saç, ekvatora yakın bölgelerde güneş altında kafa derisinin ısınmasını azaltmaya yardımcı olabilir. 2023 tarihli bir PNAS çalışması, sıkı bukleli saçın kafa derisine ulaşan ısı yükünü azalttığını ve terin buharlaşarak serinletmesine katkı sağlayabileceğini gösterdi. Bu, uyum hipotezini destekleyen bir bulgudur, ama tek başına kesin bir evrimsel hikâye değildir.

"Afrikalı" tek tip değil. Afrika, insanlığın en yüksek genetik çeşitliliğini barındıran kıtadır. Kuzey Afrika'da Berberi ve Mısırlı gruplarda düz ve dalgalı saç yaygındır. Boynuz'daki Etiyopya ve Somali gibi popülasyonlarda dalgalı ve gevşek bukleli saç sık görülür. Her "Afrikalı" kişiyi siyahi, her siyahi kişiyi de aynı saç tipiyle özdeşleştirmek biyolojik gerçekliği çok basitleştirir.

Karışım meselesi de var. ABD'deki Afro-Amerikalıların genomunda ortalama yüzde 24 civarında Avrupa kökenli ata katkısı bulunur, Latin Amerika'da ise tablo bölgeye göre çok değişir. Böyle karışık atalara sahip kişilerde gevşek bukle, dalgalı ya da düz saç beklenen bir sonuçtur. Üstelik bu mirasın saça yansıması kişiden kişiye farklılaşır, çünkü aynı ailede kardeşler bile farklı varyant kombinasyonlarını alabilir.

Toplumdaki kanı nereden geliyor? Birkaç şey birleşiyor. İlki, örnekleme ve görünürlük etkisi, yani çoğunluğun saç tipinin kural gibi algılanması. İkincisi, kısa kesilen, kazınan ya da kimyasalla düzleştirilen saçların ve perukların gerçek dokuyu gizlemesi. Üçüncüsü, medya temsilinin ve basmakalıp "Afrikalı" imgesinin çeşitliliği silmesi. Erkeklerin saçına özel bir kural olduğu fikri ise genetik olarak dayanaksız, bu yalnızca gözlemin toplumsal bir kalıba dönüşmesidir.

Kaynaklar

Tina Lasisi ve ark.. Human Scalp Hair As A Thermoregulatory Adaptation (Pnas). Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
Kaustubh Adhikari ve ark.. A Genome-Wide Association Scan In Admixed Latin Americans Identifies Loci Influencing Facial And Scalp Hair Features (Nature Communications). Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
Katarzyna Bryc ve ark.. The Genetic Ancestry Of African Americans, Latinos, And European Americans Across The United States (Ajhg). Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı

0

Paylaş

Simge Coşkun

Üye CevabıSen de Cevap Ver

Bitkilerde kalburlu boruların ihtiyacına uygun arkadaş hücreleri nasıl oluşabilmiştir?

Enes Leba

Kısa cevap: Arkadaş hücresi, kalburlu boruya sonradan gelip yanaşmış bağımsız bir yapı değil. İkisi çoğu zaman aynı ana hücrenin eşit olmayan bölünmesiyle oluşan kardeş hücreler. Yani "doğru yerde olma" kısmı gelişimsel köken sayesinde zaten garanti, evrimin açıklaması gereken asıl kısım bu ikilinin işbölümü.

Yan yana olmaları neden şaşırtıcı değil? Anjiyospermlerde floem ana hücresi uzunlamasına, asimetrik bölünür. Büyük olan hücre kalburlu boru elemanına, küçük olan arkadaş hücresine dönüşür. İkisi arasında yoğun plazmodesmata bağlantıları kalır. Dolayısıyla komşuluk, bir tesadüfün sonradan düzeltilmesi değil, bölünmenin doğal sonucu.

İşbölümü nasıl ortaya çıkmış olabilir? Mantıklı bir yol basamaklı ilerleme:

İlk karasal bitkilerde ve günümüz karayosunlarında besin taşıyan hücreler (lösitler) var. Bunlarda çekirdek kısmen bozunuyor ama ayrı bir arkadaş hücresi yok.
Uzun mesafede şeker taşıyan bir hücrede çekirdek, büyük organeller ve vakuol akışı yavaşlatan engeller. Bunları azaltan varyantlar daha verimli taşıma yaptı.
Ancak çekirdeksiz kalan hücre protein üretemez ve kendini onaramaz. Bu noktada yanındaki canlı bir komşunun ona destek vermesi büyük avantaj. Komşu hücrelerle zaten var olan plazmodesmata, bu desteğin ham maddesiydi.
Seçilim, bu ilişkiyi kademeli olarak güçlendirdi. Önce gevşek bir yardımlaşma, sonra özelleşmiş bir hücre tipi.

Bu senaryonun iyi bir desteği, aynı sorunun farklı çözümlerinin bağımsız bulunması. Açık tohumlularda ve eğrelti otlarında kalburlu hücrelere eşlik eden albüminli (Strasburger) hücreler var, ama bunlar kalburlu hücreyle kardeş değil, genellikle komşu parankima kökenli. Anjiyospermlerin arkadaş hücreleri ise ayrı bir çözüm. Yani "kalburlu eleman + yardımcı hücre" düzeni birden fazla kez, farklı yollardan kurulmuş görünüyor. Bu, tek bir mucizevi uyumdan çok, aynı seçilim baskısına verilen tekrarlı yanıtları düşündürüyor.

Genetik tarafı: Arabidopsis'te APL geni kalburlu eleman kimliği için gerekli (Bonke ve ark., 2003). NAC45/86 transkripsiyon faktörleri ise kalburlu elemanın çekirdeğini ve diğer yapılarını yıkan programı yürütüyor (Furuta ve ark., 2014). Yani çekirdeksizleşme rastgele bir bozulma değil, düzenlenen bir farklılaşma programı, ve bu tür programlar küçük adımlarla değişebilir.

Dürüst sınır: Floem yumuşak dokudur ve fosilleşmesi çok zordur. Rhynie çörtü gibi nadir yataklar bize erken bitkilerin iletim dokularını gösterir, fakat arkadaş hücresinin ilk ortaya çıkış anını doğrudan fosilde yakalayamıyoruz. Yukarıdaki basamaklar, canlı gruplar arasındaki karşılaştırmalara ve genetik verilere dayanan çıkarım.

Kaynaklar

Bonke M. ve ark.. Apl Regulates Vascular Tissue Identity In Arabidopsis. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
Furuta K. M. ve ark.. Arabidopsis Nac45/86 Direct Sieve Element Morphogenesis Culminating In Enucleation. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı

0

Paylaş

Muammer Tursun

Üye CevabıSen de Cevap Ver

Evrenin arkhesi nedir?

Arda Küçükoğlu

Arkhe (Yunanca: ἀρχή), Antik Yunan felsefesinde her şeyin kendisinden türediği ilk madde, ana kaynak, temel ilke veya başlangıç anlamına gelir.Sokrates öncesi doğa filozofları, evrendeki bu muazzam çokluğun ve değişimin arkasındaki tek ve değişmez temel bütünü bulmaya çalışmıştır.

0

Paylaş

Özgür Özgür

ÜyeDin Felsefesi

Celal Şengör hocamız Tevrat'ta anlatılan birçok hikayenin aslında daha eski Babil ve Sümer metinlerinde yer aldığını söyler ama ben bununla ilgili nereden bir şeyler öğrenebilirim?

youtube.com/watch?v=tXnAL...

0

Paylaş

Eren Çetinkaya

Üye CevabıSen de Cevap Ver

Tiens sözde "süper gıda" Spirulina tablet gerçekliği yansıtıyor mu?

ibrahim sarı

Hayır, yansıtmıyor. Spirulina besleyici bir takviye olabilir, ama "sadece bu ve suyla hayatta kalırsınız" iddiası bilimsel olarak yanlış. Oksijen aşılayan ped iddiasının da bilinen hiçbir fizyolojik dayanağı yok.

Spirulina nedir? Spirulina (Arthrospira) aslında bir siyanobakteri, yani mavi-yeşil bir mikroorganizma! Kuru ağırlığının yaklaşık %55-70'i proteindir ve demir, bazı B vitaminleri ve antioksidan pigmentler içerir. Bu yüzden "besin yoğun" denmesi tamamen uydurma değil. Ama bu, onu tek başına bir yaşam kaynağı yapmaz.

Doz sorunu: Tabletle günde 3-10 gram alınır. Günlük enerji ihtiyacını sadece spirulinadan karşılamak için kabaca bir kilograma yakın kuru ürün gerekir. Bu hem pratik değil hem de sağlıksız.
Eksik ve sorunlu besinler: Spirulinadaki B12'nin büyük kısmı "psödo-B12" denen, insanda etkin olmayan bir biçimdir. C vitamini ve yeterli yağ asitleri de yok. Çok yüksek miktarda nükleik asit içerdiği için aşırı tüketimde ürik asit yükü de artar.
Kirlilik riski: Doğal sulardan veya kontrolsüz üretimden gelen ürünlerde mikrosistin gibi siyanotoksinler ve ağır metal bulaşabilir. Üretici ve kalite kontrolü önemlidir.
Klinik kanıt: Kolesterol, tansiyon ve kan şekeri üzerine küçük çalışmalar var, ama çoğu düşük kaliteli ve kısa süreli. Bir hastalığı tedavi ettiği gösterilmiş değil. İnceleme için aşağıdaki kaynağa bakabilirsiniz.

"NASA astronotlara veriyor" argümanı da sık kullanılır. Uzay ajanslarının spirulinayı kapalı yaşam destek sistemlerinde olası bir gıda bileşeni olarak araştırması, onun tek başına yeterli olduğu anlamına gelmez.

