Soruyu "kozmik sicimler" olarak anladım. Kozmik sicimlerin varlığını kanıtlayan bir denklem yok, çünkü bugüne kadar hiçbiri gözlenmedi. Var olabileceklerini söyleyen bir teorik çerçeve var. Bu fikri 1976'da Tom Kibble ortaya attı, sicimlerin kütleçekimsel etkilerini de 1981'de Alexander Vilenkin hesapladı.
Temel fikir şu: Erken evrende sıcaklık düşerken bir alan (Higgs benzeri) simetri kırılımına uğrar. Evrenin farklı bölgeleri kırılmış durumu birbirinden bağımsız seçer ve bu seçimler bölgeler arasında uyuşmazsa, uyuşmazlık ince çizgiler halinde sıkışıp kalabilir. Bunun olabilmesi için kırılımdan sonra kalan vakum uzayının topolojisinde "delik" bulunması gerekir, yani birinci homotopi grubu önemsiz olmamalıdır (π1 ≠ 0). Örneğin bir U(1) simetrisinin kırılması bu koşulu sağlar. Bunu kabaca, tüm bölgelerin ibresini rastgele çeviren bir pusula gibi düşünebilirsiniz. İbrelerin etrafında dolaşınca tam tur atıyorsa, merkezde ibrenin yönü tanımsız kalır ve sicim orada durur.
Matematiksel karşılığı, Nielsen ve Olesen'in 1973'te bulduğu Abelian Higgs modelindeki girdap çözümleridir. Sicimin gerilimi (birim uzunluk başına kütle) yaklaşık μ ≈ η2 kadardır, burada η simetri kırılma ölçeğidir. Kütleçekimsel etkisini ise şu bağıntı verir:
δ = 8πGμ/c2
Burada δ, sicimin etrafındaki uzayda oluşan açı eksikliğidir. Sicim yerel olarak yerçekimi çekimi yapmaz, bunun yerine uzayı koni gibi "keser". Arkadaki bir galaksinin önünden sicim geçerse aynı galaksinin iki özdeş görüntüsü oluşabilir.
Gözlemsel durum şöyle: Planck uydusunun kozmik mikrodalga artalan verileri sicim gerilimine bir üst sınır koydu, Gμ/c2 kabaca 10-7 mertebesinin altında kalmalı. Pulsar zamanlama çalışmaları da benzer sınırlar veriyor. Yani sicimler varsa bile çok hafifler ya da çok seyrekler. Kesin bir tespit yok.
Verilen aday makalelerden cinlere ve solucan deliklerine dair olanlar bu konuyla ilgili değil, o yüzden kaynak olarak kullanmadım :)
Kaynaklar
-
T. W. B. Kibble. Topology Of Cosmic Domains And Strings. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
H. B. Nielsen, P. Olesen. Vortex-Line Models For Dual Strings. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Planck Collaboration. Planck 2013 Results. Xxv. Searching For Cosmic Strings And Other Topological Defects. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı