Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al
Soru ve Cevap
20 Kasım 2026 Cuma
Soru ve Cevap
20 Kasım 2026 Cuma
Soruyu "kozmik sicimler" olarak anladım. Kozmik sicimlerin varlığını kanıtlayan bir denklem yok, çünkü bugüne kadar hiçbiri gözlenmedi. Var olabileceklerini söyleyen bir teorik çerçeve var. Bu fikri 1976'da Tom Kibble ortaya attı, sicimlerin kütleçekimsel etkilerini de 1981'de Alexander Vilenkin hesapladı.
Temel fikir şu: Erken evrende sıcaklık düşerken bir alan (Higgs benzeri) simetri kırılımına uğrar. Evrenin farklı bölgeleri kırılmış durumu birbirinden bağımsız seçer ve bu seçimler bölgeler arasında uyuşmazsa, uyuşmazlık ince çizgiler halinde sıkışıp kalabilir. Bunun olabilmesi için kırılımdan sonra kalan vakum uzayının topolojisinde "delik" bulunması gerekir, yani birinci homotopi grubu önemsiz olmamalıdır (π1 ≠ 0). Örneğin bir U(1) simetrisinin kırılması bu koşulu sağlar. Bunu kabaca, tüm bölgelerin ibresini rastgele çeviren bir pusula gibi düşünebilirsiniz. İbrelerin etrafında dolaşınca tam tur atıyorsa, merkezde ibrenin yönü tanımsız kalır ve sicim orada durur.
Matematiksel karşılığı, Nielsen ve Olesen'in 1973'te bulduğu Abelian Higgs modelindeki girdap çözümleridir. Sicimin gerilimi (birim uzunluk başına kütle) yaklaşık μ ≈ η2 kadardır, burada η simetri kırılma ölçeğidir. Kütleçekimsel etkisini ise şu bağıntı verir:
δ = 8πGμ/c2
Burada δ, sicimin etrafındaki uzayda oluşan açı eksikliğidir. Sicim yerel olarak yerçekimi çekimi yapmaz, bunun yerine uzayı koni gibi "keser". Arkadaki bir galaksinin önünden sicim geçerse aynı galaksinin iki özdeş görüntüsü oluşabilir.
Gözlemsel durum şöyle: Planck uydusunun kozmik mikrodalga artalan verileri sicim gerilimine bir üst sınır koydu, Gμ/c2 kabaca 10-7 mertebesinin altında kalmalı. Pulsar zamanlama çalışmaları da benzer sınırlar veriyor. Yani sicimler varsa bile çok hafifler ya da çok seyrekler. Kesin bir tespit yok.
Verilen aday makalelerden cinlere ve solucan deliklerine dair olanlar bu konuyla ilgili değil, o yüzden kaynak olarak kullanmadım :)
Atomun parçalanması (nükleer fisyon) iki nedenle büyük bir keşifti. Birincisi, atom çekirdeğinin de değişebileceğini ve bölünebileceğini gösterdi. İkincisi, bu bölünmenin çok büyük miktarda enerji açığa çıkardığını ortaya koydu. Bu enerji hem nükleer santrallerin hem de nükleer silahların temelidir.
Tarihsel arka plan şöyle: 1896'da radyoaktivitenin keşfi, atomun artık "bölünemez" sayılamayacağını gösterdi. Elektronun bulunuşu ve çekirdeğin tanımlanması izledi. Böylece atomun iç yapısı yaklaşık 40 yıl içinde adım adım çözüldü (Fergusson, 2011). Nötronun keşfi ise yeni bir araç verdi, çünkü yüksüz olduğu için çekirdeğe itilmeden yaklaşabiliyordu.
1938'in sonunda Otto Hahn ve Fritz Strassmann, uranyumu nötronlarla bombardımana tuttuklarında numunede baryum buldular. Bu beklenmedik bir sonuçtu, çünkü baryum uranyumdan çok daha hafif bir elementtir. Hahn durumu Stockholm'deki Lise Meitner'e yazdı ve "fantastik bir açıklama" olup olmadığını sordu (Stuewer, 2018). Meitner ile yeğeni Otto Robert Frisch, uranyum çekirdeğinin iki orta ağırlıkta çekirdeğe bölündüğünü ve bu sırada büyük enerji çıktığını hesapladı. Frisch bu olaya biyolojideki hücre bölünmesinden esinlenerek "fisyon" adını verdi.
Enerjinin kaynağı, Einstein'ın E = mc² bağıntısıdır. Ürün çekirdeklerin toplam kütlesi, başlangıçtaki uranyum çekirdeğinden çok az da olsa küçüktür. Kaybolan bu küçük kütle enerjiye dönüşür. Ayrıca her bölünmede birkaç nötron daha açığa çıkar. Bunlar başka çekirdekleri bölebilir ve zincir reaksiyon mümkün olur.
Bu keşfin ağırlığı bilimle sınırlı kalmadı. Nükleer fiziğe yeni bir dönem açtı (Stuewer, 2018), tıpta kullanılan radyoizotopların üretiminin de önünü açtı (Drake vd., 2022). Aynı zamanda bilimin toplumsal sorumluluğu tartışmasını bütün dünyaya taşıdı. Meitner'in keşifteki rolü uzun yıllar yeterince anılmadı, 1944 Nobel Kimya Ödülü yalnızca Hahn'a verildi. Bunu sınıfta anlattığımda öğrencilerin ilk tepkisi hep "Hocam, bu haksızlık değil mi?" oluyor, ve açıkçası haklılar.
Tek bir "en tehlikeli" yok, çünkü tehlikeyi neyle ölçtüğünüze göre cevap değişiyor. Parasal zarara bakarsak NotPetya, fiziksel sabotaj ve stratejik etkiye bakarsak Stuxnet öne çıkıyor. Ben kendi payıma bu ikisini seçerdim.
Stuxnet (2010 civarı keşfedildi): 2010'da fark edilen bu solucan, İran'ın Natanz tesisindeki endüstriyel kontrol sistemlerini (Siemens PLC'ler) hedef aldı. Santrifüjlerin dönüş hızını bozarak onlara fiziksel hasar verdi, bu sırada operatörlere her şey normalmiş gibi görünen veriler gösterdi. Ralph Langner'a göre bu, bilinen ilk gerçek siber silahtı ve klasik gizlilik, bütünlük, erişilebilirlik düşüncesine sığmayan yeni bir yaklaşım getiriyordu. Yani bu bir "data çalma" olayı değil, kod ile makine kırma olayıydı. Üstelik sıfırıncı gün açıkları ve çalıntı sertifikalar kullanan, çok maliyetli ve devlet seviyesinde bir operasyon olduğu düşünülüyor. Resmî bir sahiplenme yok ama yaygın kabul gören atıf ABD ve İsrail'e yapılıyor.
NotPetya (2017): Fidye yazılımı gibi görünüyordu ama aslında veriyi geri getirmenin bir yolu yoktu, yani amaç para değil yıkımdı. Ukrayna'daki bir muhasebe yazılımının güncelleme mekanizması üzerinden yayıldı ve sonra dünyaya sıçradı. Maersk, Merck gibi şirketleri vurdu, toplam zararın milyarlarca dolar mertebesinde olduğu tahmin ediliyor (sık verilen rakam yaklaşık 10 milyar dolar, ama bu bir tahmin). Akademik literatür bunu devlet destekli yıkıcı siber operasyonlarda bir kırılma noktası olarak ele alıyor. Yayılma kontrolsüzdü, hedef dışındaki sistemler de yandı.
Kısacası Stuxnet "en sofistike", NotPetya "en pahalı" adayı. Fidye yazılımlarını (WannaCry gibi) ve genel olarak kritik altyapı saldırılarını da listeye eklemek mümkün, ama bunlar teknik yenilik veya yıkım ölçeği bakımından genelde bu iki örneğin gerisinde sayılıyor. Bir de not: ikisi de teknik olarak "virüs" değil, solucan sınıfına giriyor. Ama günlük dilde hepsine virüs deniyor, kimse düzeltmeye üşenmediği sürece sorun yok.
Merhaba 🙂 Ben de uzman değilim ama bu soru çok hoşuma gitti. Önceki cevaba ek olarak bir iki somut örnek ve küçük bir düşünce paylaşayım.
Renk "yok" mu?
Burada ince bir ayrım var bence. "Kırmızılık" hissi beynimizin ürettiği bir algı, evet. Ama bir maddenin hangi dalga boylarını soğurup hangilerini yansıttığı tamamen fiziksel ve ölçülebilir bir özellik. Bir spektrofotometre hiçbir şey "görmeden" bu dağılımı sayılara döker. Yani algı öznel olsa da altında yatan bilgi nesnel. Bozulan yemeği ya da turnusolün rengini anlamlı kılan şey de bu nesnel bilgi.