Oksijen pedi: Vücut oksijeni akciğerlerden alır ve kan yoluyla taşır. Deriye temas eden bir ped ya da bez, kanın oksijen düzeyini anlamlı biçimde değiştiremez. "Anyon", "negatif iyon" veya "oksijen aktarımı" gibi sözler, bağımsız ve hakemli çalışmalarla desteklenmeyen pazarlama dilidir. Bir ürün gerçekten bir sağlık etkisi iddia ediyorsa, bunu gösteren klinik çalışmalar ve ilgili otorite onayı aranmalıdır.

Sonuç: Spirulina dengeli beslenmenin yerini tutmaz, mucize de değildir. Semineri aşırı iddialarla yapan bir satış modeli görüyorsanız, hem ürün iddialarını hem de kazanç vaatlerini sorgulamak yerinde olur. Sağlık durumunuz veya ilaç kullanımınız varsa takviyeleri başlamadan önce bir hekim ya da diyetisyenle konuşun.

Kaynaklar

Karkos PD, Leong SC, Karkos CD, Sivaji N, Assimakopoulos DA. Spirulina In Clinical Practice: Evidence-Based Human Applications. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı

0

Paylaş

Kaan Kara

Üye CevabıSen de Cevap Ver

Çekirdek kabuğu doğaya zararlı mıdır ? Zararlıysa ne kadar sürede doğada çözünür ?

Anonim

Kısa cevap: Çekirdek kabuğu toksik değildir ve plastik gibi kalıcı bir kirletici sayılmaz, ama "çürür gider" diye bakmak da doğru olmaz. Bitkisel bir atıktır, fakat çok yavaş ayrışır. Kesin bir "şu kadar günde yok olur" süresi vermek mümkün değil, çünkü süre tamamen ortama bağlı.

Yapısı neden önemli? Ayçiçeği çekirdeğinin kabuğu, bitkinin meyve çeperidir ve ağırlıklı olarak lignoselülozdan oluşur. Yani selüloz, hemiselüloz ve özellikle lignin. Lignin odunu odun yapan sert, kompleks polimerdir ve mikroorganizmalar tarafından zor parçalanır. Kabuğun dayanıklı olmasının sebebi bu. Kabuk, tohumun ağırlığının kabaca beşte biri ile dörtte biri kadarını tutar. Bu oranı çeşide göre değişen bir yaklaşık değer olarak düşün.

Ne kadar sürede çözünür? Burada "çözünme" yerine "ayrışma" demek daha doğru, çünkü kabuk suda erimez, mikroorganizmalar tarafından yavaş yavaş parçalanır.

Nemli, havalanan, mikrobiyal aktivitesi yüksek bir kompostta aylar içinde belirgin biçimde ayrışır, tamamen kaybolması bir yılı bulabilir.
Kuru kaldığı yerde (kaldırım, çatlak, kuru toprak üstü) yıllarca görünür halde kalabilir.
Bütün kabuk, ezilmiş kabuğa göre çok daha yavaş gider.

Bu süreler literatürde tek bir standart ölçümle verilmiş değerler değil, lignoselülozik atıkların genel davranışından gelen tahminler. Kesin rakam arayan biri için dürüst cevap "ortama göre aylardan yıllara" olur.

Doğaya zararı var mı? Kimyasal olarak zehirli bir şey yok. Asıl sorunlar başka yerde:

Çöp olarak birikmesi: Parklarda, sahillerde, stadyum tribünlerinde hepimiz biliyoruz, kabuk yere atılmak için üretilmiş sanılıyor. Görsel kirliliğin yanında su giderlerini tıkayabiliyor.
Tuzlu kabuklar: Kavrulmuş, tuzlu çekirdeğin kabuğu aynı noktada çok birikirse toprakta yerel tuzlanma etkisi yapabilir.
Allelopatik etki: Ayçiçeği bitkisi fenolik bileşikler ve benzeri maddeler salgılayabilir ve bu maddelerin bazı bitkilerin çimlenmesini baskıladığı bildirilmiştir. Kabukların kuş yemliği altında çimenlenmeyi azalttığı gözlemleri de anlatılır, ancak bu etkinin doğada ne kadar belirleyici olduğu tartışmalı. Kesinleşmiş bir sonuç gibi sunmak doğru olmaz.

Ne yapılmalı? Evde kabuğu kompost yığınına atabilirsin ama kahverengi (karbonca zengin) malzeme sayıldığı için yeşil atıkla dengelemek gerekir, yoksa yığın yavaşlar. Sanayide ise kabuk iyi bir değerlendirme malzemesi. Yakıt peleti, hayvan yemi katkısı, yonga levha ve aktif karbon üretiminde kullanılabiliyor. Yani sorun kabuğun kendisinden çok, onu yere atan elden kaynaklanıyor.

Kaynaklar

Wikipedia. Lignocellulosic Biomass. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
Wikipedia. Sunflower Seed. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı

0

Paylaş