Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

Kuşların ulaştığı hızlar, akla ilk gelenin aksine bir uzay mekiğinin atmosfere girişi gibi yakıcı bir sürtünme ısısı üretmez. Biyolojik uçuş hızlarında bedenleri tehdit eden şey yanmak değil, havanın uyguladığı mekanik direnç, türbülans ve tüylerin maruz kaldığı fiziksel yıpranmadır. Kuşlar bu basınca olağanüstü bir aerodinamik gövde yapısı, beta keratinin esnekliği ve birbirine kenetlenen tüy mikro mekanizmalarıyla direnir.

Dışarıdan bakınca pürüzsüz ve yekpare duran o kanatlar, aslında yüzlerce bağımsız parçanın milimetrik dengesiyle çalışır. Uçuş tüyleri, üzerlerindeki mikroskobik kancacıklar ve oluklar sayesinde adeta bir cırt cırt gibi birbirine kenetlenir. Bu mikro kilit sistemi, yüksek hızlardaki rüzgar baskısında veya türbülans anında tüylerin birbirinden ayrılmasını önlerken, elastik bağ dokularıyla birlikte kanadın şekil değiştirerek hava direncini savuşturmasını sağlar. Kanadın bu esnek yapısı, sürtünme kuvvetini yüzeyde dağıtarak gövdeye iletilen mekanik gerilimi azaltır.

İşin malzeme boyutu da yabana atılır gibi değil. Kuş tüyleri, memelilerin tüy veya tırnağındaki keratinden çok daha sert ve mekanik strese dayanıklı olan beta keratinden oluşur. Kuşların her fırsatta üşenmeden tüylerini kuyruk sokumu bezinden aldıkları yağla taraması da boşuna değildir. Bu yağlama rutini tüylerin kuruyup kırılmasını önler ve liflerin birbirine sürtünürken aşınmasını asgariye indirir. Yine de doğada hiçbir kalkan sonsuza dek dayanmaz, sürtünmenin yarattığı mikro hasarlar zamanla kaçınılmaz olarak birikir. Can dostların buna bulduğu çözüm de yıpranan uçuş tüylerini periyodik tüy dökümü evreleriyle baştan aşağı yenilemektir.

Işık demetleri birbirinin içinden geçer, çünkü boşlukta ve doğrusal ortamlarda elektromanyetik dalgalar birbirine kuvvet uygulamaz, yalnızca üst üste biner (süperpozisyon ilkesi). Fotonlar elektrik yükü taşımadığı için Maxwell denklemlerinde birbirine doğrudan bağlanmazlar. İki el feneri demetini kesiştirdiğinizde kesişim bölgesinde alanlar toplanır, sonra her demet hiçbir şey olmamış gibi yoluna devam eder.

Işığın birbirini "görmemesi" aslında günlük hayatın şartı. Karşı yönlerden gelen ışık dalgaları birbirini bozsaydı, uzaktaki bir yıldızın ışığı gözümüze ulaşana kadar her yönden gelen öteki ışıkla karışıp dağılırdı. Bu yüzden gökyüzüne bakıp milyarlarca yıl önceki bir galaksiyi net görebiliyoruz.

Kesişim bölgesinde bir şey olmuyor da değil. Dalgalar girişim yapar, yani bazı noktalarda alan güçlenir, bazılarında sönümlenir. Ama bu, enerjinin yok olması anlamına gelmez, enerji yeniden dağılır ve kesişimden sonra demetler eski haline döner. Girişimin "dalgaların birbirini itmesi" mi yoksa "basit toplam" mı olarak yorumlanması gerektiği üzerine literatürde tartışmalı yorum çalışmaları var, ancak bunlar standart tahminleri değiştirmiyor (Mardari vd., 2009). Ana akım görüş süperpozisyondur.

Bu kural bazı koşullarda aşılır:

• Doğrusal olmayan ortamlar: Çok yoğun lazer ışığı bir kristal ya da gaz içinden geçerken ortamın tepkisi ışığın şiddetine bağlı hale gelir. Bu durumda ışık demetleri ortam aracılığıyla enerji alışverişi yapabilir. Plazmada kesişen iki yüksek güçlü lazer arasında yaklaşık yüzde 7'ye varan enerji aktarımı gözlenmiştir (Science, 2009).
• Metamalzemeler: Nano ölçekte tasarlanmış ince bir tabakada, düşük şiddetli iki tutarlı (koherent) demet doğrusal olmayan etki gerekmeden birbirini kontrol edebilir. Burada etkileşimi yine malzeme sağlar (Zhang vd., 2012).
• Kuantum elektrodinamiği: Foton-foton saçılması, sanal elektron-pozitron çiftleri üzerinden kuramsal olarak mümkündür. Bu etki aşırı küçüktür. ATLAS deneyi, kurşun iyonlarının çarpışmalarında bu süreci doğrudan gözlemledi (Schott, 2020).

Yani asıl ayrım şu: ışık ışıkla doğrudan etkileşmez, ya bir ortam aracılık eder ya da çok küçük kuantum düzeltmeleri devreye girer. Günlük koşullarda ise demetler birbirinin içinden pürüzsüzce geçer.

Evet, ölüme yol açabilir ama tedavi edilen olguların büyük çoğunluğunda bu olmaz. Tek bir "yüzde şu kadar ölür" rakamı yok, çünkü oran hastalığın hangi aşamada yakalandığına çok bağlı. Entamoeba histolytica enfeksiyonu yapanların çoğunda ya hiç belirti çıkmaz ya da hafif bir ishal olur. Dizanteri tablosuna girenlerin çoğu da doğru ilaçla (metronidazol veya tinidazol, ardından bağırsakta kalan kistleri temizleyen paromomisin gibi bir lümen ajanı) iyileşir.

Ölüm, ağır komplikasyonlarda ortaya çıkıyor. Bunlar bağırsak duvarının delinmesi, peritonit, toksik megakolon ve fulminan nekrotizan kolittir. Elimizdeki sayılar da bu seçilmiş, ağır gruplardan geliyor:

• Dizanteriye bağlı peritonit gelişen 75 hastalık eski bir seride (Powell vd., 1966) ölüm oranı yaklaşık %41 bulunmuş. Bu seri cerrahi ve modern destek tedavisi öncesi dönemden, yani bugünün koşullarını yansıtmıyor.
• Fulminan nekrotizan amipli kolitte yayınlarda ölüm oranı %55 ile %100 arasında bildiriliyor (Beg vd., 2020). Bu çok nadir bir komplikasyon, dolayısıyla bu yüksek rakam tüm amipli dizanteri hastalarına uygulanamaz.

Yani %41 ya da %55-100 gibi sayıları "amipli dizanteriden ölenlerin oranı" diye okumak yanlış olur, bunlar sadece en kötü senaryoya düşenlerin oranı. Tüm hastaları kapsayan ölüm oranı bunların çok altında, ama bunu tek bir sayıya bağlayacak güvenilir bir veri yok. Küresel düzeyde amipli enfeksiyonun yılda onbinlerce ölüme yol açtığı tahmin ediliyor, ağırlıkla düşük gelirli ülkelerde, tanının ve tedavinin geciktiği yerlerde.

Risk grupları da belli: küçük çocuklar, ağır malnütrisyonu olanlar (Dal Canto vd., 2023'teki bebek olgusu gibi), hamileler, bağışıklığı baskılanmış kişiler ve yanlışlıkla kortikosteroid verilenler. Amipli kolit inflamatuvar bağırsak hastalığına çok benzeyebildiği için bazen yanlışlıkla steroid başlanıyor, bu da tabloyu ciddi biçimde kötüleştirebiliyor (Cooney vd., 2024). Kanlı ishal şikâyeti olan biri, özellikle endemik bölge öyküsü varsa, kendi kendine ilaç kullanmadan doktora gitmeli.

Not: Seçilmiş kaynaklar arasındaki homeopati çalışmasını kullanmadım, çünkü bir tedavi etkinliği kanıtı olarak güvenilir değil.

teknolojimiz hiçbir zaman yetmeyecek zaten biz ilerlemişken doğal olarak onlar dahada ilerleyecek tek çözüm savaşçı olmamalarını umarak diplomatikve barışçıl yöntemler çözmek çılgın marslılar filmindeki gibide olmucaktır tabikide onlarda anlayışla karşılayacaklardır bu kadar ileri bir medeniyetin dilimizi çözmesi hatta dünyadaki tüm dilleri çözmesi ve diplomasi yapması belki dakikalar belkide saniyeler içinde çözeceklerdir zaten

Evet, kuantum mekaniğinin bazı yorumlarında bu tam olarak mümkün: ölçümün "gerçekleşmiş" sayılması gözlemciye göre değişebilir. Ama bu, taşın konumunun kişiden kişiye keyfi biçimde farklı olduğu anlamına gelmez. Fark, dışarıdaki gözlemcinin elinde olan bilginin ve ona atayacağı kuantum durumunun farklı olmasından doğar.

Bu senaryo literatürde "Wigner'in arkadaşı" düşünce deneyi olarak geçer. İçerideki kişi fenerle ölçüm yapar ve taşı belirli bir yerde görür. Dışarıdaki biz ise sistemi (taş, fener, kişi ve laboratuvar) kuantum mekaniğiyle tam bir izole sistem olarak tanımlarsak, evrim üniter olduğu için içeride ölçümün sonucu belirlenmemiş, taşın konumu ile kişinin belleği birbirine dolanık bir süperpozisyon olarak yazılır. Yani içerideki için sonuç belirli, dışarıdaki için tanım hâlâ süperpozisyondur.

Bunun nasıl yorumlanacağı seçtiğiniz kuantum yorumuna bağlı:

• Göreli (ilişkisel) kuantum mekaniği: Durumlar gözlemciye göre tanımlanır. Taşın konumu içerideki için gerçekleşmiş bir olgudur, dışarıdaki için henüz değildir. Bu iki tanım çelişmez, çünkü ikisi aynı anda karşılaştırılamaz.
• Bohm mekaniği: Parçacığın her an belirli bir konumu vardır. Belirsizlik bilgisizliğimizden gelir, dalga fonksiyonu ise yalnızca dinamiği yönlendirir (Lazarovici, 2020).
• Kopenhag/Bohr çizgisi: Ölçüm, kuantum nesnesi ile ölçüm aletinin etkileşimiyle kurulan bir "fenomendir" ve geri dönüşsüz bir kayıt gerektirir (Plotnitsky, 2021).
• Çoklu dünyalar: Hiçbir sonuç "kaybolmaz", dallanma olur ve her dalın içindeki gözlemci tek bir sonuç görür.

Önemli bir ayrıntı: dışarıdaki gözlemci, içerideki kişiyle iletişime geçmeden onun sonucunu zaten bilemez, dolayısıyla pratikte gözlemlenebilir bir çelişki ortaya çıkmaz. Ancak 2018'de Frauchiger ve Renner'in geliştirdiği genişletilmiş senaryo, birkaç makul varsayımın (kuantum teorisinin her ölçeğe uygulanabilmesi, gözlemcilerin birbirinin çıkarımlarına güvenmesi, ölçüm sonuçlarının tek olması) birlikte tutarsız olabileceğini gösterdi. Bu yüzden konu hâlâ açık bir temel sorudur ve uzlaşılmış tek bir yanıt yoktur.

Özetle: göreli olan şey taşın "gerçek" konumu olmayabilir, ama bir gözlemcinin sistem hakkında geçerli biçimde söyleyebileceği şey gerçekten gözlemciye bağlı olabilir. Bunun fiziksel bir olgu mu yoksa bilgi durumu mu olduğuna deney değil, hangi yorumu benimsediğiniz karar veriyor.

En olası açıklama, atmosferdeki toz ya da duman gibi askıda parçacıkların (aerosollerin) gün batımına yakın bir saatte ışığı süzmesi. Bölgede o gün çöl tozu taşınımı varsa bu renk çok doğal bir sonuçtur. Elimde o akşamın ölçümü olmadığı için bunu kesin değil, en güçlü ihtimal olarak söylüyorum.

Neden sarımsı turuncu?

• Güneşin açısı: Kasımda Mersin'de gün batımı 17.00 civarına denk gelir. Alçak güneşin ışığı atmosferde çok daha uzun bir yol kat eder. Mavi ve yeşil dalga boyları yolda saçılıp azalır, sarı, turuncu ve kırmızı ağır basar.
• Toz ve diğer aerosoller: Havadaki parçacıklar ışığın tayfını değiştirir. Parçacık yükü artınca kısa dalga boyları daha da zayıflar ve gökyüzü sararır ya da turuncuya kayar. Aynı mekanizma, daha uç örneklerde volkanik kül veya orman yangını dumanıyla gökyüzünün alışılmadık renklere bürünmesini açıklar (Wullenweber vd., 2021).
• Bulut ve yağmur: Yağmur bulutlarının arasından süzülen düşük açılı ışık, bu rengi tüm manzaraya yayar. Bu yüzden renk sadece güneşin olduğu yerde değil, her yerde hissedilir.

Toz mu? Doğu Akdeniz'e güney ve güneydoğu rüzgârlarıyla Sahra, Arap Yarımadası ya da Suriye çölü kaynaklı toz sık sık gelir. Bu toz yağmur damlalarına karışırsa yağış renkli, bazen "çamur yağmuru" ya da "kan yağmuru" olarak anılan bir görünüm alabilir. Meteorolojide renkli yağmurların başlıca nedeni budur (Darack, 2014).

Kendiniz sınayabilirsiniz. Park halindeki araçların camında veya balkonda yağmur sonrası kuruyan, kırmızımsı ya da kahverengimsi ince bir tortu varsa toz taşınımı neredeyse kesindir. Ayrıca Barselona Toz Bölgesel Merkezi'nin (SDS-WAS) toz tahmin haritalarına ve Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün o günkü uyarılarına bakarak doğrulayabilirsiniz. Yakınlarda büyük bir yangın veya duman varsa, o da benzer bir renk verebilir, ama toz çok daha yaygın bir nedendir.