1. Turnusol aslında bir liken boyası 🍃
Turnusol, likenlerden (örneğin Roccella tinctoria türünden) elde edilen, suda çözünen boyaların bir karışımı. Mavi turnusol asidik ortamda kırmızıya, kırmızı turnusol bazik ortamda maviye dönüyor; bu değişim 25 °C'de yaklaşık pH 4,5 ile 8,3 arasında gerçekleşiyor. En eski pH göstergelerinden biri; Katalan hekim Arnaldus de Villa Nova'nın 1300'ler civarında asit ve bazları incelerken kullandığı aktarılıyor.
2. Kırmızı lahana: tek molekül, birçok renk 🥬
Lahanadaki renkten sorumlu antosiyaninler pH'a göre yapı değiştiriyor. pH yaklaşık 3 ve altında molekül "flavilyum katyonu" halinde ve turuncu-kırmızı görünüyor. pH yükseldikçe iki şey yarışıyor: bir yandan molekül su ile tepkimeye girip renksiz bir forma (karbinol) geçiyor, bu da halka açılmasıyla sarı bir kalkona dönüşebiliyor; öte yandan proton kaybederek kinoidal bazlar oluşuyor ve pH 6-7 civarında mor-mavi kinoidal anyonlar ortaya çıkıyor (Welch ve ark., 2008). Yani molekülün iskeleti aynı kalsa da bir protonun gelip gitmesi elektronların dağılımını değiştiriyor, bu da soğurulan ışığı ve dolayısıyla gördüğümüz rengi değiştiriyor.
3. Peki bu bize ne söylüyor? 🎨
Sorunuzdaki sezginiz bence tam yerinde: renk değişimi, maddenin kimyasal yapısındaki değişimin ışıkla etkileşimine yansıması. Gözümüz ve beynimiz bu farkı kaba bir "ölçüm cihazı" gibi kullanıyor. Turnusol kağıdını da bu açıdan, kimyasal bir bilgiyi gözümüzün okuyabileceği bir dile çeviren basit bir pH ölçer gibi düşünebiliriz.
Akıllı saat nabzı ve oksijeni doğrudan ışıkla ölçer, kan basıncını ise çoğu zaman doğrudan ölçmez, sinyallerden tahmin eder. Bu ayrım önemli, çünkü iki ölçümün güvenilirliği aynı değil.
Nabız ve SpO2: PPG
Saatin arkasındaki yeşil ve kırmızı LED'ler cildin içine ışık gönderir, fotodiyot da geri yansıyanı okur. Her kalp atışında damarlardaki kan hacmi biraz artar, kan ışığın bir kısmını soğurduğu için geri dönen ışık ritmik olarak değişir. Bu dalgaya PPG (fotopletismografi) denir. Tepe noktalarını sayınca nabız çıkar. Oksijen saturasyonu için kırmızı ve kızılötesi ışığın oksihemoglobin ve deoksihemoglobin tarafından farklı soğurulmasından yararlanılır. Hareket, dövme, cilt teni ve saatin sıkılığı sinyali bozabilir.
EKG
Bazı saatlerde kasa ve kronda elektrotlar var. Parmağınızı dokunduğunuzda tek derivasyonlu bir EKG kaydı alınır. Atriyal fibrilasyon gibi ritim bozukluklarının yakalanması buna ve düzensiz PPG ritmine dayanır.
Kan basıncı: dolaylı tahmin
Manşetsiz yöntemlerin çoğu nabız dalgasının yayılma süresine (PTT veya PAT) bakar. Basınç yüksekse damar sertleşir ve dalga daha hızlı ilerler. Saat bu süreyi EKG ve PPG ya da birden fazla PPG sinyali arasındaki gecikmeden hesaplar, sonra makine öğrenmesi modeli bunu mmHg değerine çevirir. Model genellikle manşetli bir cihazla yapılan kalibrasyona ihtiyaç duyar (Min vd., 2025; Zhao vd., 2023). Yeni çalışmalar biyoempedans (BioZ) ve fizik temelli modellerle bu sınırı aşmaya çalışıyor (Crandall vd., 2026).
Ne kadar güvenilir?
3077 katılımcılı geniş bir çalışmada kalibrasyonla diyastolik basınç tüm gruplarda iyi tahmin edildi. Sistolik basınç ise genç ve normotansif kişilerde iyiydi, yaşlılarda ve hipertansiflerde performans belirgin düştü (Liu vd., 2023). Yani bu değerler eğilim izlemek için faydalı olabilir ama manşetli ölçümün yerine geçmez, tanı ve ilaç ayarı için kullanılmamalı. Optik fiber sensörlü prototipler umut verici, fakat henüz yaygın ürün değil (Li vd., 2023).