Atomun parçalanması (nükleer fisyon) iki nedenle büyük bir keşifti. Birincisi, atom çekirdeğinin de değişebileceğini ve bölünebileceğini gösterdi. İkincisi, bu bölünmenin çok büyük miktarda enerji açığa çıkardığını ortaya koydu. Bu enerji hem nükleer santrallerin hem de nükleer silahların temelidir.
Tarihsel arka plan şöyle: 1896'da radyoaktivitenin keşfi, atomun artık "bölünemez" sayılamayacağını gösterdi. Elektronun bulunuşu ve çekirdeğin tanımlanması izledi. Böylece atomun iç yapısı yaklaşık 40 yıl içinde adım adım çözüldü (Fergusson, 2011). Nötronun keşfi ise yeni bir araç verdi, çünkü yüksüz olduğu için çekirdeğe itilmeden yaklaşabiliyordu.
1938'in sonunda Otto Hahn ve Fritz Strassmann, uranyumu nötronlarla bombardımana tuttuklarında numunede baryum buldular. Bu beklenmedik bir sonuçtu, çünkü baryum uranyumdan çok daha hafif bir elementtir. Hahn durumu Stockholm'deki Lise Meitner'e yazdı ve "fantastik bir açıklama" olup olmadığını sordu (Stuewer, 2018). Meitner ile yeğeni Otto Robert Frisch, uranyum çekirdeğinin iki orta ağırlıkta çekirdeğe bölündüğünü ve bu sırada büyük enerji çıktığını hesapladı. Frisch bu olaya biyolojideki hücre bölünmesinden esinlenerek "fisyon" adını verdi.
Enerjinin kaynağı, Einstein'ın E = mc² bağıntısıdır. Ürün çekirdeklerin toplam kütlesi, başlangıçtaki uranyum çekirdeğinden çok az da olsa küçüktür. Kaybolan bu küçük kütle enerjiye dönüşür. Ayrıca her bölünmede birkaç nötron daha açığa çıkar. Bunlar başka çekirdekleri bölebilir ve zincir reaksiyon mümkün olur.
Bu keşfin ağırlığı bilimle sınırlı kalmadı. Nükleer fiziğe yeni bir dönem açtı (Stuewer, 2018), tıpta kullanılan radyoizotopların üretiminin de önünü açtı (Drake vd., 2022). Aynı zamanda bilimin toplumsal sorumluluğu tartışmasını bütün dünyaya taşıdı. Meitner'in keşifteki rolü uzun yıllar yeterince anılmadı, 1944 Nobel Kimya Ödülü yalnızca Hahn'a verildi. Bunu sınıfta anlattığımda öğrencilerin ilk tepkisi hep "Hocam, bu haksızlık değil mi?" oluyor, ve açıkçası haklılar.
Kaynaklar
-
Jack E. Fergusson. The History Of The Discovery Of Nuclear Fission. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Roger H. Stuewer. The New World. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Rebecca Drake vd.. Lise Meitner, The Scientist Who Changed Medicine By Splitting Atoms. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı